Социализмнің шведтік үлгісі

Sabaqtyń taqyryby:

Социализмнің «шведтік моделінің» белгілері қандай?

Sabaqtyń maqsaty:

9.1.2.1

батыс

және

шығыс

мемлекеттеріндегі

әлеуметтік

құрылымның

ұқсастықтары

мен

айырмашылықтарын

анықтап, мобильділікке тігінен және көлденеңінен мысал
келтіру;
9.1.2.2

әлемнің

жетекші

және

дамушы

мемлекеттеріндегі

халықтың өмір сүру деңгейіне әсер ететін факторларды
анықтау;
9.3.1.1

«әл-ауқатты

мемлекеттер»

ұғымын

1970-1980

жылдардағы әлеуметтік саладағы өзгерістерді сипаттау үшін
қолдану

Кітап бойынша.

§ 19. Британдық неоконсерватизм және Социализмнің шведтік

үлгісі

124-131 бб.

Тірек сөздер:

 Тэтчеризм,
 консервативті үкіметтің саясаты,
 премьер-министр,
 саясат,
 социализмнің шведтік үлгісі,
 жекешелендіру,
 нарықты реттеу

Соғыстан кейінгі Ұлыбританияның жағдайы.

Ұлыбритания Екінші дүниежүзілік соғысты Гитлерге қарсы коалицияға қатысқан

жеңімпаз мемлекет ретінде аяқтады. Бірінші дүниежүзілік соғыспен салыстырғанда, зардап
шеккендердің саны аз болғанымен, материалдық шығын бірнеше миллиард фунт болды.
Ұлыбритания өзінің сыртқы қаржы активтерінің басым бөлігін жоғалтып, АҚШ-қа қарыздар
болды.

Соғыс

аяқталғаннан

кейін

ел

ішіндегі

жұмысшылар

арасында

прогрессивті

өзгерістерге, британдық отар халықтар арасында азаттыққа деген ұмтылыс өсті.

АҚШ несие берушілері Англияға қарыз беру

арқылы жақсы байыған

1945 жылы лейбористік партия жеңіске жетті. Лейбористер әлеуметтік салада

«Болашаққа

бет

бұру»

бағдарламасын

қабылдады.

Оның

түпкі

мақсаты

«Ұлыбританияның социалистік достастығын» құру деп жарияланды. Осы мақсатты
лейбористер экономиканың эволюциясында мемлекеттік меншік үлесін ұлғайтудағы ең
ұтымды жол деп санады. 1945–1951 жылдар аралығында Клемент Эттлидің лейбористік
үкіметі билік басында болды.

Клемент Эттли 1945–1951 жж. аралығындағы

Ұлыбритания премьер-министрі

Multiple Choice

1945–1951 жж. аралығындағы Ұлыбритания премьер-министрі

• Клемент Эттли

• Гарольд Макмиллан

• Гарольд Вильсон

Сыртқы саясат саласында К.Эттли үкіметі консерваторларды қолдады. Америка

Құрама Штаттарымен «ерекше» қарым-қатынас ең маңызды бағытқа айналды. 1946
жылы К.Эттли үкіметі «қырғи-қабақ соғыстың» бастамашысы болды. Сол жылы атом
бомбасын шығару туралы шешім қабылданды. 1948 жылдың көктемінде Ұлыбритания
Батыс одағын құру жөніндегі Брюссель пактісіне қосылды.

1948 ж. Брюссель пактісі

1951–1964 жылдары Ұлыбританияда консерваторлар билік жүргізді. Премьер-Министр

Макмиллан «өзгеріс желі» жөнінде жариялады. Консерваторлар НАТО-мен байланыстарды
нығайту бағытын жалғастырды. «Қырғиқабақ соғыс» жылдарында американдық базалар Британ
аралдарына қоныстанды. АҚШ пен Ұлыбританияның ядролық күштері жалпы әскери жоспарлар
бойынша бірікті.

1964–1970 жылдары билік басында лейборист Г.Вильсонның үкіметі болды. Бұл үкіметтің

саясаты «әлеуметтік мемлекетті» құруды көздеді, әлеуметтік саясаттың көптеген бағыттарын
күшейтті.

Гарольд Макмиллан

1951–1964 жж.

Гарольд Вильсон
1964–1970 жж.

Multiple Choice

1951–1964 жылдары Ұлыбританияда консерваторлар партиясының жетекшісі.

• Гарольд Вильсон

• Гарольд Макмиллан

• Клемент Эттли

М.Тэтчердің неоконсерватизмі.
1979 жылы Ұлыбританияда сайлау

өтіп, консерваторлар жеңіске жетті.
Ол

–

еуропалық

мемлекеттің

Премьер-министрі
болған

алғашқы

әйел.
Тэтчердің

премьерлігі
XX

ғасырдағы ең ұзақ премьерлік болды.
Кеңес

басшылығын

қатаң

сынға

алғаны үшін «темір ханым» атауына
ие болып, ол «тэтчеризм» саясатының
бір

бөлігіне

айналған

бірқатар

консервативтік

шараларды

жүзеге

асырды.

Audio Response

М.Тэтчерді неге "Темір ханым" деп атаған?

Open Audio Recorder

М.Тэтчердің басшылығындағы өзгерістер:

Біріншіден, «темір ханым» тікелей салықты азайтты (байлар үшін кіріске салынатын

салық 2 есе азайтылды) және жанама салықтарды арттырды. Бұл экономиканың
әкімшілік механизмін әлсіретіп, нарықтық механизмін күшейтті.

Екіншіден, М.Тэтчер мемлекеттік мүлікті ауқымды жекешелендіруді жүргізді

(кәсіпорындарды сату қазынаға 29 млрд-тан астам фунт стерлинг, жылжымайтын мүлікті
сату 18 млрд әкелді).

1970 жылдардағы Ұлыбритания

Үшіншіден, бюджет тапшылығына қарсы күресу үшін

әлеуметтік шығындар мен субсидиялар, оның ішінде артта
қалған өңірлерге, білім беруге және тұрғын үй коммуналдық
шаруашылықтарына көмек қысқартылды.

Төртіншіден, еңбек нарығының тиімділігін арттыру үшін

кәсіподақтардың құқықтары шектелді және жұмыссыздық
жәрдемақысы азайтылды. Тэтчердің кәсіподақтармен, әсіресе
кеншілердің кәсіподақтарымен күресінің күшті болғанын атап
өту керек. Бұл күрестің барысында пайдасыз барлық шахталар
жабылды және ондаған мың адам жұмыстан босатылды.

Бесіншіден,

Тэтчер

Ұлыбританияда

40

жыл

бойы

қолданылған

елден

капитал

шығаруға

шектеуді

жойды.

Нәтижесінде 1982 жылы Ұлыбритания АҚШ экономикасына
құйған инвестициялардың көлемі бойынша бірінші орын
алды.

Маргарет

Тэтчердің

барлық

әрекеті

үш

нәрсеге:

мемлекеттік

шығындарды

қысқарту,

экономикадағы

мемлекеттің

үлесін

төмендету

және

нарықты

реттеуді

тоқтатуға бағытталды. Бұл саясат кейіннен «тэтчеризм» деп
аталды.

1984-1985 жылдардағы

шахтерлер көтерілісі

Социализмнің шведтік үлгісі.
Кейде әлеуметтік мемлекет пен

капиталистік

экономиканың

үйлесімін

социализм

деп

атайды.

Мысалы,

социализмнің

шведтік

үлгісі туралы осылай айтуға болады.

«Шведтік

үлгі»

термині

1960

жылдардың

соңында,

Швецияда

табысты саяси реформалармен бірге
жылдам экономикалық өсім байқала
бастаған

кезде

пайда

болды.

Шведтік

үлгі

нарықтық

экономиканың мейлінше тиімділігі
жөніндегі

ережеден

туындайды.

Мемлекет

кәсіпорындар

мен

компаниялардың

өндірістік

қызметіне араласпауды ұстанады.

Шведтік үлгіні айқындаудың тағы бір тәсілі Швецияның экономикалық саясатында

басым екі мақсат: жұмыспен толық қамтылудың және кірістерді теңестірудің айқын
көрінісінен туындады.

Сонымен, кең мағынадағы шведтік үлгі дегеніміз – жоғары өмір сүру деңгейі және

кең ауқымды әлеуметтік саясаты бар елдегі әлеуметтік-экономикалық, саяси өмірдің
жалпы көрінісі.

Швеция мемлекеті

Швецияға

тән

ерекше

факторлардың

қатарына

өзгермейтін

сыртқы

саяси

бейтараптықты,

екі

дүниежүзілік

соғысқа

қатыспауын,

Социал-

демократиялық

жұмысшылар

партиясының

ұзақ

уақыт

билікте

болуын

жатқызуға

болады.

Сондай-ақ

жаңа

формацияға,

атап

айтқанда,

феодализмнен

капитализмге

өтудің бейбіт жолын таңдауын,
экономиканы

дамытуға

ұзақ

уақыт

қолайлы

және

бірқалыпты жағдай жасауды,
жұмысшылар қозғалысындағы
реформизмнің үстем болуын
да жатқызуға болады.

Open Ended

Социализмнің шведтік үлгісін қалай түсінесіндер?