Phương pháp tư duy siêu hình

Phương pháp tư duy trừu tượng hóa

Phương pháp tư duy logic-lịch sử

Phương pháp tư duy biện chứng

Kinh tế chính trị cổ điển Anh

Chủ nghĩa xã hội không tưởng

Triết học cổ điển Đức

Phép biện chứng tự phát trong triết học Hy Lạp

Phê phán các thành tựu của triết học nhân loại.

Đề xuất những nguyên lý triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.

Kế thừa và phát triển triết học Hêghen.

Sự chuyển biến tư tưởng từ chủ nghĩa duy tâm sang chủ nghĩa duy vật, từ lập trường dân chủ cách mạng sang chủ nghĩa cộng sản.

Phê phán triết học duy tâm của Hêghen.

Thống nhất giữa thế giới quan duy vật và phép biện chứng trong một hệ thống triết học.

Thống nhất giữa triết học của Hêghen và triết học của Phoi-ơ-bắc.

Phê phán chủ nghĩa duy vật siêu hình của Phoi-o-bắc.

Tiêu tan quan niệm cho rằng vật chất là nguyên tử.

Tiêu tan vật chất nói chung.

Tiêu tan giới hạn hiểu biết trước đây về vật chất, quan điểm siêu hình về vật chất.

Tiêu tan dạng tồn tại cụ thể của vật chất.

D. Phải nhận thức sự vật như một hệ thống chính thể bao gồm những mối liên hệ qua lại giữa các yếu tố của nó cũng như giữa nó với các sự vật khác .

A. Phải nhận thức sự vật như một hệ thống chính thể bao gồm những mối liên hệ qua lại giữa các yếu tố của nó cũng như giữa nó với các sự vật tương tự.

B. Phải nhận thức sự vật như một hệ thống cá thể bao gồm những mối liên hệ qua lại giữa các yếu tố của nó cũng như giữa nó với các sự vật khác .

C. Phải nhận thức sự vật riêng biệt bao gồm những mối liên hệ qua lại giữa các yếu tố của nó cũng như giữa nó với các sự vật khác .

Phải đặt họ trong những mối quan hệ với những người khác có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của họ mà đánh giá

Phải đặc biệt nhân mạnh một mật nào đó, bỏ qua những mặt còn lại.

Phải xuất phát từ mục đích và lợi ích của họ mà đánh giá.

Phải đặt họ vào những điều kiện, thời đại của mình mà đánh giá.

Ý thức được hình thành trực tiếp từ lao động

Ý thức là hiện tượng bầm sinh ở con người

Ý thức là quá trình tiến hóa cao của giới tự nhiên

Ý thức có nguồn gốc từ một dạng vật chất giống như gan tiết ra mật

Không có cái gì là tuyệt đối cả

Chỉ tuyệt đối khi đặt nó trong trường hợp cụ thể

Tương đối

Tuyệt đối

Nguyên lý về mối liên hệ giữa cái chung với cái riêng và mối liên hệ nhân quả.

Nguyên lý về sự vận động và đứng im của các sự vật.

Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và về sự phát triển.

Nguyên lý về sự tồn tại khách quan của vật chất.

Phát triển của sự vật có tính kế thừa, nhưng đó là sự kế thừa nguyên xi cái cũ hoặc lắp ghép từ cái cũ sang cái mới một cách máy móc về mặt hình thức

Phát triển của sự vật không có tính kế thừa

Phát triển của sự vật có tính kế thừa, nhưng trên cơ sở có phê phán, chọn lọc, cải tạo và phát triển

Phát triển của sự vật có tính kế thừa, nhưng là quá trình bằng phẳng liên tục theo đường thẳng đứng.

Vận động là thuộc tính cố hữu của vật chất.

Vận động của vật chất là sự tự vận động.

Vận động là phương thức tồn tại của vật chất.

Vận động của vật chất là do sự tác động từ các yếu tố bên ngoài.

Tính độc lập

Tính khách quan

Tính hiện thực

Tính vật chất

Niềm tin

Tri thức

Tình cảm

Ý chí

Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất.

Quy luật phủ định của phủ định.

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập.

Quy luật từ những sự thay đổi về lượng thành những sự thay đổi về chất và ngược lại.

Cấu trúc của sự vật

Sự thống nhất hữu cơ giữa các thuộc tính cơ bản của sự vật

Các thuộc tính của sự vật

Tổng số các thuộc tính của sự vật

Bản chất của thế giới là vật chất, tồn tại khách quan, vĩnh viễn, vô tận, vô hạn.

Bản chất của thế giới là vật chất, tồn tại trong ý thức con người, tùy thuộc vào nhận thức của con người.

Bản chất của thế giới là những vật thể tạo nên, vận động, biến đổi theo quy luật tự nhiên và xã hội.

Bản chất của thế giới là vật chất, tồn tại bởi ý thức thức không ngừng phát triển.

Quy luật phủ định của phủ định.

Quy luật mâu thuẫn.

Quy luật về quan hệ biện chứng giữa nội dung và hình thức.

Quy luật những thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất và ngược lại.

Chim khôn hót tiếng rảnh rang, người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe.

Có công mài sắt có ngày nên kim.

Góp gió thành bão, góp cây nên rừng.

Cái khó ló cái khôn

Lao động, thực tiễn xã hội.

Sự tác động của tự nhiên vào bộ óc người.

Bộ não người và hoạt động của nó.

Lao động và ngôn ngữ.

Có vai trò khác nhau, nên chỉ cần biết một số mối liên hệ

Có vai trò khác nhau, cần phải xem xét mọi mối liên hệ

Có vai trò ngang bằng nhau, nên chỉ cần xem xét một mối liên hệ

Có vai trò ngang bằng nhau

Mâu thuẫn vừa có tính khách quan vừa có tính phổ biến trong tự nhiên xã hội và tư duy

Sự thống nhất, đấu tranh chuyển hoá giữa các mặt đối lập gọi là mâu thuẫn.

Quy luật mâu thuẫn là hạt nhân của phép biện chứng duy vật, nó chỉ rõ nguồn gốc, động lực của sự phát triển

Sự liên hệ, tác động qua lại lẫn nhau giữa các mặt đối lập trong các sự vật là mâu thuẫn

Quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất

Quan hệ tổ chức quản lý quá trình sản xuất

Quan hệ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất

Quan hệ phân phối sản phẩm.

Sự biến đổi, phát triển của kĩ thuật sản xuất

Sự biến đổi, phát triển của lực lượng sản xuất

Sự biến đổi, phát triển của cách thức sản xuất

Sự phát triển của cách thức tổ chức sản xuất

Do sự phân hóa giữa giàu và nghèo trong xã hội

Do sự chênh lệch về khả năng giữa các tập đoàn người

Do sự xuất hiện chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất

Do sự phát triển lực lượng sản xuất làm xuất hiện “của dư” tương đối

Quy luật cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng.

Quy luật tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội.

Quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất.

Quy luật đấu tranh giai cấp.

Chủ nghĩa duy vật cho rằng nhận thức là nhận thức của con người về thế giới. Chủ nghĩa duy tâm cho rằng nhận thức là ý thức tự nhận thức về chính bản thân mình.

Chủ nghĩa duy vật cho rằng vật chất có trước, vật chất quyết định ý thức. Chủ nghĩa duy tâm cho rằng ý thức có trước, ý thức quyết định vật chất.

Chủ nghĩa duy vật cho rằng con người có khả năng nhận thức về thế giới. Chủ nghĩa duy tâm cho rằng con người không có khả năng nhận thức thế giới.

Chủ nghĩa duy vật cho rằng chỉ có một t

Tính quy định về lượng nói lên mặt thường xuyên biến đổi của sự vật.

Tính quy định về chất không có tính ổn định

Tính quy định về chất nào của sự vật cũng có tính quy định về lượng tương ứng .

Sự vật nào cũng là sự thống nhất giữa chất và lượng .

Cần chủ động phát triển về chất để tăng khả năng tích lũy về lượng; Đồng thời, hoàn thiện lượng mới, bằng việc củng cố về chất.

Cần chủ động tích lũy về lượng để tạo điều kiện phát triển về chất; Đồng thời, hoàn thiện chất mới bằng việc huy động, khai thác các nguồn lực để tích lũy về lượng .

Cần chủ động tích lũy lượng và chất để phát triển; Đồng thời, khai thác, huy động chất mới phù hợp với hoàn cảnh cụ thể .

Cần chủ động tích lũy về lượng để củng cố về chất ; Đồng thời, hoàn thiện lượng mối bằng việc khai thác, huy động chất mới .

Trình độ dân trí và mức sống cao của xã hội

Trình độ phát triển của khoa học kĩ thuật

Trình độ phát triển của lực lượng sản xuất

Trình độ phát triển của đạo đức, pháp luật, tôn giáo

Quy luật tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội .

Quy luật cơ

Quy luật tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội .

Quy luật cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng .

Quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất.

Quy luật từ những sự biến đổi về lượng dẫn đến sự biến đổi về chất và ngược lại .

CNDV ( chủ nghĩa duy vật ) thừa nhận nhận thức là sự phản ánh sáng tạo hiện thực khách quan vào trong đầu óc con người dựa trên cơ sở thực tiễn .

CNDV biện chứng thừa nhận nhận thức là quá trình phản ánh sáng tạo hiện thực khách quan vào trong đầu óc con người dựa trên cơ sở thực tiễn .

CNDV biện chứng thừa nhận nhận thức là quá trình biện chứng xuất phát từ thực tiễn và quay về phục vụ thực tiễn .

CNDV thừa nhận nhận thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào đầu óc con người .

Những dạng khác nhau của vật chất .

Những khái niệm do con người sáng tạo ra trong quá trình sản xuất .

Những vật dụng trong cuộc sống hàng ngày .

Vật chất .

Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến

Nguyên lý về sự phát triển

Lý luận về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức

Lý luận về quan hệ biện chứng giữa nhận thức và thực tiễn

Người lao động, đối tượng lao động, khoa học kỹ thuật

Sức lao động, công cụ lao động, khoa học kỹ thuật

Người lao động, khoa học kỹ thuật

Người lao động, công cụ lao động, đối tượng lao độ

Là điều kiện tiến bộ lịch sử ; hình thành nền văn minh nhân loại .

Là phương thức vận động của lịch sử ; hình thành xu hướng phát triển nhân loại .

Là con đường tiến bộ xã hội ; hình thành chế độ mới, phát triển hơn .

Là động lực tiến bộ lịch sử ; hình thành xã hội mới, tiến bộ hơn.

Nguyên thủy, nô lệ, phong kiến, tư sản

Công xã nguyên thủy, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa, xã hội chủ nghĩa

Nguyên thủy, Á châu, cổ đại, phong kiến và tư sản hiện đại.

Nô lệ, phong kiến, tư sản và xã hội chủ nghĩa,

Đường xá, cầu cống, bến cảng, bưu điện

Đời sống vật chất của xã hội.

Toàn bộ cơ sở vật chất - kỹ thuật của xã hội.

Tổng hợp của quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội.

Cho xã hội cộng sản chủ nghĩa

Cho một xã hội cụ thể

Cho xã hội tư bản chủ nghĩa

Cho mọi xã hội trong lịch sử

Quan hệ giao tiếp

Hình thức giao tiếp

Quan hệ xã hội

Quan hệ lao động

Có nền khoa học tiên tiến.

Có thể tạo ra năng suất lao động cao hơn .

Có nhân tổ chính trị tiến bộ.

Có nền

Có nền khoa học tiên tiến.

Có thể tạo ra năng suất lao động cao hơn.

Có nhân tổ chính trị tiến bộ.

Có nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Luôn luôn đối lập loại trừ nhau.

Luôn luôn thống nhất với nhau.

Thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập.

Có lúc hoàn toàn đối lập nhau, có khi hoàn toàn thống nhất với nhau.

Những năm 40 thế kỷ XVIII

Những năm 40 thế kỷ XVI

Những năm 40 thế kỷ XVII

Những năm 40 thế kỷ XIX

Chủ nghĩa Mác là học thuyết về sự nghiệp giải phóng giai cấp vô sản và nhân dân lao động

Chủ nghĩa Mác là khoa học của mọi khoa học, là thế giới quan và phương pháp luận chung của mọi nhận thức và thực tiễn

Chủ nghĩa Mác là học thuyết do C. Mác sáng lập

Chủ nghĩa Mác là học thuyết được xây dựng trên cơ sở kế thừa những tinh hoa của lịch sử tư tưởng nhân loại và thực tiễn cách mạng

Phê phán tôn giáo

Kế tục triết học Hêghen

Phê phán các thành tựu triết học của nhân loại.

Sự chuyển biến về tư tưởng từ chủ nghĩa duy tâm và dân chủ cách mạng sang chủ nghĩa duy vật và Cộng sản chủ

Sự khốn cùng của triết học

Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản.

Tư bản

Gia đình thần thánh

Sự khốn cùng của triết học

Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản .

Tư bản

Gia đình thần thánh

Phải đặt họ trong những mối quan hệ với những người khác có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của họ mà đánh giá

Phải đặc biệt nhấn mạnh một mặt nào đó, bỏ qua những một còn lại

Phải xuất phát từ mục đích và lợi ích của họ mà đánh giá .

Phải đặt họ vào những điều kiện, thời đại của mình mà đánh giá

Thế giới luôn vận động và ngày càng bộc lộ nhiều thuộc tính của nó .

Thế giới luôn đứng im và ngày càng không bộc lộ nhiều thuộc tính của nó.

Do thực tiễn của con người ngày càng trì trệ, lạc hậu

Do trình độ nhận thức lạc hậu hơn thực tiễn

Tình cảm

Ý chí

Tri thức

Niềm tin

Phép biện chứng do V.I.Lênin sáng lập

Phép biện chứng được xác lập trên lập trường của chủ nghĩa duy vật

Phép biện chứng do Ăngghen sáng lập

Phép biện chứng của ý niệm tuyệt đối

Sự chuyển hoá từ trạng thái này sang trạng thái khác của sự vật hiện tượng

Sự chuyển động của các vật thể trong không gian

Sự thay đổi vị trí của các sự vật hiện tượng trong không gian, thời gian

Mọi sự biến đổi nói chung của các sự vật hiện tượng trong không gian và thời gian

Thực tiễn là điểm kết thúc của nhận thức.

Nhận thức tồn tại độc lập với thực tiễn.

Thực tiễn chỉ là điểm khởi đầu của nhận thức

Thực tiễn là điểm khởi đầu và cũng là điểm kết thúc của một vòng khâu nhận thức

Vật chất

Tùy từng trường hợp cụ thể mà có thể là vật chất hay ý thức.

Ý thức

Cả vật chất lẫn ý thức

Chân lý có tính cụ thể

Chân lý có tính trừu tượng

Chân lý có tính tương đối

Chân lý có tính khách qua

Bản chất của thế giới là vật chất, tồn tại khách quan, vĩnh viễn, vô tận, vô hạn

Bản chất của thế giới là vật chất, tồn tại trong ý thức con người, tùy thuộc vào nhận thức của con người

Bản chất của thế giới là những vật thể tạo nên, vận động, biến đổi theo quy luật tự nhiên và xã hội

Bản chất của thế giới là vật chất, tồn tại bởi ý thức không ngừng phát triển

Tiêu tan giới hạn hiểu biết trước đây về vật chất, quan điểm siêu hình về vật chất

Tiêu tan vật chất nói chung, quan điểm siêu hình về vật chất

Tiêu tan quan niệm cho rằng vật chất là nguyên tử, quan điểm siêu hình về vật chất

Tiêu tan dạng tồn tại cụ thể của vật chất, quan điểm siêu hình về vật chất

Những dạng khác nhau của vật chất

Những khái niệm do con người sáng tạo ra trong quá trình sản xuất.

Những vật dụng trong cuộc sống hàng ngày.

Vật chất

Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến

Nguyên lý về sự phát triển

Lý luận về mối quan hệ biện chứn

Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến

Nguyên lý về sự phát triển

Lý luận về mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức

Lý luận về quan hệ biện chứng giữa nhận thức và thực tiễn

Tính quy định về lượng nói lên mặt thường xuyên biến đổi của sự vật.

Tính quy định về chất không có tính ổn định.

Tính quy định về chất nào của sự vật cũng có tính quy định về lượng tương ứng.

Sự vật nào cũng là sự thống nhất giữa chất và lượng

Cần chủ động phát triển về chất để tăng khả năng tích lũy về lượng; Đồng thời, hoàn thiện lượng mới, bằng việc củng cố về chất.

Cần chủ động tích lũy về lượng để tạo điều kiện phát triển về chất ; Đồng thời, hoàn thiện chất mới bằng việc huy động, khai thác các nguồn lực để tích lũy về lượng .

Cần chủ động tích lũy lượng và chất để phát triển; Đồng thời, khai thác, huy động chất mới phù hợp với hoàn cảnh cụ thể

Cần chủ động tích lũy về lượng để củng cố về chất; Đồng thời, hoàn thiện lượng mới bằng việc khai thác, huy động chất mới

CNDV ( chủ nghĩa duy vật ) thừa nhận nhận thức là sự phản ánh sáng tạo hiện thực khách quan vào trong đầu óc con người dựa trên cơ sở thực tiễn .

CNDV biện chứng thừa nhận nhận thức là quá trình phản ánh sáng tạo hiện thực khách quan vào trong đầu óc con người dựa trên cơ sở thực tiễn .

CNDV biện chứng thừa nhận nhận thức là quá trình biện chứng xuất phát từ thực tiễn và quay về phục vụ thực tiễn.

CNDV thừa nhận nhận thức là sự phản

Tổng số các thuộc tính của sự vật

Cấu trúc của sự vật

Các thuộc tính của sự vật

Sự thống nhất hữu cơ giữa các thuộc tính cơ bản của sự vật.

Người lao động, đối tượng lao động, khoa học kỹ thuật

Sức lao động, công cụ lao động, khoa học kỹ thuật

Người lao động, khoa học kỹ thuật

Người lao động, công cụ lao động, đối tượng lao động

Là điều kiện tiến bộ lịch sử; hình thành nền văn minh nhân loại.

Là phương thức vận động của lịch sử; hình thành xu hướng phát triển nhân loại.

Là con đường tiến bộ xã hội; hình thành chế độ mới, phát triển hơn

Là động lực tiến bộ lịch sử; hình thành xã hội mới, tiến bộ hơn

Trình độ dân trí và mức sống cao của xã hội

Trình độ phát triển của khoa học kĩ thuật

Trình độ phát triển của lực lượng sản xuất

Trình độ phát triển của đạo đức, pháp luật, tôn giáo

Quy luật tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội .

Quy luật cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng

Quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất.

Quy luật từ những sự biến đổi về lượng dẫn đến sự biến đổi về chất và

Nguyên thủy, nô lệ, phong kiến, tư sản

Công xã nguyên thủy, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa, xã hội chủ nghĩa

Nguyên thủy, Á châu, cổ đại, phong kiến và tư sản hiện đại.

Nô lệ, phong kiến, tư sản và xã hội chủ nghĩa

Đường xá, cầu cống, bến cảng, bưu điện...

Đời sống vật chất của xã hội

Toàn bộ cơ sở vật chất - kỹ thuật của xã hội.

Tổng hợp của quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội.

Cho xã hội cộng sản chủ nghĩa.

Cho một xã hội cụ thể

Cho xã hội tư bản chủ nghĩa

Cho mọi xã hội trong lịch sử

Quan hệ giao tiếp

Hình thức giao tiếp

Quan hệ xã hội

Quan hệ lao động

Có nền khoa học tiên tiến.

Có thể tạo ra năng suất lao động cao hơn .

Có nhân tố chính trị tiến bộ

Có nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc .

Có lúc hoàn toàn đối lập nhau, có khi hoàn toàn thống nhất với nhau .

Luôn luôn đối lập loại trừ nhau

Luôn luôn thống nhất với nhau .

Thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập .

Phát triển khoa học công nghệ

Ưu tiên đổi mới về chính trị gắn với phát triển kinh tế

Đổi mới kinh tế là trọng tâm, từng bước đổi mới về chính trị

Cải cách giáo dục

Nhận thức lý tính.

Nhận thức kinh nghiệm.

Nhận thức cảm tính.

Nhận thức trực giác.

Luôn đạt đến chân lý không mắc sai lầm.

Phản ánh một cách trực tiếp sự vật.

Phản ánh bề ngoài của sự vật.

Phản ánh những mối liên hệ bên trong, bản chất của sự vật.

Vạch ra cách thức của sự phát triển

Vạch ra xu hướng của sự phát triển

Là hạt nhân của phép biện chứng duy vật, vạch ra nguồn gốc bên trong của sự vận động và phát triển.

Vạch ra con đường của sự phát triển

Nội dung tác động trở lại hình thức

Hình thức tồn tại tách biệt nội dung

Nội dung do hình thức quyết định

Nội dung quyết định hình thức

Sự thống nhất của các mặt đối lập

Sự giải quyết mâu thuẫn

Sự chuyển hóa của các mặt đối lập

Sự đấu tranh của các mặt đối lập

Sự thống nhất của các mặt đối lập

Sự giải quyết mâu thuẫn

Sự chuyển hóa của các mặt đối lập

Sự đấu tranh của các mặt đối lập

Sự tồn tại của thế giới phụ thuộc vào cảm giác của con người.

Tinh thần thế giới sản sinh ra thế giới và con người có thể nhận thức thế giới.

Vật chất quyết định sự tồn tại và phát triển của ý thức.

Con người không thể nhận thức được thế giới.

Vật chất quyết định nguồn gốc, nội dung của ý thức và ý thức có tính năng động của nó.

Vật chất quyết định ý thức, nhưng trong những trường hợp nhất định ý thức cũng quyết định vật chất.

Vật chất quyết định ý thức, con người hoàn toàn phụ thuộc vào quy luật khách quan.

Vật chất quyết định ý thức và ngược lại ý thức cũng quyết định vật chất.

Không gian và thời gian phụ thuộc vào cảm giác của con người.

Không gian và thời gian là hình thức tồn tại của vật chất.

Không gian và thời gian tồn tại thuần túy ngoài vật chất.

Không gian và thời gian là sản phẩm của khoa học cụ thể.

Có vận động thuần túy ngoài vật chất.

Có vật chất không vận động.

Vận động và đứng im tách rời nhau.

Vận động là thuộc tính cố hữu của vật chất.

Nguyên lý về liên hệ nhân quả.

Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến.

Nguyên lý về sự tồn tại khách quan của thế giới vật chất.

Nguyên lý về sự phát triển.

Thừa nhận rằng vật chất quyết định ý thức và con người có thể nhận thức thế giới

Thừa nhận rằng con người không thể nhận thức thế giới

Thừa nhận lực lượng siêu nhiên sáng tạo ra con người.

Thừa nhận ý thức sáng tạo thế giới.

Sự thay thế của các vương triều.

Sự thay thế chế độ xã hội này bằng một chế xã hội khác cao hơn.

Sự xuất hiện các hợp chất mới.

Sự xuất hiện các giống loài động vật, thực vật mới thích ứng tốt hơn với môi trường.

Con người có khả năng phản ánh đúng thế giới khách quan.

Cảm giác ý thức phụ thuộc thụ động vào thế giới vật chất.

Con người không thể phản ánh đúng thế giới vật chất.

Cảm giác có trước, vật chất có sau.

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Nguyên nhân sinh ra kết quả

Mọi sự kế tiếp nhau về mặt thời gian đều là quan hệ nhân quả

Nguyên nhân và kết quả tồn tại phụ thuộc vào nhận thức của con người

Cái xuất hiện trước đều là nguyên nhân của cái xuất hiện sau

Khái niệm và phán đoán.

Cảm giác, tri giác và biểu tượng.

Cảm giác, tri giác và khái niệm.

Cảm giác, tri giác và phán đoán.

Khái niệm và phán đoán.

Cảm giác, tri giác và biểu tượng.

Cảm giác, tri giác và khái niệm.

Cảm giác, tri giác và phán đoán.

Nguyên lý về mối liên hệ giữa cái chung với cái riêng và mối liên hệ nhân quả.

Nguyên lý về sự vận động và đứng im của các sự vật.

Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và về sự phát triển.

Nguyên lý về sự tồn tại khách quan của vật chất.

Phủ định biện chứng giữ lại cái cũ

Phủ định biện chứng giữ lại và cải biến những yếu tố còn phù hợp của cái cũ

Phủ định biện chứng xóa bỏ hoàn toàn cái cũ

Phủ định biện chứng giữ nguyên những yếu tố phù hợp của cái cũ

Tránh được bệnh bảo thủ hoặc nóng vội.

Tìm ra bản chất của sự vật, vạch ra được kế hoạch.

Nghiên cứu sự vật một cách cụ thể trong không gian và thời gian cụ thể; đánh giá đúng vai trò, vị trí của từng mối liên hệ.

Xem xét đầy đủ tất cả các mặt của sự vật, tránh siêu hình.

Phát triển là xu hướng riêng của sự vận động của các sự vật.

Phát triển là xu hướng chung của một lớp sự vật, hiện tượng.

Phát triển là xu hướng chung của sự vận động của thế giới vật chất.

Phát triển là xu hướng chung nhưng không bản chất của sự vận động của sự vật.