көмірсулар

Жасушаның органикалық заттары

Көмірсуларды жіктеу

Құрамына көміртегі С, сутегі

Н және оттегі О кіреді.

Көмірсулар 3 ке бөлінеді

Моносахаридтер

Сn(Н2О)n

Молекуласындағы көміртек

атомының санына байланысты

Триозалар

Лактат, пируват

Тетрозалар

Эритроза

Пентозалар

Ксилоза, рибоза ,

дезоксирибоза

Гексозалар

Д-глюкоза
Д-галактоза
Д-фруктоза

Дисахаридтер

(олигосахаридтер)

Гликолиздік байланыстар арқылы байланысқан екі

немесе бірнеше моносахарид қалдықтарынан

құралған

Сахароза
Лактоза
Мальтоза

Полисахаридтер

Гомополисахаридтер , бір моносахарид

қалдықтарынан құралады.

Крахмал
Гикоген

Целлюлоза

Пектиндік заттар

Хитин
Инулин
Декстрин

Гетерополисахаридтер, түрлі моносахаридтердің
қалдықтарынан және олардың туындыларынан

құралады

Муреин

Глюкоманнан
Галактоманнан

Моносахаридтер

Көмірсулардың ішінде ең кішкентай құрылым.
Энергия алу үшін қолданылатын жалғыз

молекула –глюкоза.

Құрамындағы көміртегі санына байланысты

жіктеледі.

Триозалар (С3Н6О3)

• Үшатомды спирт-глицериннің тотығуы кезінде

түзіледі. Бірінші реттік спирттік топ тотыққан
жағдайда глицериндік альдегид түзіледі,
екінші реттік спирттік топ тотыққан кезде
диоксиацетон түзіледі.

• Ұлпалардағы көмірсулардың ыдырау өнімдері.

олар фруктоза-1,6-дифосфор қышқылының
ыдырауы кезінде фосфорланған күйінде
түзіледі.

• Ұлпаларда фосфотриозалар жинақталмайды,

одан арғы өзгерістерге ұшырайды.

Тетрозалар (С4Н8О4)

• Фотосинтез кезінде аралық өнім ретінде

пайда болады.

• Адам организмінде көмірсулар

ыдырауының пентозалық циклінде түзіледі.

Пентозалар

• Ксилоза – өсімдіктерде кездеседі.
• Кондитерлік өнеркәсіпте қолданылады

(диабет ауруына шалдыққандар үшін).

• Рибоза –РНҚ-ның құрамында кездеседі.

Глюкозаның ыдырауы кезіндегі пентозалық
циклде түзіледі.

• Дезоксирибоза тұқымқуалау ақпаратын

сақтап, ДНҚ құрамында кездесетін пентоза
өкілі.

Гексозалар (С6Н12О6)

• Д-галактоза сүт қанты лактозаның құрамында

кездеседі.

• Мидың құрамына кіретін күрделі липидтер-

цереброзидтердің құрамдас бөлігі.

• Д-глюкоза жүзім қанты, декстроза. Қандағы

мөлшері 80-120мг. Ыдырауда аралық зат
ретінде фосфорланған күйде кездеседі.

• Д-фруктоза жемістің, гүл шырынының, балдың

құрамында болады. Сахарозаның құрамына
кіреді.

Моносахаридтердің қасиеттері

• Суда жақсы еритін, спиртте нашар, эфирде

ерімейтін түссіз кристалл заттар.

• Негізгі моносахарид-глюкоза. Глюкоза

молекулалары организмдегі аса маңызды
энергетикалық процестердің бірі – гликолиз
процесінде биологиялық отынның рөлін атқарады.

• Глюкоза оксидтермен және ауыр металл

тұздарының гидроксилдерімен өте оңай тотығады.

• Глюкозаның организмдегі тұрақты көзі-гликоген.
• Глюкозаның жеткіліксіздігі ацидоз бен кетоздың

туындауы, ал артық мөлшері диабет ауруына себеп
болады. Оның қандағы қалыпты мөлшері 0,12%.

Дисахаридтер (олигосахаридтер)

•Дисахаридтер гликолиздік байланыс арқылы екі моносахаридтің
қосылуынан құралады.

•Негізгі өкілі –сахароза

•Формуласы:

•Түссіз, кристалды зат. 200 С-тан жоғары температурада карамельдер
түзіп ыдырайды.

•Этилацетатта, анилинде, метанол мен этанолдың судағы ерітіндісінде
қалыпты ериді.

•Суда жақсы ериді.

•Редуценттік қасиет көрсетпейді, сондықтан ол сілтілердің әрекетіне
тұрақты.

•Қышқылдар мен сахараза ферменттерінің әсерінен гидролизденіп, D-
глюкоза және D- фруктоза түзіледі.

•Адамның асқазан сөліндегі НСІ-дың және ашішектің шырышты
қабатындағы сахаразаның әсерінен гидролизденеді.

•Күнделікті қолданылатын қанттың құрамында болады. (99,75%)

Сахароза

• D-глюкоза және D-фруктоза

молекулаларының қалдықтарынан тұрады.

• Қызылшада, қант қамысында болады.
• Қант қызылшасының тамырында мөлшері

27%-ке дейін жетеді.

• Қызылша мен қант қамысы өндірістік қант

алу үшін қоланылады.

Лактоза

• Глюкоза мен галактоза қалдықтарынан тұрады.
• Ана сүті мен сүтқоректілер сүтінің негізгі құрамдас

бөлігі.

• Лактация процесінде сүт бездерінде глюкозадан

түзіледі.

• Ішекте кальцийдің сіңірілуін жеңілдетеді.
• Ана сүтіндегі мөлшері 7 г/100мл
• Сиыр мен ешкінің сүтіндегі мөлшері 4,5г/100мл.
• Мальтоза –екі молекула глюкоза қалдықтарынан

тұрады.

• Дисахаридтер жасуша мембранасынан өте алмайды.

Ол үшін алдымен моносахаридтерге ыдырау керек.

Полисахаридтер

• Құрылысы сызықтық тізбектерден тұратын

полисахаридтер-целлюлоза.

• Құрылысы бұтақталған полисахаридтер –

гликоген, хитин.

Крахмал

• Түйнекте, тамырда, дәнде қорға жинақталады.
• Бидай дәнінде 75%,күріште 80% , картопта 25 % .
• Өндірістік жолмен алуда ең арзан материал –картоп.
• Ашішекте сіңіріледі.
• Ыдырататын фермен –амилаза, дисахаридаза,

глюкоамилаза.

• Амилаза-крахмалдың ыдырауы сілекей құрамындағы

фермент.

• Ашішектің шырышты қабықшасынан бөлінетін

дисахаридаза мен глюкоамилаза ферменттері.

• Құнарлығы – 4,2 ккал/г. Фотосинтез нәтижесінде түзіледі.

Гликоген

• Бауырда, бұлшықетте, жүректе жиналады.
• Бауырда 2% -10 %, бұлшықетте 0,2% -2%-ке

дейін ауытқиды.

• Ашыққан кезде бауыр мен бұлшықеттегі

мөлшері төмендейді.

• Бұлшықет жиырылуына жұмсалады,

қажыған бұлшықетте азаяды.

Целлюлоза

• Өсімдік жасушасы қабықшасын түзеді.
• Жануарлар күйіс қайтаратындар үшін маңызы зор.
• Өсімдік тектес қоректік заттармен адамның ішегіне

түскен целлюлоза ыдырамайды. Өйткені асқазан
және ішек сөлдерінің ферменттері целлюлозадағы
β-гликозидік байланыстарды үзе алмайды.
Дегенмен ішектің жиырылуын жақсартып, өт
бөлінуіне, холистериннің сыртқа шығарылуына,
нәжіс қалыптасыуына әсер етеді.

• Кейбір токсиндерді өздеріне сіңіріп алып, ішекте

сіңірілуіне кедергі жасайды.

Пектиндік заттар

• Жемістердің тамыр жемістердің ( қызылша,

сәбіз) құрамында болады. Сахароза және
алма, сірке қышқылымен қосылып,
кондитерлік өнеркәсіпте қолданылатын
іркілдек түзеді.

• Адамның ішегіндегі микрофлраның шіріту

әрекетін бәсеңдетеді.

• Токсиндік заттардың сыртқа шығарылуына

жағдай туғызады.

• Хитин -жануарлардың негізгі құрылымдық

көмірсуы буынаяқтылардың –шаян,
өрмекші, жәндіктердің және
саңырауқұлақтардың сыртқы қаңқасы.

• Инулин -1,2-гликозидтік байланыстармен

байланысқан фруктозаның қалдықтарынан
құралады. Бөрікгүлде, нарғызгүлдің және
бақбақтың тамырында болады.

• Муреин –бактерия жасушасының негізгі

тірегін құрайтын полимер.