Epistemologia

Epistemologia (teoria poznania)

Racjonalizm i empiryzm

W najbardziej ogólnym ujęciu spór między racjonalizmem a empiryzmem dotyczy tego, w jakim stopniu jesteśmy zależni od doświadczenia w naszych wysiłkach zmierzających do zdobycia wiedzy o świecie zewnętrznym. Powszechne jest myślenie o samym doświadczeniu jako o dwóch rodzajach: doświadczeniu zmysłowym, obejmującym nasze pięć zmysłów zorientowanych na świat, oraz doświadczeniu refleksyjnym, obejmującym świadomą świadomość naszych operacji umysłowych. Rozróżnienie między tymi dwoma rodzajami doświadczenia dokonuje się przede wszystki w odniesieniu do ich przedmiotów: doświadczenie zmysłowe pozwala nam zdobyć wiedzę o przedmiotach zewnętrznych, podczas gdy nasza świadomość naszych operacji umysłowych jest odpowiedzialna za zdobywanie wiedzy o naszych umysłach. W sporze między racjonalizmem a empiryzmem rozróżnienie to jest często pomijane; racjonalistyczna krytyka empiryzmu zwykle utrzymuje, że ten ostatni twierdzi, iż wszystkie nasze idee pochodzą z doświadczenia zmysłowego.

Powszechnie zgadza się, że większość racjonalistów twierdzi, że istnieją znaczące sposoby, w jakie nasze pojęcia i wiedza są zdobywane niezależnie od doświadczenia zmysłowego. Bycie racjonalistą nie wymaga jednak twierdzenia, że nasza wiedza jest zdobywana niezależnie od jakiegokolwiek doświadczenia: w swej istocie kartezjańskie Cogito zależy od naszej refleksyjnej, intuicyjnej świadomości istnienia aktualnej myśli. Racjonaliści zazwyczaj rozwijają swój pogląd w dwóch krokach. Po pierwsze, argumentują, że istnieją przypadki, w których treść naszych pojęć lub wiedzy przewyższa informacje, których może dostarczyć doświadczenie zmysłowe. Po drugie, konstruują opisy tego, w jaki sposób rozum, w takiej czy innej formie, dostarcza tych dodatkowych informacji o świecie zewnętrznym.

https://plato.stanford.edu/entries/rationalism-empiricism/ (slajd kolejny korzysta z tego samego źródła)

Aby poznać jakąś tezę, musimy w nią wierzyć i musi ona być prawdziwa, ale wymagane jest coś więcej, coś, co odróżnia wiedzę od szczęśliwego zgadywania. Nazwijmy ten dodatkowy element "gwarancją". Wiele pracy filozoficznej poświęcono próbom określenia natury gwarancji.

Jaka jest natura wiedzy propozycjonalnej, wiedzy o tym, że dana teza dotycząca świata, nas samych, moralności lub piękna jest prawdziwa?

Możemy tworzyć prawdziwe przekonania po prostu zgadując. Mniej jasne jest, jak uzyskać uzasadnione przekonania. Co więcej, aby na przykład poznać świat zewnętrzny lub cokolwiek o pięknie, musimy być w stanie myśleć o świecie zewnętrznym lub o pięknie, a nie jest jasne, w jaki sposób uzyskujemy pojęcia, których używamy w myślach, ani jaką mamy pewność, że sposoby, w jakie dzielimy świat za pomocą naszych pojęć, odpowiadają podziałom, które faktycznie istnieją.

Jak możemy zdobyć wiedzę?

Niektóre aspekty świata zewnętrznego, nas samych lub wartości moralnych i estetycznych mogą znajdować się w granicach naszej myśli, ale poza granicami naszej wiedzy; w obliczu konkurujących ze sobą ich opisów nie możemy wiedzieć, który opis jest prawdziwy. Niektóre aspekty świata zewnętrznego, nas samych lub wartości moralnych i estetycznych mogą nawet znajdować się poza granicami naszej myśli, tak że nie możemy sformułować ich zrozumiałych opisów, nie mówiąc już o tym, że dany opis jest prawdziwy.

Jakie są granice naszej wiedzy?

​Spór między racjonalizmem a empiryzmem toczy się przede wszystkim w ramach epistemologii, gałęzi filozofii poświęconej badaniu natury, źródeł i granic wiedzy. Sama wiedza może dotyczyć wielu różnych rzeczy i zwykle dzieli się ją na trzy główne kategorie: wiedzę o świecie zewnętrznym, wiedzę o świecie wewnętrznym lub samowiedzę oraz wiedzę o wartościach moralnych i/lub estetycznych. Może się okazać, że istnieją specyficzne dla danej kategorii warunki, które muszą zostać spełnione, aby wiedza mogła zaistnieć, i że łatwiej lub trudniej jest kształtować pewne pytania i odpowiedzi, w zależności od tego, czy skupiamy się na świecie zewnętrznym, czy na wartościach. Jednak niektóre z pytań definiujących epistemologię ogólną obejmują następujące kwestie.

Koncepcje w ramach racjonalizmu i emipryzmu

3 płaszczyzny rozpatrywania problemu:

https://youtu.be/iJa-COfpiIY

...

Genetyczny - skąd się bierze wiedza?

natywizm ("idee wrodzona") - część wiedzy jest wrodzona, np. Platon, Kartezjusz

VS

tabula rasa (łac. niezapisana tablica - hasło Johna Locke'a) - wszelka wiedza musi być nabyta przez doświadczenie np. Arystoteles, Noam Chomsky (gramatyka generatywna)

...

Metodologiczny - co daje wiedzę wiarygodną

Aprioryzm (rozum, logika) - np. Parmenides, Platon, Kartezjusz

VS

zmysły (np. eksperymenty)

...

Aprioryzm i aposterioryzm:
https://youtu.be/JjUA4c0pGEg

​John Locke (1632-1704)

Do przeczytania

http://awisniew.home.amu.edu.pl/dydaktyka/wprowadzenie-do-filozofii/wyklady/06.%20Zagadnienia%20zrodla%20poznania%20I_15.pdf

Multiple Choice

Epistemologia to teoria

• bytu

• poznania

• moralności

• piękna

Multiple Choice

Według aprioryzmu wiedzę wartościową zapewnia

• logiczna analiza pojęć

• eksperyment

• wykład filozofii

• przeczucie

Multiple Choice

Empiryzm genetyczny głosi, że

• wiedza jest wrodzona

• wiedza pochodzi ze zmysłów

• do wiedzy prowadzi intuicja

• mistycyzm jest intersbubiektywny

Multiple Choice

Aposterioryzm należy kojarzyć z

• dedukcją

• indukcją

• redukcją

• obdukcją

Czym jest prawda?

Gorgiasz z Leontinoi (480-385 p.n.e.)

Sławne paradoksy Gorgiasza, spisane w swoistym manifeście starożytnego nihilizmu, dziele O naturze albo o niebycie (Περί του μη όντος ή περί φύσεως, Perí toú me ontos e perí phýseos), brzmią następująco (trylemat Gorgiasza):

Nic nie istnieje. (οὐδέν ἔστιν oudén éstin w oryginale jedno przeczenie, dosł. 'nic istnieje')

Gdyby nawet coś było, to byłoby to niepoznawalne. (εἰ καί έστιν, ἀκατάληπτον ἀνθρώπῳ ei kaí éstin, akatáli̱pton anthró̱po̱)

Gdyby nawet było poznawalne, to i tak wiedzy o tym nie udałoby się przekazać. (εἰ καί καταληπτόν, ἀλλά τοί γε ἀνέξοιστον καί ἀνερμηνευτον τῷ πέλας ei kaí katali̱ptón, allá toí ge anéxoiston kaí anermi̱nef̱ton tó̱ pélas)

Swoje tezy argumentował w następujący sposób:

Nic nie istnieje:

Skoro wśród filozofów przyrody zdania na temat bytu, tego czym właściwie jest i jaki jest, są podzielone, to oznacza ni mniej ni więcej, że go nie ma, gdyż w przeciwnym wypadku nie dałby się określić zarazem jako „jeden”, „mnogi” bądź „niezmienny” i „powstający”.

Gdyby nawet coś było, to byłoby to niepoznawalne:

Myśl według ówczesnych poglądów sprowadzana była do myśli o bycie w taki sposób, że można było uznawać myśl i byt za to samo. Niebytu w tej koncepcji pomyśleć się nie dało. Tymczasem Gorgiasz dowodzi, że można sobie wyobrazić np. latającego człowieka, mimo że taki nie istnieje. W konsekwencji myśli zostają oddzielone od bytu i przestają być wiarygodnym źródłem poznania świata.

Gdyby nawet było poznawalne, to i tak wiedzy o tym nie udałoby się przekazać:

Swoje odczucia zmysłowe takie jak kolor, zapach czy barwę możemy przekazać innemu za pomocą słów, które te odczucia symbolizują. Lecz nie mamy żadnej gwarancji, że drugi rozumie nasze sformułowania tak, jak my. Nie wiemy też, czy te same bodźce powodują u niego takie same uczucia.

Wobec takich racji Gorgiasz neguje zarówno prawdę absolutną (gr. ἀλήθεια aletheia) jako niepoznawalną, jak i prawdę subiektywną (gr. δόξα doksa) jako niemającą sensu.

Sceptycyzm/nihilizm - nie ma prawdy!

Wstęp do koncepcji prawdy

Prawda jest jednym z głównych tematów filozofii. Jest również jednym z największych. Prawda jest tematem dyskusji sama w sobie od tysięcy lat. Co więcej, ogromna różnorodność zagadnień w filozofii odnosi się do prawdy, opierając się na tezach o prawdzie lub implikując tezy o prawdzie.

Problem prawdy jest w pewnym sensie łatwy do określenia: czym są prawdy i co (jeśli cokolwiek) czyni je prawdziwymi. To proste stwierdzenie maskuje jednak wiele kontrowersji. To, czy w ogóle istnieje metafizyczny problem prawdy, a jeśli tak, to jakiego rodzaju teoria mogłaby się nim zająć, to stałe zagadnienia teorii prawdy. Zobaczymy kilka różnych sposobów odpowiadania na te pytania.

Krótko o koncepcjach prawdy

https://youtu.be/sb7ctC9WGMA

Co to jest prawda? Klasyczna odpowiedź na to pytanie głosi, że prawda myśli polega na jej zgodności z rzeczywistością. Veritas est adaequatio rei et intellectus )prawda jest zgodnością rzeczy z myślą), tak brzmiała ta klasyczna odpowiedź w sformułowaniu scholastycznym. Lecz na czym ma polegać ta zgodność myśli z rzeczywistością, mająca stanowić istotę prawdy? Na pewno nie na tym, iżby owa myśl była identyczna z rzeczywistością, którą stwierdza. A więc może na tym, iż owa myśl jest podobizną czegoś rzeczywistego, jest odbiciem jakiejś rzeczywistości. Ale i ta wykładnia „zgodności myśli z rzeczywistością" wydaje się niektórym filozofom czymś absurdalnym. Jakże, powiadają, mogłaby myśl być podobizną czegoś od niej zasadniczo różnego? Jakżeby myśl, która jest czymś, co ma tylko wymiary czasowe, a nie ma wcale wymiarów przestrzennych, mogła być podobizną czegoś, co jest przestrzenne, jakżeby myśl mogła być na przykład podobna do bryły sześciennej lub wodospadu Niagary? A zresztą, nawet jeśli idzie tylko o samo trwanie czasowe, nie musi myśl na to, aby była prawdziwa, upodabniać się do rzeczywistości, której dotyczy. Aby być prawdziwa, nie musi myśl dotycząca faktu trwającego długo sama trwać długo ani myśl dotycząca faktu krótkotrwałego trwać krótko. Myśl zatem może być niepodobna do rzeczywistości, a mimo to być myślą prawdziwą.

Na taką krytykę klasycznej definicji prawdy odpowiadają niektórzy jej obrońcy zwróceniem uwagi na to, że co innego jest sam proces, czyli akt myślenia, a co innego jego treść. Podkreślają, że nie sam proces myślenia winien być podobny do rzeczywistości, ale treść myśli musi się do niej upodabniać, jeśli myśl ma być prawdziwą. Ale i to nie zadowoli krytyków klasycznej definicji prawdy. Zwrócą oni bowiem uwagę, że pojęcie podobieństwa bynajmniej nie jest pojęciem ostrym. Podobieństwo polega na częściowej tożsamości cech; jaka jednak część owych cech musi być wspólna dwóm przedmiotom na to, aby można je było nazwać podobnymi, to bynajmniej nie jest ostro określone. Wobec tego definicja, określająca jako prawdziwe takie myśli, których treść jest podobna do czegoś rzeczywistego, byłaby definicją nieostrą, bo nie określałaby, jak daleko powinno sięgać podobieństwo między treścią myśli a rzeczywistością na to, by myśl ta była prawdziwa. Skoro owa zgodność myśli z rzeczywi-

KLASYCZNA DEFINICJA PRAWDY I ZARZUTY PRZECIW NIEJ PODNOSZONE

Kazimierz Ajdukiewicz o prawdzie (Zagadnienia i kierunki filozofii)

stością nie sprowadza się ani do identyczności, ani do podobieństwa między nimi, więc na czym - pytają krytycy klasycznej definicji prawdy - owa zgodność ostatecznie miałaby polegać? Nie znajdując zadowalającej odpowiedzi na to pytanie, dochodzą przeciwnicy klasycznej definicji prawdy do wniosku, że definicja ta pozbawiona jest w ogóle rzetelnej treści.

Ale jest jeszcze inny tok myśli, który doprowadził niektórych myślicieli do odrzucenia klasycznej definicji prawdy. Niektórzy filozofowie odrzucają ją i szukają innej definicji, ponieważ sądzą, że tego, czy myśli nasze są zgodne z rzeczywistością, czy też nie, żadną miarą nie możemy stwierdzić. Gdyby więc prawda miała polegać na zgodności myśli z rzeczywistością, to o niczym nie moglibyśmy wiedzieć, czy jest, czy też nie jest prawdą. Pojęcie prawdy jako zgodności myśli z rzeczywistością powinni byśmy więc zarzucić jako niedościgniony ideał i zastąpić je innym pojęciem prawdy, przy którym o naszych myślach i twierdzeniach będzie można rozstrzygnąć, czy są prawdziwe, czy też nie.

Pogląd, iż zgodności myśli z rzeczywistością niepodobna stwierdzić, opiera się na wywodach starożytnych sceptyków, które streścić można w sposób następujący: Jeżeli ktoś chciałby się przekonać, czy pewna myśl czy też twierdzenie zgodne jest z rzeczywistością, to musiałby w tym celu znać nie tylko tę myśl lecz ponadto wiedzieć, jaka jest ta rzeczywistość. W jakiż sposób będzie to mógł uczynić? Oto odwoła się do doświadczenia, będzie tak lub inaczej rozumował; słowem, będzie stosował pewne metody czy też kryteria. Ale skąd pewność, że poznanie osiągnięte przy pomocy tych kryteriów odsłoni nam niezniekształconą rzeczywistość? Trzeba by w tym celu poddać te kryteria kontroli. Kontrolę tę przeprowadzimy, stosując znowu te same lub może inne kryteria. Tak czy owak, wartość tej kontroli zależna będzie od wartości użytych w niej kryteriów, która znowu jest wątpliwa i wymaga dalszego badania; przy badaniu tym zostaną zastosowane znów jakieś kryteria, itd. w nieskończoność. Słowem, nie będziemy mogli nigdy zasadnie poznać rzeczywistości i z tego powodu też nigdy nie będziemy mogli się dowiedzieć, czy myśli nasze są z nią zgodne, czy też nie.

KLASYCZNA DEFINICJA PRAWDY I ZARZUTY PRZECIW NIEJ PODNOSZONE

Kazimierz Ajdukiewicz o prawdzie (Zagadnienia i kierunki filozofii)

KOHERENCJA

Ta koncepcja prawdy przyjmuje u różnych swych zwolenników rozmaite postaci, zależnie od tego, co za takie ostateczne kryterium uważają.

I tak na przykład tzw. koherencyjna teoria prawdy definiuje prawdę jako zgodność myśli między sobą. Zwolennicy tej teorii uważają bowiem, że kryterium decydującym ostatecznie i nieodwołalnie o tym, czy jakieś twierdzenie uznać, czy odrzucić, jest zgodność tego twierdzenia z innymi twierdzeniami przyjętymi; zgodność polegająca na tym, że nie popada ono z nimi w sprzeczność i daje się harmonijnie włączyć w system, które one tworzą. Mogłoby się wydawać, że ostatecznym kryterium jest wyrok doświadczenia. Tak jednak nie jest, bo ponad kryterium doświadczenia stoi jeszcze jako instancja wyższa kryterium zgodności. Weźmy na przykład łyżeczkę zanurzoną w szklance z wodą. Świadectwo wzroku mówi, że łyżeczka jest złamana, świadectwo dotyku, że jest ona prosta. Dlaczego wierzymy tutaj dotykowi, a nie wzrokowi? Dlatego właśnie, że twierdzenie, za którym opowiada się wzrok, nie harmonizuje z resztą naszej wiedzy (np. unoszenie się nie podpartej górnej części łyżeczki ponad wodą przeczyłoby prawu o spadaniu ciał); tymczasem twier-dzenie dyktowane nam przez dotyk (że łyżeczka jest prosta) godzi się znakomicie z resztą naszej wiedzy. Właśnie owa zgodność tego twierdzenia z pozostałą resztą twierdzeń przyjętych, a nie samo świadectwo zmysłów, które w tym wypadku prowadzi do wyników sprzecznych, jest ostateczną instancją, decydującą nieodwołalnie o jego przyjęciu.

NIEKLASYCZNE DEFINICJE PRAWDY

Kazimierz Ajdukiewicz o prawdzie (Zagadnienia i kierunki filozofii)

PRAGMATYZM

Inną dużym rozgłosem cieszącą się koncepcję prawdy rozwija tzw. pragmatyzm. Nie jest to doktryna jednolita i zwolennicy jej rozmaicie prawdę definiują. W swej radykalnej formie przyjmuje pragmatyzm jako punkt wyjścia stanowisko, że prawda jakiegoś twierdzenia polega na jego zgodności z ostatecznymi kryteriami. Za takie ostateczne kryterium uważa jednak pragmatyzm (w swej radykalnej formie) pożyteczność danego twierdzenia w działaniu. Stąd definicja utożsamiająca prawdziwość jakiegoś twierdzenia z jego pożytecznością. Tok myśli pragmatystów jest mniej więcej następujący: nasze funkcje intelektualne, a więc na przykład nasze przekonania, nie są bez związku z działaniem praktycznym. Przekonania nasze mianowicie wywierają wpływ na nasze działanie, nadają mu kierunek, wskazując osobie działającej środki wiodące do wytkniętego celu. Jeżeli ten wpływ naszych przekonań na nasze działanie czyni to działanie skutecznym, tzn. pozwala na osiągnięcie zamierzonego celu, to przekonanie to jest prawdziwe. Wchodząc na przykład do ciemnego pokoju, pragnę zapalić lampę. Sądzę, że wyłącznik znajduje się na prawo od drzwi. To moje przekonanie (łącznie z dążeniem do zapalenia lampy) skierowuje moją rękę na prawo od drzwi, nadaje więc memu działaniu określony kierunek. Jeżeli działanie skierowane w ten sposób przez moje przekonanie doprowadzi do upragnionego zapalenia lampy, to było ono prawdziwe. Jeżeli natomiast działanie, rozwijające się w kierunku wskazanym przez moje przekonanie, okaże się nieskuteczne, to przekonanie to było fałszywe. Jak już wspomniałem, utożsamianie prawdy z pożytecznością jest właściwe tylko radykalnej odmianie pragmatyzmu. W swych mniej skrajnych odcieniach pragmatyzm nie idzie tak daleko, lecz zbliża się w swej zasadniczej tendencji do empiryzmu i pozytywizmu, o których niżej.

NIEKLASYCZNE DEFINICJE PRAWDY

Kazimierz Ajdukiewicz o prawdzie (Zagadnienia i kierunki filozofii)

OCZYWISTOŚĆ

Według innych, ostatecznym kryterium, decydującym nieodwołalnie o przyjęciu jakiegoś twierdzenia, jest jego oczywistość, która nie tylko czyni nam samym dane twierdzenie całkowicie niewątpliwym, lecz nadto upewnia nas o tym, że każdy, kto twierdzenie to zrozumie, będzie musiał je uznać. Zwolennicy tej koncepcji starają się zanalizować, na czym owa oczywistość ma polegać; sprowadzają ją niekiedy do jasnego i wyraźnego przedstawiania sobie stanu rzeczy, którego dotyczy dane twierdzenie (Descartes), niekiedy inaczej ją precyzują. Tak na przykład przedstawiciel tzw. badeńskiej szkoły neokantystów, filozof niemiecki poprzedniej generacji, Rickert, zwraca uwagę na to, że gdy pewne twierdzenie wydaje się nam oczywiste, wówczas narzuca nam się ono z koniecznością, którą odczuwamy jako powinność, jako obowiązek. Jakieś twierdzenie jest oczywiste, gdy odczuwamy, że powinniśmy je uznać. Ale wszelka powinność, wszelki obowiązek jest odpowiednikiem pewnego przepisu, za-wierającego jakiś nakaz, czyli pewnej normy. Twierdzenia oczywiste wskazują więc na pewną normę, dotyczącą uznania twierdzeń. Norma ta jest od nas niezależna, leży poza nami, dlatego nazywa ją Rickert normą transcendentalną. Twierdzenie oczywiste zatem to tyle, co twierdzenie zgodne z transcendentalną normą.

NIEKLASYCZNE DEFINICJE PRAWDY

Kazimierz Ajdukiewicz o prawdzie (Zagadnienia i kierunki filozofii)

POWSZECHNA ZGODA

W poszukiwaniu kryterium, które by ostatecznie i nieodwołalnie decydowało o przyjęciu jakiegoś twierdzenia, znajdują je inni w tzw. powszechnej zgodzie. Gdy słyszę w ciszy nocnej jakiś ciągły cichy szum i chcę się przekonać, czy szum ten rozlega się naprawdę, czy też może ulegam tylko subiektywnemu złudzeniu, pytam innych, którzy są ze mną, czy także słyszą ten szum. Jeśli go inni także słyszą, wierzę w świadectwo mego słuchu. Takie to i podobne rozważania skłaniają niektórych do upatrywania w powszechnej zgodzie ostatecznego i nieodwołalnego kryterium. Skoro zaś prawda ma polegać na zgodności z takim kryterium, to nasuwa się definicja, według której prawdziwość jakiegoś twierdzenia polega na powszechnej na nie zgodzie. To pojęcie powszechnej zgody wymaga oczywiście bliższego sprecyzowania: nie idzie wszak o to, by dopiero wtedy uznać jakieś twierdzenie, gdy upewnimy się, że wszyscy żyjący obecnie i ci, którzy już zmarli, albo ci, którzy się dopiero narodzą, godzą się na to twierdzenie. Zależnie od sposobu bliższego określenia owej powszechnej zgody omawiana Ju koncepcja prawdy przyjmuje taką lub inną postać.

NIEKLASYCZNE DEFINICJE PRAWDY

Kazimierz Ajdukiewicz o prawdzie (Zagadnienia i kierunki filozofii)

Postprawda

​Kilka słów od Jordana Petersona, jednego z najbardziej kontrowersyjnych współczesnych filozofów:

https://youtu.be/vazGwth4_uc

​intersubiektywność

[łac. inter ‘między’, subiectivus ‘podmiotowy’],

cecha wiedzy (poznania) polegająca na tym, iż jest ona dostępna więcej niż jednemu podmiotowi poznającemu (twierdzenia będące jej wyrazem mogą być rozumiane przez każdą osobę mającą odpowiednie kwalifikacje) i w tym sensie wykracza poza przeżycia, doznania danej jednostki;

pojęcie intersubiektywności wiedzy łączy się zwykle z możliwością jej sformułowania w danym języku oraz przekazu, zakomunikowania.

Z Wyborczej:​

Według twórców słowników oksfordzkich, którzy co roku wybierają modne nowe zwroty, popularność zwycięskiego słowa napędziły wybory w USA i referendum o wyjściu Wielkiej Brytanii z UE.

Autorzy zestawienia definiują zwycięski termin jako przymiotnik "odnoszący się do lub cechujący okoliczności, w których obiektywne fakty w mniejszym stopniu wpływają na kształtowanie opinii publicznej niż odwołanie się do emocji i osobistych przekonań". Często występuje on z rzeczownikiem w zwrocie: "post-prawdziwa polityka". 

Multiple Choice

Według teorii koherencyjnej prawda to

• zgodność myśli z rzeczywistością

• zgodność sądów ze sobą

• coś oczywistego

• sąd powszechnie akceptowany

Multiple Choice

Fikcję literacką (dobrą) można by uznać za prawdziwą przede wszystkim według teorii

• pragmatycznej

• korespondencyjnej

• oczywistości

• koherencyjnej

Multiple Choice

Zgodność myśli z rezczywistością to kryterium teorii

• korespondencyjnej

• koherencyjnej

• pragmatycznej

• powszechnej zgody

Multiple Choice

Jeśli postprawda odwołuje się do uczuć, a nie faktów, reprezentuje stanowisko

• empiryczne

• racjonalne

• irracjonalne

• aprioryczne

René Descartes/Kartezjusz

1596-1650

Sceptycyzm - odrzucenie wszelkiej wiedzy, która nie jest oczywista.

Metoda

Zmiana z ontologicznego na mentalistyczny (umysłowy). Szuka wiedzy "jasnej i wyraźnej" (oczywistej) w umyśle, jest racjonalistą.

Paradygmat

​Buntownik, podróżnik, żołnierz, samotnik, lubił bogate kobiety (utrzymywały go), pociągały go też kobiety z zezem. Wymyślił układ współrzędnych.

Odrzucał autorytety, uczył się "z wielkiej księgi życia".

"Ojciec filozofii nowożytnej"

NOWOŻYTNOŚĆ to odrodzenie/renesans, barok i oświecenie

Umysł już nie bierny, wskazuje się na jego naturę i charakterystyczny sposób działania.

Czy metafizyka może być naukowa (nauka – nowożytne rozróżnienie)?

Scholastyka (myśl skupiona na Bogu) -> humanizm (skupienie na człowieku)

Obok tradycyjnych szkół myśli opartych na autorytetach pojawiają się intelektualni rozbójnicy - indywidualiści, geniusze, naukowcy.

Rozkwit alchemii, astrologii, magii!
Pojawiają się wynalazki takie jak druk, termometr, zaczyna działać poczta, odkryta zostaje Ameryka.
Kontynuacją tej tendencji będzie opracowanie encyklopedii w powszechnych w XVIII wieku.

Znane postacie

Galileusz – tylko nauka empiryczna, bez filozofii!

Giordano Bruno za swoje teorie kosmologiczne oparte na heliocentrycznej został spalony na stosie. W rezultacie Galileusz odwołał swoje podobne poglądy, a Kartezjusz zniszczył swój traktat o świecie na wieść o oskarżeniu Galileusza.

Mikołaj z Kuzy: Bóg niepojęty – coincidentia oppositorum, stopniowe zdobywanie wiedzy, filozofia uzmysławia niewiedzę.

Leonardo da Vinci — empiria, pewność, odrzucał szarlatanów-alchemików.

Dubito ergo cogito. Cogito ergo sum

Wątpię, więc myślę. Myślę, więc jestem

Co oznacza sztandarowe hasło Kartezjusza?

https://youtu.be/L63UfBFSK2k (PL)

https://youtu.be/0A6UKoMcE10 (ENG)

Inspiracja dla Matriksa (zwodzący demon)

...

Problemy wynikające z koncepcji:

dualizm psychofizyczny - wiem, że istnieje umysł (rzecz myśląca), ale skąd wiem, że istnieje ciało (rzecz rozciągła)? jak współdziałają?

https://youtu.be/JitGGyTQGq8

solipsyzm - wiem, że istnieje mój umysł, ale skąd wiem, że nie jest jedynym umysłem na świecie?

problem innych umysłów - skoro nie mam dostępu do umysłów innych ludzi, skąd wiem, że nie są zombie/robotami? 9eng

Multiple Choice

Zdaniem Kartezjusza

• istnienie świata materialnego jest oczywiste

• świadomość myślenia dowodzi istnienia podmiotu

• prawdy matematyczne są niepodważalne

• możliwa jest tylko wiedza rozumowa

Multiple Choice

Zły demon Kartezjusza

• jest krytyką moralności średniowiecznej

• uosoabia radykalne wątpienie jako metodę

• myśli, więc jest

• stanowi gwarancję wiedzy oczywistej

Dokonał "przewrotu kopernikańskiego w filozofii":

zakończył spór racjonalistów z empirystami, tworząc idealizm transcendentalny.

...

Przed Kantem uważano, że doświadczenie jest warunkiem możliwości powstania pojęć (empiryzm genetyczny) – słynny „przewrót kopernikański” Kanta ukazuje, że to pojęcia (należące do uposażenia podmiotu) są warunkiem możliwości poznania (idealizm).

...

Poza tym nie podmiot dopasowuje się do przedmiotu, czyli umysł oddaje obiektywną rzeczywistość (realizm), ale podmiot jest pewnym pryzmatem i poznaje tylko wrażenia, a nie same rzeczy. Takie wrażenie Kant nazywa "fenomen", a niepoznawalną obiektywnie "rzecz samą w sobie" określa mianem "noumen".

Immanuel Kant

(1724-1804)

Idealizm transcendentalny - poznanie zakotwiczone jest w podmiocie, ale wykracza poza niego.

Wspomnianym pryzmatem są formy naoczności, czyli czas i przestrzeń. Kant zwrócił uwagę, że każde doświadczenie zmysłowe rozgrywa się w czasie i przestrzeni. Czas i przestrzeń są jakby formą, która nadaje kształt naszym spostrzeżeniom, porządkuje je i umożliwia ich odbiór; wszak wszystko, co postrzegamy, następuje po sobie (czas) lub/i obok siebie (przestrzeń). Formy naoczności stanowią więc warunek możliwości wszelkiego doświadczenia zmysłowego (i są wrodzoną częścią umysłu).

Poprzedzają i koniecznie warunkują poznanie.

Nie są realne, bo wtedy poznawalibyśmy je w doświadczeniu. Są idealne, należą do naszego umysłu.

...

Do przeczytania (3 strony tego samego artykułu):

https://zpe.gov.pl/a/wprowadzenie/DORmDkH40

https://zpe.gov.pl/a/przeczytaj/Dd8Z2jFfi

https://zpe.gov.pl/a/prezentacja-multimedialna/D11M2y25w

...

Alternatywnie miniwykład:
https://youtu.be/EVJfxNMI02g

Zmysły (źródło doświadczenia) i rozum (umysł przetwarzający dane). Z drugiej strony wiedza apioryczna nie wymaga doświadczenia (kolejny slajd).

Dwa pnie poznania

Analityczny

(sprzeczność - doświadczenie zawsze poszerza wiedzę)

[brak - niemożliwy]

Syntetyczny

(poszerza wiedzę)

Smakuje mi pizza.

Polskie morze jest piękne.

Sądy posteriori

Analityczny

(nie poszerza wiedzy)

„kawaler to mężczyzna nieżonaty”

Syntetyczny

(poszerza wiedzę)

Kant podaje przykład sądu syntetycznego a priori w matematyce w Prolegomenach do wszelkiej przyszłej metafizyki – wprawdzie zwykło się uważać, że „7 + 5 = 12” jest zdaniem analitycznym a priori, lecz ani w 7, ani w 5, ani nawet w połączeniu 7 + 5 nie zawiera się pojęcie liczby 12. Dlatego też pojawienie się 12 w zdaniu „7 + 5 = 12” poszerza naszą wiedzę (jest to więc sąd syntetyczny), choć nie jest to wiedza oparta na doświadczeniu (jest to więc sąd a priori).

Sądy a priori

​Krótki tekst o sądach a priori:

https://filozofuj.eu/andrzej-j-noras-kantowskie-a-priori/

Multiple Choice

Idealizm transcendentalny to połączenie

• racjonalizmu i irracjonalizmu

• racjonalizmu i empiryzmu

• empiryzmu i nihilizmu

• sceptycyzmu i idealizmu

Multiple Choice

Według Kanta czas i przestrzeń

• są idealne, warunkują doświadczenie

• są realne jako podstawy rzeczywistości

• są pojęciami utworzonymi z doświadczenia

• są bytami z obiektywnego świata idei

Multiple Choice

Noumen to inaczej

• rzecz sama w sobie

• zjawisko

• wrażenia

• fenomen

Multiple Choice

Twierdzenia matematyczne zaliczyć należy do wiedzy

• a priori

• a posteriori

• empirycznej

• realnej

Multiple Choice

Który z typów sądów jest niemożliwy

• syntetyczny a priori

• syntetyczny a posteriori

• analityczny a priori

• analityczny a posteriori