UH CRITA RAKYAT

Dene crita mau dadi duweke masyarakat bebarengan diarani….

• Religious

• Anonim

• Kolektif

• Individual

• Kontradiktif

Ing ngisor iki kang ora kalebu cirine cerita rakyat yaiku....

• Kanthi bukti kang cetha

• Ceritane turun temurun

• Jenenge pangripta ora konangan

• Akeh versine

• Ceritane kanthi gethok tular

(1)   Kancil lan baya

(2)  Sangkuriang
(3)  Roro jonggrang
(4)  Nyi rara kidul
(5)  Patih gajah mada
(6)  Dumadine kuta semarang

Adhedasar irah-irahan ing dhuwur, kang kalebu legenda yaiku….

• 6 lan 4

• 3 lan 6

• 2 lan 5

• 4 lan 5

• 1 lan 2

Anuju sawijining dina, sang Prabu Dewata Cengkar duka banget amargi ora ono wong manneh sing bisa di dhahar. Aji Saka  banjur saguhh dicaosake sang nata dadi dhaharane. Sang nyai randha lan patih dadi kaget banget. Ananging Aji Saka celathu yen wong loro iku  ora usah kuawatir yen dheweke ora bakal mati.

Banjur Aji Saka diterake ngadhep Prabu Dewata Cengkar, Prabu Dewata Cengkar ya rumangsa eman lan kersa ngangkat Aji saka dadi Priyayi, ananging Aji Saka ora gelem. Ana siji panyuwune yaiku…

• Dadi raja

• Nyuwun lemah saiket jembare

• Njaluk dewata cengkar ora mangani wong maneh

• Dadi sekutune Aji Saka

• Njajah tanah jawi

Manut wangsit, Banyak Catra kudu tapa nang wetan Pasirluhur yakuwe nang tempuran kali Logawa lan kali Megaji. Mega tapane sing temen, Banyak catra olih kanugrahan klambi ajaib, menawa klambi kuwe de-nggo bisa malik dadi lutung.

(Kapethik sekang Ngrumat Basa Panginyongan)

Pitutur luhur sekang pethilan crita rakyat ndhuwur yakuwe….

• sing sapa seneng tapa olih klambi lutung

• aja tapa mbok dadi lutung

• aja seneng adus nang kali mbok dadi lutung

• kudu bisa urip prihatin

• kudu golet temen sadurunge lunga

Gunung Kendhali Sada dadi rame. Bersih desa sida tenan kanthi pesta kabeh. Ing tengah-tengah pesta lagi padha nonton wayang, ana bocah cilik klayar-kluyur ing tlatah wong wadon padha masak. Nanging mung ana wong tuwa siji sing welas asih. Krungu panembunge bocah cacad mau, si embah trenyuh atine banjur njupuk segakaro lawuh. Bocah kuwi jenenge Baru klinthing, si embah prentah supaya Baruklinthing mangan ana ing lesung. Banjur sawise mangan Baru Klinthi pesen marang embah, mbok menawa ngesuk ana banjir si embah supaya numpak lesung karo enthong. Ana ing acara pesta, Baru klinthing ngadeg ing kono, kabeh padha nyawang gumun. Akeh bocah-bocah padha rebutan mbedhol sada. Nanging ora ana singbisa. Baru klinthing mlaku alon,tangane nyandhak sada Banjur sada didudut. Saka tumancepe sada muncrat banyune. Tlatah dadi banjir, kabeh padha bingung. Baru klinthing karo embah wis numpak lesung. Kabeh padha kerem lan sing katon mung tlaga sing saiki dadi Rawa Pening.

Piwulang kang bisa kita sinauni saka crita Baru klinthing yaiku….

• Aja seneng hura-hura sing ora penting

• Dadia wong sing seneng tetulung

• Dadia wong sing nrima apa anane kahanan

• Aja seneng ngece wong sing dianggep remeh

• Aja mbedha-mbedhakake marang sepadha-padha

Gatosaken waosan menika!

                                                                         

    Jaka Kendhil ngrasa seneng banget.Dheweke sing njupuk kalunge Putri Widowati, banjur nyedhaki Putri Widowati. Jaka Kendhil nyedhaki Putri Widowati karo nggawa kalung. Kalung kasebut dipasrahe Putri Widowati. Jaka Kendhil nagih janji sing nate dipocapake Putri Widowati yaiku yen sing nemokake kalung wong lanang bakal didadekake sesandhingane (bojo). Jaka Kendhil banjur matur marang biyunge, menawa deweke njaluk rabi karo salah sawijine putri ing kerajaan.

 
Saka crita "Jaka Kendhil", para siswa bisa njupuk pitutur becik supaya bisa dadi wong kang becik ing urip bebrayan. Ana ing paragrap iki nilai kang bisa kajupuk yaiku. . . .

• yen sesandhingan tansah nimbang bobot, bibit, lan bebet

• manungsa tansah ngugemi janji lan ora kena mblenjani

• tresna ora nyawang rupa lan bandha

• tresna kudu diusahake nganti mati

• wong kang elek rupane ananging apik sikape

Ing sawijining dina, Sunan Kalijaga diutus kanggo golek kayu jati kang arep digawe saka guru Masjid Agung Demak. Sadawane laku, Sunan Kalijaga banjur nemu kayu jati kang dikarepake lan ndawuhi para prajurit kanggo nugel kayu jati kuwi. Para prajurit banjur ngenterake kayu ing kali supaya bisa tekan Demak. Ananging, kayu sing dikenterake kuwi malah mbanggrok ing watu gedhe.

Kutipan kang njlentrehake puncake konflik crita yaiku. . .

• Sunan Kalijaga diutus kanggo golek kayu jati kang arep digawe saka guru Masjid Agung Demak. Sadawane laku, Sunan Kalijaga banjur nemu kayu jati sing dikarepake lan ndawuhi para prajurit kanggo nugel kayu jati kuwi

• Sunan Kalijaga ora dientukake lan diutus kanggo ngreho/mangreho goa kang wus digawe tapa mau banjur saka kuwi goa mau diarani Goa Kreo

• para prajurit banjur ngenterake kayu ing kali supaya bisa tekan Demak. Ananging, kayu sing dikenterake kuwi malah mbanggrok ing watu gedhe

• Sunan Kalijaga ora ngerteni saka ngendi asale kethek-kethek kuwi padha teka. Kethek papat mau banjur nulungi Sunan Kalijaga kanggo ngeliake kayu kang mbanggrok mau lan bisa keli maneh

• Sunan Kalijaga nglampahi tapa, Sunan Kalijaga diceraki para kethek kang cacahe papat tur beda werna (kuning, ijo, abang, lan ireng)

Jaka Tingkir

    Sawise rampung anggone nglakoni paukuman Raden Sahid mutusake metu saka kadipaten. Dheweke arang-arang mulih lan mandheg dadi brandhal. Gaweyane mbegal wong-wong sugih sing padha liwat alas. Anggone ngrampok Raden Sahid nganggo topeng lan busana kang sarwa ireng. Nanging suwe-suwe sandhang panganggone akeh sing niri yaiku begal kecu sing ngrampok tanpa metung sapa sing dirampok. Grombolan iki ora wigih mateni sok sapa sing dirampok.

    Sawijining bengi nalika Raden Sahid lagi mudhun saka langgar bubar salat Isya, saka kadohan ana swara bengak-bengok alok-alok rampok saka sawijining omah. Raden Sahid niat arep nulungi nanging warga desa ngira Manawa sing ngrudapeksa wong wadon kasebut Raden Sahid.

Watake Raden Sahid miturut wacan ing nduwur yaiku . . . .

• gampang pracaya liyan

• gampang paring pangapura

• wicaksana tuindake

• seneng tumandang gawe

• seneng tetulung

Gatosaken teks menika!

                                                                 Jaka Tingkir

Raden Sahid dadi gemeter krungu pituture wong tuwa mau.

“Kowe ora bakal bisa ngowahi nasibe manungsa iku mau srana aweh pangan lan dhuwit saka anggonmu begal iku. Akeh dalan sing bisa katindakake menawa kowe pengin mbiyantu lan aweh pitulungan marang wong liya. Kowe bisa ngelingake tumindak para panguwasa sing lali supaya ngowahi cara nglakokake paprentahan kanthi ora sawenang-wenang. Kowe iya bisa ndandani uribe kang nandang kasengsaran kanthi nyurung krentege supaya luwih sregep anggone nyambut gawe.”

Amanat kang bisa kajupuk saka crita kasebut yaiku menawa arep . . . .

• tetulung srana pangan lan dhuwit kang halal

• tetulung kudu eklas tanpa pamrih supaya entuk wales

• tumindak kudu ngati-ati saja grusa-grusu

• tumindak saja nganti nuwuhake rasa kemerening liyan

• tumindak lan tetulung sing ora bebayani awake dhewe