dorosłość

Wczesna dorosłość

Open Ended

Z jakimi wyzwaniami w dzisiejszych czasach muszą się mierzyć młodzi dorośli?

Zadania rozwojowe

• R. Havinghurst: Wybór małżonka, uczenie się współżycia z nim, założenie rodziny i wychowywanie dzieci, prowadzenie domu, rozpoczęcie pracy, podjęcie obowiązków obywatelskich, znalezienie pokrewnej grupy społecznej

• E.Erikson: Wybór dróg samorealizacji w określonym środowisku społecznym, wybór partnera życiowego, integracja doświadczeń z różnych obszarów aktywności; kryzysy/dylematy:izolacja-intymność, stosowanie mechanizmów projekcyjnych-dotrzymywanie obietnic i podjęcie odpowiedzialności, życie samotne-życie w rodzinie

• D.J. Levinson: Podjęcie roli zawodowej, założenie rodziny, sformułowanie wyraźnych marzeń i oczekiwań odnośnie przyszłości, uczestniczenie w relacji mistrz-uczeń; kryzysy/dylematy: Dylematy związane z wyborem zawodu: wartości ekonomiczne-satysfakcja; Oczekiwania grupy społecznej-własne dążenia i ambicje; Konflikty związane z nowymi rolami społecznymi: praca zawodowa-obowiązki rodzinne; Środki do rozwiązywania kryzysów: Nowe sposoby poznawania świata i samego siebie; określenie własnej tożsamości; Korzystanie ze wzorców kulturowych; Osiąganie kolejnych stopni autonomii
  

Dojrzałość psychiczna

• proces ciągły, trwający całe życie (Chlewiński, 1991)

• jednostka podejmuje odpowiedzialność za swoje życie i rozwija się w jedyny niepowtarzalny sposób

• trzy obszary: autonomia jednostki, wgląd we własne motywy, stosunek do ludzi

​Rozwój fizyczny

• osiągnięcie ostatecznego wzrostu (do 25 r.ż.)

• maksymalny rozwój tkanek aktywnych metabolicznie: m: 20.-25. r.ż., k: 16.-19 r.ż.

• szczyt rozwoju motorycznego (20.-30. r.ż.)

• optymalna zdolność do pracy i najwyższy stopień wydolności

• dojrzałość rozrodcza (k: 25.-30.r.ż., m:30.-35.r.ż.)

• ok 25. r.ż. wzrasta wrażliwość oka na światło, po czym pomiędzy 30. a 40. r.ż. zaczyna się jej spadek

• ostrość widzenia ustala się między 18. a 20. r.ż. i nie podlega większym zmianom do 60.r.ż.

• 20. a 30. r.ż. najlepsza ostrość słuchu

• narażenie na stres i zmiany fizjologiczne tym wywołane

Rozwój poznawczy

• poziom sprawności w nabywaniu i poslugiwaniu się wiedza abstrakcyjna obniża się systematycznie po 30. r.ż.

• kształtowanie się struktur postformalnych: relatywizm w myśleniu (Sinnot, 1984) -wiedza zależy od subiektywnych doświadczeń i punktu widzenia jednostki, struktury dialektyczne (Basseches, 1980), odkrywanie problemów (Arlin, 1975), myślenie metasystemowe (Richards, Commonsa, 1990)

• zmiany w aktywności poznawczej w kontekście przekształceń w strukturze "Ja" (Labouvie-Vief, 1982), cztery poziomy rozwojowe: presystemowy, intrasystemowy, intersystemowy i autonomiczny

​Rozwój społeczny

• założenie rodziny jako jedno z głównych zadań wczesnej dojrzałości (5 faz rozwojowych wg. Laskowskiego (1987): wstępna-narzeczeństwo, tworzącej się więzi małżeńskiej, rozbudzanie i rozwój postaw rodzicielskich, wzajemnego partnerstwa rodzinnego, "pustego gniazda"

• badania poazują, że małżeństwa różnią się pod względem znaczenia jakie przypisują współżyciu seksualnemu

• rozwód jako wydarzenie traumatyczne

• podjęcie pracy zawodowej (młodzi dorośli są zainteresowani rozwojem kariery zawodowej, częsta zmiana pracy zawodowej)

Open Ended

Jak różni się rozwój społeczny kobiet i mężczyzn?

Rozwój moralności i wartości młodych dorosłych

• relatywizm w myśleniu o dylematach moralnych jako konieczny okres przejścia do stadium postkonwencjonalnego tj. moralności umowy społecznej (Kohlberg)

• ważną rolę odgrywają doświadczenia nabywane podczas rozwiązywania konfliktów moralnych w konkretnych sytuacjach życiowych->zasób i rodzaj doświadczeń społecznych stanowi silniejszy wyznacznik rozwoju rozumowania moralnego w dorosłości niż poziom rozwoju poznawczego (Walker, 1986)

• specyfika zadań rozwojowych pozwala oczekiwać, że w poszczególnych okresach życia różne wartości będą spełniać role nadrzędnego regulatora

​Zmiany w osobowości

• podstawowe zmiany w oresie wczesnej dorosłości zachodzą w strukturze "Ja", integrującej idealne koncepcje z realnym obrazem świata i samego siebie

• konieczna jest umiejętność zintegrowania "Ja idealnego" i "Ja realnego"

• doświadczanie siebie jako podmiotu odpowiedzialnego za własne działania

• rozwiązanie podstawowego kryzysu adolescencji: tożsamość-rozproszenie, wyraźnie określona świadomość własnej tożsamości

• sprawdzanie i dokonywanie ocen swoich pierwszych, autonomicznych decyzji i wyborów

Średnia dorosłość

​Zmiany fizyczne i fizjologiczne

• zachodzą w sposób niezauważalny dla jednostki

• wzrok ulega pogorszeniu- obniża się jego ostrość oraz zdolności akomodacyjne gałki ocznej

• obniża się wydolność słuchu

• ok 50 r.ż. zaczyna obniżać się wrażliwość smakowa

• spadek siły mięśni i koordynacji ruchowej (bez poważnych konsekwencji dla funkcji psychomotorycznych)

• obniżają się zdolności adaptacyjne organizmu (spadek ilości pompowanej krwi, obniżona sprawność nerek, zmniejszone wydzielanie hormonów i enzymów trawiących etc.)

• u kobiet przekwitanie (ok 50 r.ż.) i okres menopauzy

Praca zawodowa

• w większości zawodów wiek średni jest okresem najważniejszych osiągnięć zawodowych

• może wystąpić kryzys w rozwoju kariery zawodowej wynikający z rozbieżności między oczekiwaniami wobec zawodu a wykonywaną pracą-> syndrom wypalenia zawodowego (Maslach, 1998)

• Maslach wyróżniła trzy fazy wypalenia zawodowego: fazę wyczerpania emocjonalnego, fazę depersonalizacji oraz fazę braku poczucia własnych osiągnięć

• utrata pracy jako jeden z najważniejszych czynników wywołujących stres

• ekspertywność- umożliwia kompensację spadku wydolności elementarnych procesów przetwarzania informacji, który obserwuje się w wieku średnim (kompensacja deficytów)

​Społeczne role rodzinne

• kryzys wieku średniego

• faza opuszczonego gniazda

• opieka nad starzejącymi się rodzicami

Zmiany w czynnościach poznawczych

• zgodnie z badaniami poprzecznymi (różne grupy wieowe badane w tym samym czasie) następuje starzenie się i atrofia struktur centralnego układu nerwowego

• badania podłużne (ta sama grupa w trakcie dwóch lub większej liczby badań rozłożonych w czasie) zaprzeczają teorii naturalnego charakteru procesu starzenia się funkcji poznawczych

• o starzeniu się możemy mówić jedynie w odniesieniu do inteligencji płynnej dopiero pod koniec wieku średniego (55.-60 r.ż.) (Shaie, 1983), Schaie wykazał, że wiek ma znaczenie marginalne, bardziej istotne są różnice generacyjne (coraz wyższy poziom inteligencji w każdej następnej generacji), u podstaw zróżnicowania leżą: stan zdrowia, cechy osobowości oraz preferowany tryb aktywności

• w wieku średnim stopniowo obniża się szybkość, wydajność oraz zakres przetwarzania informacji (Perlmutter, 1988)

Natura rozwoju poznawczego w dorosłości (8 tez Baltesa (1987))

• przeciętny poziom ukrytych możliwości rozwojowych cechuje stabilizacja aż do późnych lat życia

• pewne wymiary inteligencji wykazują istotne obniżanie się poziomu wydolności w wieku dojrzałym

• w wielu przypadkach obserwuje się rozwój zdolności intelektualnych aż do późnego wieku dojrzałego

• wraz z wiekiem zmienia się w sposób zasadniczy struktura i treść celów oraz zadań życiowych

• istotą rozwoju inteligencji w tym okresie jest jej indywidualizacja

• proces obniżania się możliwości intelektualnych ma w dużej mierze generacyjne i środowiskowo-społeczne uwarunkowania

• proces starzenia się funkcji biologicznych cechuje się wzrastającą podatnością na zmiany o charakterze patologicznym, obniżoną zdolnością adaptacji do zmian środowiska, obniżaniem się maksymalnych poziomów wydolności tych funkcji

• kompensowanie regresywnych zmian biologicznych mogą zapewnić stan selektywnej optymalizacji funkcjonowania inteligencji

Model selektywnej optymalizacji

• współwystępowanie w rozwoju inteligencji tendencji progresywnych, regresywnych oraz stabilizacyjnych

• istnieje możliwość tzw. pomyślnego starzenia się, wyrażającego się w kontynuacji tendencji progresywnych w tych sferach aktywności umysłowej, które mają znaczenie adaptacyjne

• warunkiem umożliwiającym "pomyślne starzenie się" jest umiejętność wyboru oraz konsekwentnej realizacji tych celów życiowych i rozwiązywania tych zadań rozwojowych, które mają szansę realizacji

inteligencja a mądrość

• rozwój inteligencji w dorosłości nie dotyczy formalnych struktur inteligencji, określa go natomiast proces doskonalenia oraz transformacji systemów wiedzy

• mądrość jest wiedzą odnoszącą się do ważnych dla każdego człowieka kwestii, problemów i zadań życiowych, składających się na tzw. pragmatykę życia: wiedza faktualno-proceduralna i wiedza ewaluatywna

• wiedza jest podstawą do formułowania sądów będących wyrazem mądrości

Open Ended

Dlaczego powinno się tworzyć warunki umożliwiające ludziom dorosłym uczenie się?

​Zmiany nastawienia wobec świata i siebie

• wg. Junga (1976) normalny rozwój osobowości w wieu średnim obejmuje dwa cele: 1.sfinalizowanie fazy indywiduacji, 2. wejście w kolejną fazę rozwoju osobowości-fazę transcendencji

• Erikson- wiek średni jako jeden z ośmiu etapów w życiu każdego człowieka, kryzys generatywność-stagnacja

• "kryzys wieku średniego" (Jaques, 1993)- uświadomienie sobie realności własnej śmierci, zmiany w subiektywnej perspektywie czasu (czas przyszłości jest odczuwany jako krótszy w zestawieniu z czasem przeszłości)

• Levinson kryzys wieku średniego pojawia się, gdy występują zaburzenia autopercepcji, samooceny, poczucia sensu życia, czy zachowania

Koncepcja rozwoju perspektywy biograficznej (Niemczyński i in., 1985)

1. poziom presonalizacji, czyli określenia przez podmiot własnego miejsca w świecie ludzkich zadań i dążeń, jest podstawą kształtowania się poznawczo-motywacyjnego centrum w organizacji zachowania człowieka

2. poziom dopełnienia osobowościowej konstrukcji, czyli zintegrowania podmiotowej struktury ludzkich zadań i dążeń jednostki z przebiegiem procesów społecznych. Proces ten dokonuje się przez indywidualną syntezę społecznie określonych sposobów: a)spostrzegania sensu zdarzeń w świecie, b) orientowania się na wartości idealne, c) działania dla realizacji tych wartości

3. poziom eksternalizacji i finalnej integracji osobowości, czyli potwierdzenia wartości indywidualnej syntezy ludzkich zadań i dążeń oraz sposobów ich realizacji przez produktywne i twórcze uczestnictwo w procesach społecznych

• Istotą rozwoju mądrości w dorosłości jest rozwój perspektywy biograficznej

• Każde stadium w rozwoju perspektywy biograficznej jest pochodną rozwiązywania szczególnej formy sprzeczności między tym co indywidualne i społeczne w rozwoju osobowości, a osiągnięty w danym momencie rozwojowym poziom równowagi jest poziomem optymalnym

• Każdy okres rozwojowy ma swą optymalną formę, czy też postać mądrości, która nie jest ani lepsza ani gorsza od form wcześniejszych oraz późniejszych w sekwencji ich zawiązywania się

Późna dorosłość
Wiek starzenia się

• wg. klasyfikacji WHO starość rozpoczyna się po 60 r.ż.

• kryteria starości: 1.kryterium biologiczne, 2.kryterium socjoekonomiczne, 3.kryterium psychologiczne

• nie ma pełnej synchronizacji między zmianami opisywanymi przy pomocy tych trzech kryteriów, dlatego niekiedy rozróżnia się trzy kategorie wieku człowieka starego: 1. wiek chronologiczny, 2. wiek biologiczny, 3.wiek psychologiczny (Settersten, 1997; Brich, Malim, 1998)

• współczesne społeczeństwa bywają określane mianem postemerytalnych (Baltes, Baltes, 1990)

• starość stanowi tak samo istotny etap życia jak każdy inny, a poznanie psychologicznych procesów starzenia się może przyczynić się do pogłębienia ogólnej wiedzy o człowieku

​Biologiczny wymiar starzenia się

• zanik zdolności reprodukcyjnych komórek oraz ich stopniowa degeneracja

• obniżenie sprawności fizycznej- stopniowe słabnięcie funkcji niemal wszystkich narządów ciała

• mnoga patologia-występowanie kilku patologii równocześnie u tej samej osoby, spowodowane przewagą procesów katabolicznych nad metabolicznymi

Psychospołeczy wymiar starości

• zdarzenia krytyczne w starości: utrata zdrowia, kondycji i atrakcyjności fizycznej, utrata bliskich osób, utrata statusu społecznego i ekonomicznego, utrata poczucia przydatności i prestiżu oraz zbliżająca się perspektywa śmierci

• reakcje na krytyczne wydarzenia starości zależą od zakresu fizycznej deterioracji oraz stopnia obniżenia statusu ekonomicznego (L. Rappaport, 1972)

• mechanizm adaptacji do starości: teoria aktywności-optymalne starzenie się to taki, gdy człowiek pozostaje aktywny i obecny w życiu społecznym; teoria wycofania się- wyłączenie się z życia społecznego stanowi naturalną i funkcjonalnie ważną potrzebę rozwojową człowieka w późnej dorosłości; teoria stresu starości-krytyczne zdarzenia w życiu człowieka starzejącego się działają jak stresory. W wyniku stresu starzenia się dochodzi do rekapitulacji cyklu rozwojowego co przejawia się tym, że najważniejsze znaczenie dla jednostki nabierają czynniki, które takie znaczenie miały we wczesnym dzieciństwie- dobrostan fizjologiczny i psychologiczny oraz potrzeba ogólnej stymulacji

• podstawę adaptacji do starości stanowią:

  1. selektywna optymalizacja sprawności funkcji psychicznych (tzw. podtrzymywanie przez stymulację);

  2. stopniowe podejmowanie działań kompensacyjnych;

  3. utrzymywanie optymizmu niezależnie od kosztów starzenia się

• wskaźnikiem adaptacji do starości jest doświadczanie "maksimum satysfakcji przy minimum kosztów psychicznych" (Freund, 1997)

Wymiar psychologiczno-podmiotowy

• spowolnienie czasu reakcji

• obniża się zdolność do zapamiętywania (największy deficyt w odniesieniu do pamięci mechanicznej i bezpośredniej)

• J. Trempała (1989) wyróżnia następujące zmiany w odniesieniu do inteligencji: 1.poziom ogólnej inteligencji, 2.relacji między zdolnościami składającymi się na inteligencję ogólną, 3. myślenia formalno-operacyjnego i 4. relacji między podstawowymi typami funkcjonowania poznawczego

• największy spadek sprawności intelektualnej zaobserwowano na około 5 lat przed śmiercią

• w procesie starzenia się rozpadowi ulegają przede wszystkim funkcje inteligencji płynnej

• efekt generacyjny- stary człowiek w dzisiejszych czasach nie jest takim samym starym człowiekiem, jak jego rówieśnik sprzed kilkunastu, a nawet kilku lat

• zdolność rozumowania dedukcyjnego utrzymuje się po późnej starości (Pollac i in., 1995)

• zaburzająca rola emocji w procesie myślenia dedukcyjnego u osób starszych

• rozwój poznawczy w późnej dorosłości jest asynchroniczny, a struktury poznawcze względnie plastyczne i otwarte

• celem rozwoju poznawczego na tym etapie jest osiąganie integracji dwóch systemu poznania: racjonalnego (intelektualno-analitycznego) oraz pozaracjonalnego (emocjonalno-intuicyjnego)

Open Ended

W jaki sposób można wspierać procesy poznawcze w okresie starzenia się?

Osobowość

• Erikson- VIII stadium rozwoju: integracja ego vs rozpacz, integracja to "stan umysłu skoncentrowany na osiągnięciu poczucia harmonii oraz sensu", równoznaczne z odnalezieniem sensu życia oraz przekonaniem o wartości własnej drogi życiowej mimo świadomości, że mogłaby ona przebiegać inaczej

• Badania J. Birrena (1964) pokazały, że zmienność osobowości, przy jej generalnie wysokiej stałości, dotyczy takich cech jak: motywacja osiągnięć, poziom aktywności, rodzaj zainteresowań-> gł. osoby, które doświadczyły traumatycznych przeżyć

• wyniki badań potwierdzają, iż starość wiąże się z lękiem oraz sztywnościom, jednak nie są przekonywujące z powodu znacznych uproszczeń metodologicznych

• wyniki badań ujawniają, że ludzi starych cechuje bierność oraz zależność od otoczenia

• bierna-zależna osobowość ludzi starych (M. Cichoca, 1993)-> unikają innowacji i zmian, potrzebują czuć się akceptowani, przy niskiej możliwości sprostania wymaganiom otoczenia

Open Ended

W jaki sposób można wzmacniać u osób starszych poczucie własnej wartości?

• wysokiemu poczuciu jakości życia i pozytywnemu nastawieniu do starości sprzyja mądrość, dystans do siebie oraz twórcza postawa wobec życia (Rappaport, 1972)

• pomoc psychologiczna dla osób starszych powinna zmierzać w kierunku uporządkowania całokształtu osobistego doświadczenia

• mądrość jako cecha starości, z perspektywy poznawczej to "fundamentalna pragmatyka życia" (Baltes, Smith, 1990), albo po prostu zdrowy rozsądek i doświadczenie (Rathunde, 1995)

• archetyp Starego Mędrca-głosiciel prawdy oraz Wielkiej Matki-dawczyni miłości(Jung, 1981)

• Erikson (1968)- mądrość jako cnota najwyższego, integracyjnego stadium samorozwoju, zawiera dwa aspekty: racjonalny i moralny; "przekraczanie ograniczeń własnej tożsamości i eliminowanie zaangażowania podmiotu w jej obronę"

• mądrość transcendentna- "jest całościowym ustosunkowaniem się do świata, wynikającym z poziomu rozwoju ego"(Wink, Helson, 1997), proces, tóry nazywany bywa rozwojem duchowym, a mądrośc stanowi wieńczący etap tego procesu (Sinnot, 1994), daje poczucie sensu życia niezależnie od okoliczności i spokój wewnętrzny

• mądrość pragmatyczna- ukierunkowanie uwagi podmiotu na zewnątrz, na praktyczne aspekty życia, daje poczucie bezpieczeństwa i pewność siebie

Ostatni etap życia- problem umierania i śmierci

• faza preterminalna: powrót do przeszłości i reinterpretacja doświadczenia oraz lęk przed śmiercią

• lęk przed śmiercią bywa łagodzony przez poczucie sensu przeżytego życia

• narodziny są pierwszą separacją ego, tak starość jest ostatnim etapem jego ponownego "związania" i osiągnięcia jedności

Dla chętnych:

• warsztaty dla kobiet w ciąży: w jaki sposób dbać o siebie w okresie ciąży i na co zwracać uwagę, aby zapewnić prawidłowy rozwój dziecka w pierwszych tygodniach życia?

• warsztaty dla przedszkolaków (3-6 r.ż.) rozwijające umiejętności psychomotoryczne

• warsztaty psychoedukacyjne dla dzieci w klasach 1-3 dotyczące komunikacji

• warsztaty profilaktyczne dla dzieci w klasach 8 dotyczące bezpieczeństwa w sieci

• warsztaty dla rodziców nastolatków (13-18 r.ż.) z zakresu seksualności młodzieży

• warsztaty dla osób bezrobotnych- doskonalenie kompetencji społecznych i emocjonalnych jako klucz do rynku pracy

• warsztaty dla seniorów z Klubu Seniora- trening funkcji poznawczych