To‘g‘ri ketma-ketlikni aniqlash topshiriqlari.

Odam va uning salomatligi fani nimani o‘rgatadi?

Odam jamiyatda o‘zi yaratgan qonuniyatlar asosida yashaydi va biologiya qonunlariga bo‘ysunadi. Nima uchun umumiy o‘rta ta’lim maktablarida «Odam va uning salomatligi» fani boshqa biologiya fanlari bilan birga o'qitiladi?

Odam tanasini yorib ko‘rish qat’iyan man etib kelinganligi tufayli kasalliklarning kelib chiqishi qanday tushuntirilgan?

Gippokrat kim va u qanday g‘oyalarni ishlab chiqqan?

Aristotel fanga qanday tushunchani kiritgan?

Galen qanday asarida odam organizmini tasvirlab bergan?

Leonardo da Vinchi odam tanasi tuzilishining qanday bilimdonidir?

Andreas Vezaliy odam organizmi tuzilishini qanday usulda o‘rganishni boshlagan?

Sechenov Ivan Mixaylovich kim va u qanday asarlarni yozgan?

Mechnikov Ilya Ilich kim?

Pavlov Ivan Petrovich qaysi sohada mashhur?

Abu Ali ibn Sino qaysi asarida anatomiya haqida ma’lumotlar berilgan?

Yunusov Adham Yunusovich kimning fiziologik mexanizmini o‘rgangan?

Aripov Oktam Aripovich qaysi sohada maxsus laboratoriya tashkil etgan?

Zufarov Komiljon Ahmadjonovich qanday jarayonlarni o‘rgangan?

To‘raqulov Yolqin Xolmatovich kim?

Vohidov Vosid Vohidovich qaysi sohada mashhur?

Tibbiyot fanlarining asosiy yutuqlari va muammolari nimalardan iborat?

XX asr oxiriga kelib aholining o‘rtacha yoshi qancha bo‘lgan?

Yoppasiga o‘tkazilgan tibbiy emlashlar qanday kasalliklarni tugatishga yordam berdi?

Sog‘liqni saqlash sohasida qanday muammolar mavjud?

XIX asr oxirida Yer yuzi aholisining o‘rtacha yoshi 32 yilga teng bo‘lgan. Oradan 100 yil o‘tgach bu ko'rsatkich ikki marta ortgan. Buni tibbiyot sohasida erishilgan qaysi yutuqlar bilan tushuntirish mumkin?

Ikkinchi jahon urushi boshlanishi oldidan 0 ‘zbekiston aholi si 6,5 millionni tashkil etgan. Ulardan 500000 ga yaqini urush va ocharchilik qurboni bolgan. Keyingi yillarda aholi soni keskin ortib, 2018-yilda 33 millionga yetdi. Bu respublikamizda amalga oshirilgan qaysi tadbirlar bilan bog‘liq?

Hujayra qismlari va ularga xos xususiyatlami juftlab yozing: A - hujayra m

Hujayra qismlari va ularga xos xususiyatlami juftlab yozing: A - hujayra membranasi, В -yadro, D - endoplazmatik to‘r, E -Golji majmuasi, F - lizosomalar, G - sitoplazma, H - ribosomalar, J - mitoxondriya, I - xromosomalar; 1 - endoplazmatik to‘r membranasida joylashgan, 2 - naychalar va kanalchalardan iborat, 3 - sitoplazmada joylashgan xaltachalar, 4 - hujayra markazida joylashgan, 5 - hujayra bo‘linishida shakllanadi, 6 - sitoplazmani o‘rab turadigan ikki qavatli yupqa parda, 7 - hujayrani energiya bilan ta’minlaydi, 8 - moddalami to'playdi va tashiydi, 9 - quyuq modda.

Hujayra qismlari va ular funksiyasini juftlab yozing: A hujayra membranasi, В lizosomalar, D - endoplazmatik to‘r, E - xromosomalar, F — ribosomalar, G — sitoplazma, H - yadro; 1 - oziqni parchalab hazm qiladi, 2 - moddalami tashiydi, 3 - oqsil sintezlash, 4 - moddalami hujayraga va hujayradan tashqariga o‘tkazish, 5 - hujayra faoliyatini boshqarish, 6 - irsiy axborot saqlaydi, 7 - unda organoidlar joylashadi.

Yer yuzida mavjud barcha organizmlar hujayralardan tashkil topgan. Nima sababdan to'qimalar yoki organlar emas, balki hujayralar barcha tirik organizmlarning qurilish va funksional birligi hisoblanadi?

Organizmda hujayralar to'qimalami, to'qimalar organlami, organlar organizmni hosil qiladi. Bitta hujayra ham to'qima, organ yoki organizmni hosil qilishi mumkinmi?

Hujayra jarayonlari tezlashadi, kislorod sarfi oshadi. Har xil hujayralar qo‘zg‘aluvchanlik holatida o‘ziga xos funksiyani bajaradi. Masalan, muskul hujayralari qisqaradi, nerv hujayralari nerv impulslari hosil qiladi. K o'payish - organizmlarning o'ziga o'xshash yangi nasi hosil qilishidan iborat. Organizmda hujayralar bo‘linish orqali yangi hujayralar hosil qilib turadi. Hosil bo'lgan yosh hujayralar o‘sib, yiriklashadi va yana bo‘linishga kirishadi. Hujayra-4-rasm. Organizm ichki muhiti bilan hujayralar o'rtasida moddalar almashinuvi sxemasi: I - limfa tomiri, 2 - arteriya qoni, 3 - kapillar tomiri, 4 - vena qoni, 5 - hujayralar. 12 A lar ko‘payishi tufayli o'zidan nasi qoldiradi. umri tugab, halok bo‘lgan hujayralar o‘rniga yangilari hosil bo‘ladi, jarohatlangan to‘qimalar qaytadan tiklanadi.

Ilarakatlanish - organizm yoki uning tarkibiy qismlarining biron ishni bajarishi bilan bog‘liq faoliyatidan iborat. Harakatlanish faqat organizm uchun emas, balki hujayralar, to‘qimalar va organlar uchun ham xos boladi.

Rivojlanish — organizm va uning tarkibiy qismlarining o‘zgarishi hamda yangi belgilarni hosil qilishidan iborat.

0 ‘sish - organizm va uning tarkibiy qismlari o‘lchamining ortishidan iborat.

N afas otish - organizmga kislorodning kirishi va karbonat angidrid gazining chiqarilishi jarayonlarini o‘z ichiga oladi.

O ziqlanish - organizmga kirgan moddalarning parchalanib, turli jarayonlar uchun sarf bo'lishidan iborat.

A yirish - hujayralarda moddalar almashinuvi jarayonida hosil bo‘ladigan mahsulotlarning organizmdan chiqarib tashlanishidan iborat.

Tiriklik mavjudligining asosiy shartlari. Tirik organizmlar uchun xos bo‘lgan hayotiy xususiyatlarning namoyon bo'lishi uchun oziq moddalar, suv, kislorod, muhit va boshqa omillar mavjud bo'lishi lozim. Oziq moddalar organizm uchun energiya va qurilish manbai hisoblanadi. Oziq moddalar: oqsillar, karbonsuvlar, yog‘lar, nuklein kislotalar oziqlanish tufayli organizmga o‘tadi. Hujayralarda ular parchalanib, organizm hayoti, o‘sishi va rivojlanishi uchun sarf boladi. Hujayrada kechadigan bu jarayonlarning hammasi uchun suv asosiy muhit hisoblanadi.

Kislorod nafas olish organlari orqali organizmga o‘tadi. Hujayralarda modda­lar kislorod ishtirokida parchalanganida energiya ajralib chiqadi. Bu energiya organizmda kechadigan barcha tiriklik jarayonlarida sarf bo‘ladi.

Organixmning ichki muhiti. Qon, limfa, hujayralar oralig‘idagi to‘qima suyuqligi organizmning ichki muhitini hosil qiladi Ichki m uhit hujayralarning hayot faoliyatini ta’minlaydi. Suv, kislorod va oziq moddalar ichki muhit orqali hujayralarga o‘tadi. Hujayralar hosil bo'ladigan moddalar almashinuvi mahsulotlari ham ichki muhit orqali tashqariga chiqariladi.

Organizm ichki muhitining tarkibi, fizik vakimyoviy xususiyatlari nisbiy doimiy bo'ladi. Masai an, suv odam tanasi massasining 60-70 % ini, qon plazmasining 90% ini tashkil etadi. Organizmda suv kamay

Quyidagi tushunchalarni ulaming ma’nosi bilan birga juftlab yozing; A - assimi-latsiya, В - dissimilatsiya, D - moddalar almashimrvi, E - qo‘zg‘aluvchanlik; 1 - assimilatsiya va dissimilatsiya reaksiyalari majmui, 2 - biosintez rcaksiyalari majmui, 3 - organizmlarning atrof-muhit o'zgarishlaridan ta’sirlanishi, 4 - energiya almashinuvi reaksiyalari yig'indisi.

Tirik organizmlarga xos xususiyatlar va ularning mazmunini juftlab ko‘rsating: A ko'payish, В - rivojlanish, D - o‘sish, E - nafas olish, F - ayirish, G - oziqlanish, H - harakatlanish; 1 - organizm o‘lchamining ortishi, 2 - organizm yoki uning tarkibiy qismlari faoliyatL 3 - organizmning yangi belgilar hosil qilishi, 4 - organizmga kislorod kirib va karbonat angidrid chiqarilishi, 5 - yangi nasi hosil qilish, 6 almashinuv mahsulotlarining organizmdan chiqarilishi, 7 organizmga kirgan moddalaining parchalanib, sarf bo'lishi.

Bolalar tanasi massasining 70 % dan ko‘prog‘ini, keksalai'da 60 % ga yaqinini suv tashkil etadi. Nima uchun bolalar organizmida keksalarga nisbatan suv ko'p bo ladi?

To‘qimalar. Organizmda tuzilishi, kelib chiqishi va bajaradigan funksiyasiga ko‘ra o‘xshash bolgan hujayralar va hujayralar oralig‘i moddalari birgalikda to‘qimalarni hosil qiladi. Odam organizmida ham hayvonlardagi singari epiteliy, biriktiruvchi, muskul va nerv to‘qimalari mavjud (5-rasm). E piteliy to'qimasi terining sirtqi qavatini hosil qiladi. Hazm qilish, nafas olish, ayirish organlari naylari devorining ichki yuzasini qoplab turadi. Epiteliy organlarni har xil ta’sirdan himoya qiladi, hazm suyuqligi ishlab chiqaradi. Epiteliy hujayralari tez yemirilishi sababli doimo yangilanib turadi.