Atómið

ATÓMIÐ

Atómið

• Allt efni er samsett úr örsmáum einingum,

atómum.

• Atóm eru örsmá

Í einu grammi af vetni eru um 6,022 x10²³ vetnisatóm

• Langstærsti hluti atóms er tómarúm.
• Í atómi eru þrennskonar öreindir:

Jákvætt hlaðnar → róteindir p+

Neikvætt hlaðnar → rafeindir e-

Óhlaðnar → nifteindir n0

• Róteindir og nifteindir eru í kjarnanum sem

er í miðju atómsins.

Drag and Drop

Hvaða öreindir eru í kjarna atómsins?​

Placeholder

​

Placeholder

Drag these tiles and drop them in the correct blank above

Róteindir

Nifteindir

Rafeindir

Sameindir

Ekkert

Atómið frh.

• Rafeindir mynda rúmmál atómsins og

sveima umhverfis kjarnann á kúlulaga
brautum sem kallast hvel.

• Hvelin umhverfis kjarnann eru mislangt frá

honum og eru númeruð eftir fjarlægðinni
frá kjarnanum.

• Eftir því sem rafeindirnar eru lengra frá

kjarnanum þurfa þær meiri orku.

Atómið frh.

• Kjarni atómsins er um 99,9% af massa

atómsins því róteindir og nifteindir eru um
1800 sinnum massameiri en rafeindir.

• Kjarninn er samt aðeins brot af stærð

atómsins eða um 0,01% af þvermáli þess.

• Á milli mínushlaðinna rafeinda og plúshlaðins

kjarnans verka samdráttarkraftar.

Drag and Drop

Kjarninn er með ​

Placeholder

af massa atómsins

Rafeindir fljúga umhverfis kjarnann eftir ákveðnum brautum sem kallas ​

Placeholder

Þó kjarinn hafi allan massa atómsins er hann ekki nema ​

Placeholder

af þvermáli þess

Drag these tiles and drop them in the correct blank above

99,9%

hvel

0,01%

Yfirlit - öreindir

Öreindir

Tákn

Hleðsla

Massi í

grömmum

Róteind

p⁺

+1

1,673 · 10 ^-24

Nifteind

n⁰

0

1,675 · 10 ^-24

Rafeind

e^-

-1

9,110 · 10 ^-28

Þarf ekki að kunna

þessar tölur

Gerð atóma frh.

• Óhlaðin atóm hafa jafn margar rafeindir og

róteindir.

• Fjöldi nifteinda getur verið breytilegur.

Multiple Choice

Merktu við þann valkost sem er rangur

• Fjöldi róteinda og rafeinda er sá sami í óhlöðnu atómi

• Atóm sama frumefnis geta verið með mismikið af nifteindum

• Atóm sama frumefnis geta verið með mismikið af rafeindum

• Atóm sama frumefnis geta verið með mismikið af róteindum

Atóm og frumefni

• Allt efni er samsett úr örsmáum einingum,

atómum.

• Frumefni eru einföldustu efnin og ekki hægt

að sundra í önnur efni. Frumefni er gert úr
einni tegund atóma.

→ Atóm er minnsta magn frumefnis

sem getur staðið sjálfstætt.

• Frumefnin eru 109 talsins og eru þau að

finna í lotukerfinu.

Atómkenning Daltons

• 1. Allt efni er gert úr litlum ögnum, atómum
• 2. Atóm er ekki hægt að búa til og atóm

geta ekki eyðst

• 3. Atóm tiltekins frumefnis eru eins, t.d.

með sama massa og lit

• 4. Atóm mismunandi frumefna hafa

mismunandi massa, lit o.s.frv.

• Atóm geta tengst saman í stærri einingar,

sameindir.

Tákn frumefna

• Einn stór bókstafur

- Dæmi: O (súrefni) og C (kolefni)

eða

• Einn stór bókstafur og einn lítill bókstafur

- Dæmi: Au (gull) og Fe (járn)

Match

Notaðu lotukerfið til að para saman tákn og heiti frumefnis

Súrefni

Járn

Kóbolt

Gull

Osmíum

• Súrefni

• Járn

• Kóbolt

• Gull

• Osmíum

Sameind

• Sameind er gerð úr tveimur eða fleiri

atómum sem eru tengd saman.

- Geta verið atóm af sömu gerð t.d. H2

eða af mismunandi gerð t.d. H2O.

Efnasamband

• Efnasamband er samsett úr atómum tveggja

eða fleiri frumefna.

• Tákn efnasambanda er samsetning úr

táknum frumefnanna sem efnasamböndin
eru gerð úr og kallast formúla.
– Dæmi: NaCl er formúla fyrir efnasambandið

matarsalt og inniheldur frumefnin Na (natríum)
og Cl (klór).

– Ath. O2 er því ekki efnasamband því það er

samsett úr aðeins einni gerð atóma. O2 er dæmi
um sameind.

Formúlur efnasambanda

• Dæmi: H2O (vatn).

- Talan 2 kallast vísir og merkir hlutfall

frumefnanna í efnasambandinu (talan kemur
á eftir efnatákninu sem hún stendur fyrir).
2 H og 1 O í H2O.
3 H2O
Talan 3 kallast stuðull og táknar fjölda H2O
sameinda.

Match

Paraðu saman efnasambandið við réttan fjölda frumefna

• 3H₂O

• 2NaCl

• PO₄

• 2Fe₂O₃

• Ba(NO₃)₂

6 vetnisatóm (H) og 3 súrefnisatóm (O)

2 klóratóm (Cl) og 2 natríumatóm (Na)

1 fosfat atóm (P) og 4 súrefnisatóm (O)

4 járnatóm og 6 súrefnisatóm

1 baríumatóm 2 nituratóm og 6 súrefnisatóm

• 6 vetnisatóm (H) og 3 súrefnisatóm (O)

• 2 klóratóm (Cl) og 2 natríumatóm (Na)

• 1 fosfat atóm (P) og 4 súrefnisatóm (O)

• 4 járnatóm og 6 súrefnisatóm

• 1 baríumatóm 2 nituratóm og 6 súrefnisatóm

Hreint efni

• Hreint efni er efni sem er samsett úr eins

efnisögnum af einni tegund (efnasamband
eða frumefni).

• Dæmi:

- Eimað vatn (H2O)
- Salt (NaCl)
- Sykur (C12H22O11)

Efnablanda

• Efnablanda er samsett úr tveimur eða fleiri

frumefnum eða efnasamböndum.

• Dæmi: Andrúmsloft er efnablanda því það

inniheldur ýmis fleiri efni en súrefni (O2),
t.d. köfnunarefni (nitur) (N2) og koltvíoxíð
(CO2).

• Hafa enga (eina) formúlu/efnatákn

Match

Paraðu saman

Atóm eins frumefnis

Atóm og sameind

Atóm tveggja frumefna

Sameind

Efnasamband

• Atóm eins frumefnis

• Atóm og sameind

• Atóm tveggja frumefna

• Sameind

• Efnasamband

Frumefni
Efnasamband

Efnablanda

Ástandsform (hamir) efna

• Frumefni og efnasambönd finnast í mismunandi

formi:
- Fast form (s)
- Fljótandi form (l)
- Gasform (g)
- Uppleyst í vatni (aq)

• Til að sýna í hvaða ham (ástandi) efni eru notum

við táknin að ofan í sviga fyrir aftan (og oft
aðeins fyrir neðan) formúlutáknið.
- Dæmi: H2O(g) (táknar vatn á gasformi eða gufu)

Match

Match the following

H₂O_(s)

H₂O_(g)

H₂O_(l)

Fe_(l)

• H₂O_(s)

• H₂O_(g)

• H₂O_(l)

• Fe_(l)

Verkefni – svör á næstu glæru

• Er H2O frumefni eða efnasamband?
• Er H2 frumefni eða efnasamband?
• Er óson O3 frumefni? En er óson sameind?
• Er CO2 dæmi um efnasamband, sameind og/eða

frumefni?

• Er mjólk efnasamband eða efnablanda?
• Er kranavatn efnasamband eða efnablanda? En

eimað vatn?

• Er andrúmsloft hreint efni?

Svör

•Er H2O frumefni eða efnasamband?

Svar: Efnasamband

•Er H2 frumefni eða efnasamband?

Svar: Frumefni

•Er óson O3 frumefni? En er óson sameind?

Svar: Frumefni og sameind

•Er CO2 dæmi um efnasamband, sameind og/eða frumefni?

Svar: Efnasamband og sameind.

•Er mjólk efnasamband eða efnablanda?

Svar: Efnablanda

•Er kranavatn efnasamband eða efnablanda? En eimað vatn?

Svar: Kranavatn er efnablanda en eimað vatn efnasamband

•Er andrúmsloft hreint efni?

Svar: Nei