Оку сауаттылығы

1-мәтін

Қазақ халқының ұлттық дәстүрлерінің ішінде бата беру ерекше орын алады. Халықтың тілек-бата сөздері жас ұрпақты әдепті, сабырлы, зерделі, арлы болып өсуге баулиды. Ұрпағының дәулетті, бақытты болуын тілейді.

Тілек-бата сөздер - халықтың өзімен бірге жасасып келе жатқан ежелгі мұрасы. Бұлар - оның рухани өмірінде тұтастығын, бірлігін, салт-дәстүрін, адамгершілік қасиеттерін сақтауда ерекше қызмет атқарады.

Болашақтың иесі - ұрпағына амандық, парасаттылық, өнер-білім, құт- береке, ұзақ өмір, үлкен табыс тілеу - ежелден азаматтың асыл мұраты болса керек.

Мәтінге сәйкес мақал-мәтел

• Тіл тас жарады, тас жармаса, бас жарады.

• Батамен ер көгерер, жаңбырмен жер көгерер.

• Бірлік болмай, тірлік болмас.

• Халық қаласа, хан тағынан түседі.

• Көп - қорқытады, терең - батырады.

1-мәтін

Қазақ халқының ұлттық дәстүрлерінің ішінде бата беру ерекше орын алады. Халықтың тілек-бата сөздері жас ұрпақты әдепті, сабырлы, зерделі, арлы болып өсуге баулиды. Ұрпағының дәулетті, бақытты болуын тілейді.

Тілек-бата сөздер - халықтың өзімен бірге жасасып келе жатқан ежелгі мұрасы. Бұлар - оның рухани өмірінде тұтастығын, бірлігін, салт-дәстүрін, адамгершілік қасиеттерін сақтауда ерекше қызмет атқарады.

Болашақтың иесі - ұрпағына амандық, парасаттылық, өнер-білім, құт- береке, ұзақ өмір, үлкен табыс тілеу - ежелден азаматтың асыл мұраты болса керек.

Тұжырымдардың дұрысы

1.Бата беруші жас болу керек.

2.Бата жас буынға беріледі.

3.Батаның мақсаты - адамгершілікке баулу.

• 1,2

• 2,3

• Үшеуі де

• 1,3

• Тек 3

2-мәтін

Алтын адам туралы

«Алтын адамды» біреулер ер адам, біреулер әйел дейді. Археолог Кемел Ақышев: «Мен Есік қаласынан табылған «Алтын адамның» маңдай сүйегі мен төменгі жақ сүйегінің қалдықтарын зерттеген едім. Оның төменгі жақ сүйегі өте биік, маңдайындағы қабақ сүйектері жақсы жетілгендіктен, оны ер адам деп болжам жасадым. Сондай морфологиялық ерекшеліктерін де ескере отырып, оны шамамен 20 жастағы жауынгер деп анықтама бердім. Ал нақты әйел не еркек екенін білу үшін хромосомалық анализ жасау керек», - дейді.

Ал «Алтын адамның» әйел адам екеніне кейбір тарихшылар өзінше дәйек келтіреді. Олардың айтуынша, «Алтын адамның» бойы - 165 см. Оның мойнында алтын алқасы, бір құлағында сырғасы болған. Басындағы бас киімінің биіктігі 70 см, сәукелеге ұқсайды. Қазіргі таңда ғылым қанша дамыды десек те, «Алтын адамның» ер немесе әйел екенін нақты ажырататын ДНҚ талдамасы әлі күнге дейін жасалмаған.

«Алтын адамды» ер адам деп тануға себеп болған нәрсе

• ДНҚ талдамасының нәтижесі

• Маңдай сүйегі және жақ сүйегі

• Мойнында алтын алқаның болуы

• Басындағы бас киімінің биіктігі

• Хромосомалық анализ нәтижесі

2-мәтін

Алтын адам туралы

«Алтын адамды» біреулер ер адам, біреулер әйел дейді. Археолог Кемел Ақышев: «Мен Есік қаласынан табылған «Алтын адамның» маңдай сүйегі мен төменгі жақ сүйегінің қалдықтарын зерттеген едім. Оның төменгі жақ сүйегі өте биік, маңдайындағы қабақ сүйектері жақсы жетілгендіктен, оны ер адам деп болжам жасадым. Сондай морфологиялық ерекшеліктерін де ескере отырып, оны шамамен 20 жастағы жауынгер деп анықтама бердім. Ал нақты әйел не еркек екенін білу үшін хромосомалық анализ жасау керек», - дейді.

Ал «Алтын адамның» әйел адам екеніне кейбір тарихшылар өзінше дәйек келтіреді. Олардың айтуынша, «Алтын адамның» бойы - 165 см. Оның мойнында алтын алқасы, бір құлағында сырғасы болған. Басындағы бас киімінің биіктігі 70 см, сәукелеге ұқсайды. Қазіргі таңда ғылым қанша дамыды десек те, «Алтын адамның» ер немесе әйел екенін нақты ажырататын ДНҚ талдамасы әлі күнге дейін жасалмаған.

Мәтінді мазмұндауда басымдық танытатын нұсқа

• Баяндау

• Әңгімелеу

• Пайымдау

• Сипаттау

• Суреттеу

2-мәтін

Алтын адам туралы

«Алтын адамды» біреулер ер адам, біреулер әйел дейді. Археолог Кемел Ақышев: «Мен Есік қаласынан табылған «Алтын адамның» маңдай сүйегі мен төменгі жақ сүйегінің қалдықтарын зерттеген едім. Оның төменгі жақ сүйегі өте биік, маңдайындағы қабақ сүйектері жақсы жетілгендіктен, оны ер адам деп болжам жасадым. Сондай морфологиялық ерекшеліктерін де ескере отырып, оны шамамен 20 жастағы жауынгер деп анықтама бердім. Ал нақты әйел не еркек екенін білу үшін хромосомалық анализ жасау керек», - дейді.

Ал «Алтын адамның» әйел адам екеніне кейбір тарихшылар өзінше дәйек келтіреді. Олардың айтуынша, «Алтын адамның» бойы - 165 см. Оның мойнында алтын алқасы, бір құлағында сырғасы болған. Басындағы бас киімінің биіктігі 70 см, сәукелеге ұқсайды. Қазіргі таңда ғылым қанша дамыды десек те, «Алтын адамның» ер немесе әйел екенін нақты ажырататын ДНҚ талдамасы әлі күнге дейін жасалмаған.

Мәтін мазмұнына арқау болған дерек

• Нақты ДНҚ талдамасын жасаудың қажеттілігі

• «Алтын адам» туралы таласты пікірдің болуы

• «Алтын адамның» әйел адам екендігін дәлелдеу

• «Алтын адамның» ер адам екендігін дәлелдеу

• «Алтын адамды» зерттеушілердің аз екендігі

2-мәтін

Алтын адам туралы

«Алтын адамды» біреулер ер адам, біреулер әйел дейді. Археолог Кемел Ақышев: «Мен Есік қаласынан табылған «Алтын адамның» маңдай сүйегі мен төменгі жақ сүйегінің қалдықтарын зерттеген едім. Оның төменгі жақ сүйегі өте биік, маңдайындағы қабақ сүйектері жақсы жетілгендіктен, оны ер адам деп болжам жасадым. Сондай морфологиялық ерекшеліктерін де ескере отырып, оны шамамен 20 жастағы жауынгер деп анықтама бердім. Ал нақты әйел не еркек екенін білу үшін хромосомалық анализ жасау керек», - дейді.

Ал «Алтын адамның» әйел адам екеніне кейбір тарихшылар өзінше дәйек келтіреді. Олардың айтуынша, «Алтын адамның» бойы - 165 см. Оның мойнында алтын алқасы, бір құлағында сырғасы болған. Басындағы бас киімінің биіктігі 70 см, сәукелеге ұқсайды. Қазіргі таңда ғылым қанша дамыды десек те, «Алтын адамның» ер немесе әйел екенін нақты ажырататын ДНҚ талдамасы әлі күнге дейін жасалмаған

Мәтіндегі «Алтын адамды» әйел деген тарихшылардың дәйегіне қатысы жоқ нұсқа

• Сүйегі

• Сырғасы

• Бойы

• Бас киімі

• Алқасы

3-мәтін

Табиғатқа зер салсақ, одан ауа райын болжағыш «синоптик» өсімдіктерді кездестіруге болады. Мысалы, гүл қауашақтары біркелкі ашылса, ауа райы ашық болады. Керісінше, гүлдері төмен қарап, жабылып түрса, ауа райы жауын-шашынды болып келеді. Өсімдіктің сабағы төмен қарап иіліп түрса да, жауын-шашын болады. Ал егер тік болса, ауа райы жақсы болады деп алдын ала пікір айтуға мүмкіндік бар. Мұны қымыздық, бақбақ, егінжай шырмауығы сияқты өсімдіктерден байқай аламыз.

Егер қайың қандыағаштан гөрі ерте жапырақ жайса, жаз құрғақ, жылы болады. Егер қандыағаш ерте бүршік атса, жаз ылғалды, салқын болады деп есептеледі.

Жаздың салқын болатындығын болжауға болатын өсімдік

• Гүл сабақтары

• Бидай дәндері

• Қандыағаш бүршіктері

• Сарғалдақ бүршіктері

• Өсімдік түптері

3-мәтін

Табиғатқа зер салсақ, одан ауа райын болжағыш «синоптик» өсімдіктерді кездестіруге болады. Мысалы, гүл қауашақтары біркелкі ашылса, ауа райы ашық болады. Керісінше, гүлдері төмен қарап, жабылып түрса, ауа райы жауын-шашынды болып келеді. Өсімдіктің сабағы төмен қарап иіліп түрса да, жауын-шашын болады. Ал егер тік болса, ауа райы жақсы болады деп алдын ала пікір айтуға мүмкіндік бар. Мұны қымыздық, бақбақ, егінжай шырмауығы сияқты өсімдіктерден байқай аламыз.

Егер қайың қандыағаштан гөрі ерте жапырақ жайса, жаз құрғақ, жылы болады. Егер қандыағаш ерте бүршік атса, жаз ылғалды, салқын болады деп есептеледі.

Ауа райы ашық болатындығының белгісі

• Өсімдік гүлдері ашылып тұрады

• Ағаш тамырлары жайылып тұрады

• Ағаш бүршіктері салбырап тұрады

• Қызғалдақ гүлдері жабылып тұрады

• Гүлдің сабағы иіліп тұрады

3-мәтін

1.Әр нәрсеге мән бере қараған ойлы халқымыз «Сұлудың көркі - шаш, шаштың көркі - шаштеңге» деп есептеген. ¥лт мәдениетінде әр бойжеткенді шашы мен бойына қарап бағалаған. Әйел шашы табиғатына қарай «қолаң шаш, сүмбіл шаш», өріміне қарай «жалғыз бұрым, қос бұрым» деп аталады. Оның әр талын «жібектей» деп, өрілген бұрымды «білектей» деп көркем сөзбен кестелеген. Ұзындығы тілерсек соғатын, алтын, күміс шолпы тағылатын сұлу бұрым бойжеткен көркін одан әрі арттыра түседі. Абай: «Қолаң қара шашы бар жібек талды», Ақан сері: «Сүмбіл шаш, пісте мұрын, лағыл иек, шынардай он саусағың құлжа сүйек», - деп әнге қосып, таңданған.

2.Шаш күтімі, оны тарау, өсіру, өру - үлкен бір тәрбие мектебі. «Ақ үйден бір қыз шықты көзі күлген, шаштарын он күн тарап, бес күн өрген» деген халық өлеңіндегі ғажап сурет - осының бір дәлелі. ІІІашқа қосатын, жалғайтын, кигізетін, тарайтын, тағатын зергерлік әсем бұйымдар бар. Шашты тарау үшін сиыр мүйізінен жасалған, тісі әтарақ қолданылған. Шашты жалтырату үшін шашмай жаққан.

3.Шолпы - шашқа тағатын және оның сәнін келтіретін сәндік бұйымдардың ішіндегі ең асылы. Шолпының түрлері өте көп: қоңыраулы шолпы, үзбелі шолпы, тізбелі шолпы, сағат баулы шолпы, моншақты шолпы, сылдырмақ шолпы, көзді шолпы, алтын шолпы, күміс шолпы.

4.¥зын шашқа тағылған шолпылар қыз-келіншектер жүрген кезде күн сәулесіне шағылысып, көздің жауын алады. Әсем аяқ алысына үн қосып, ару сыны мен сымбатын арттыра түседі. Мұндай сұлуды халқымыз «сыңғырлаған күлкісіне күмбірлеген шолпысы үн қосады» деп ардақтаған. Шолпының күміс, алтын теңгелерден тізбелеп жасаған түрі - шаштеңге. Шолпы мен шаштеңге шашбауға немесе шаш ұшына байланады.

5.Өмірден түйгені мол дана халқымыз: «Шолпы таққан қыздардың басы ауырмайды, шашы ұзын әрі сұлу, берік болып өседі, ерте түспейді»,-деп жорамалдаған

Шаш тарауға арналған тісі әртүрлі тарақ

• Ешкі мүйізінен жасалған

• Арқар мүйізінен жасалған

• Қошқар мүйізінен жасалған

• Киік мүйізінен жасалған

• Сиыр мүйізінен жасалған

4-мәтін

1.Әр нәрсеге мән бере қараған ойлы халқымыз «Сұлудың көркі - шаш, шаштың көркі - шаштеңге» деп есептеген. ¥лт мәдениетінде әр бойжеткенді шашы мен бойына қарап бағалаған. Әйел шашы табиғатына қарай «қолаң шаш, сүмбіл шаш», өріміне қарай «жалғыз бұрым, қос бұрым» деп аталады. Оның әр талын «жібектей» деп, өрілген бұрымды «білектей» деп көркем сөзбен кестелеген. Ұзындығы тілерсек соғатын, алтын, күміс шолпы тағылатын сұлу бұрым бойжеткен көркін одан әрі арттыра түседі. Абай: «Қолаң қара шашы бар жібек талды», Ақан сері: «Сүмбіл шаш, пісте мұрын, лағыл иек, шынардай он саусағың құлжа сүйек», - деп әнге қосып, таңданған.

2.Шаш күтімі, оны тарау, өсіру, өру - үлкен бір тәрбие мектебі. «Ақ үйден бір қыз шықты көзі күлген, шаштарын он күн тарап, бес күн өрген» деген халық өлеңіндегі ғажап сурет - осының бір дәлелі. ІІІашқа қосатын, жалғайтын, кигізетін, тарайтын, тағатын зергерлік әсем бұйымдар бар. Шашты тарау үшін сиыр мүйізінен жасалған, тісі әтарақ қолданылған. Шашты жалтырату үшін шашмай жаққан.

3.Шолпы - шашқа тағатын және оның сәнін келтіретін сәндік бұйымдардың ішіндегі ең асылы. Шолпының түрлері өте көп: қоңыраулы шолпы, үзбелі шолпы, тізбелі шолпы, сағат баулы шолпы, моншақты шолпы, сылдырмақ шолпы, көзді шолпы, алтын шолпы, күміс шолпы.

4.¥зын шашқа тағылған шолпылар қыз-келіншектер жүрген кезде күн сәулесіне шағылысып, көздің жауын алады. Әсем аяқ алысына үн қосып, ару сыны мен сымбатын арттыра түседі. Мұндай сұлуды халқымыз «сыңғырлаған күлкісіне күмбірлеген шолпысы үн қосады» деп ардақтаған. Шолпының күміс, алтын теңгелерден тізбелеп жасаған түрі - шаштеңге. Шолпы мен шаштеңге шашбауға немесе шаш ұшына байланады.

5.Өмірден түйгені мол дана халқымыз: «Шолпы таққан қыздардың басы ауырмайды, шашы ұзын әрі сұлу, берік болып өседі, ерте түспейді»,-деп жорамалдаған.

Халқымыздың шолпының үніне қатысты көркем сөзі берілген азатжол

• Екінші

• Төртінші

• Бірінші

• Үшінші

• Бесінші