ทำให้เกิดการเสด็จประพาสต้น

ทำให้เกิดระบบเงินตราที่ชัดเจนขึ้น

ทำให้การผลิตเพื่อการค้าโดยเฉพาะการปลูกข้าวขยายตัว

ทำให้เกิดการแปลวรรณกรรมจากภาษาอังกฤษ

 การปฏิรูประบบราชการ

 การพิมพ์

การยกเลิกไพร่

การเสด็จประพาสต้น

 การสร้างโรงเรียนและมหาวิทยาลัยต่าง ๆ

การเสด็จประพาสต้น

การเลิกหมอบคลาน

การตั้งศาลต่างประเทศ

การยกเลิกระบบไพร่

การแปลวรรณกรรมจากภาษาต่างประเทศ

การตั้งกระทรวงธรรมการ

การเจริญสัมพันธไมตรีกับต่างประเทศ

เป็นเวทีหลักในการตีพิมพ์วรรณกรรมยุคแรก

เป็นสื่อกลางในการเจรจาการทูต

เป็นหลักฐานทางเศรษฐกิจ

เป็นตำราการศึกษาอย่างเป็นทางการ

การยอมรับวัฒนธรรมตะวันตก

การใช้วรรณกรรมเพื่อการบริหารและสื่อสารราชการ

การพัฒนาแบบเรียนภาษาไทย

การยกเลิกระบบไพร่

เพื่อเลี่ยงการตกเป็นอาณานิคม

เพื่อเรียนรู้แนวทางการปรับปรุงบ้านเมือง และซึมซับวัฒนธรรมตะวันตก

เพื่อขยายการค้าเสรี

เพื่อเผยแพร่พระพุทธศาสนา

เป็นช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อระหว่างวรรณคดีเก่าและใหม่

 เน้นร้อยแก้วมากกว่าร้อยกรองอย่างเด่นชัด

มุ่งเสนอข้อคิดทางสังคมและการเมือง

นิยมละครร้องมากที่สุด

ใช้กลอนจบด้วยคำว่า “เอย”

เน้นคร่ำครวญถึงนาง

ผสมผสานบันเทิงคดีกับสารคดี

ยึดธรรมเนียมบทประณามพจน์อย่างเคร่งครัด

การพรรณนาแบบอิสระ

การพรรณนาแบบเข้าแบบ

 การพรรณนาแบบร้อยแก้ว

การพรรณนาแบบละครพูด

ใช้เพื่อบันทึกข้อเท็จจริงและสารคดีเท่านั้น

 เน้นสุนทรียภาพของภาษาเป็นหลัก

มีการเสนอแนวคิดทางสังคมและการเมืองในลักษณะวิจารณ์

เน้นเลียนแบบวรรณคดีสมัยอยุธยา

 เคร่งครัดฉันทลักษณ์และเกิดรูปแบบฉันทลักษณ์แบบใหม่

ลดความสำคัญของข้อคิดและคติสอนใจ

ไม่นิยมแต่งโคลงสุภาษิต

นิยมแต่งนิราศแบบคร่ำครวญมากกว่าพรรณนาเดินทาง

ละครนอก

ละครชาตรี

ละครพันทาง

ละครใน

นิยมร้อยกรองขนาดสั้นมากกว่ายาว

 จุดมุ่งหมายเน้นสุนทรียะมากกว่าความรู้

 เน้นบทละครร้องและละครพูด

ยังคงเลียนแบบกวียุคก่อน

วรรณคดีร้อยกรองที่มุ่งเน้นข้อคิด

วรรณคดีร้อยแก้วที่มุ่งบันเทิง

วรรณคดีสารคดี

วรรณคดีละครรำ

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

หม่อมราโชทัย

มหาฤกษ์ (หลวงจักรปาณี)

พระยาอิศรานุภาพ

 เป็นผู้แต่งเสภาอาบูหะซัน

 แต่งโคลงรามเกียรติ์

เขียนนิทานโบราณคดี

เป็นคนไทยคนแรกที่ขายลิขสิทธิ์ผลงานของตนได้

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

พระยาอิศรานุภาพ

มหาฤกษ์ (หลวงจักรปาณี)

ก.ศ.ร. กุหลาบ

ลิลิตมหามกุฎราชคุณานุสรณ์

 พระราชพิธีสิบสองเดือน

นิราศลอนดอน

นิราศพระพิพิธสาลีไปชุมพรและไชยา

สมเด็จกรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์

ก.ศ.ร. กุหลาบ

เทียนวรรณ

 พระราชศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร)

พระราชดำรัสและบทกวีนิพนธ์เบ็ดเตล็ด

ตุลวิภาคพจนกิจ และศิริพจนภาค

สาส์นสมเด็จ

โคลงประกอบภาพรามเกียรติ์

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ สมเด็จกรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์

พระราชศรีสุนทรโวหาร

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ

สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์

เพื่อบันทึกความบันเทิงส่วนพระองค์

เพื่อให้ความรู้เกี่ยวกับศิลปวัฒนธรรมตะวันตก

 เพื่อสอนการปกครองบ้านเมือง

เพื่อถวายรายงานรัชกาลที่ 5 เกี่ยวกับการไปราชการ

ร้อยแก้วแบบบันทึกเหตุการณ์

 กลอนนิราศที่จบด้วยโคลงสี่สุภาพ

ลิลิตเคร่งครัดตามแบบแผน

คำฉันท์สุภาษิต

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

หม่อมราโชทัย

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ

 เพื่อถวายรายงานราชการ

เพื่อพระราชทานแก่พระบรมวงศานุวงศ์ในวันขึ้นปีใหม่

เพื่อสอนการเขียนลิลิต

เพื่อประกวดวรรณกรรม

แสดงความรักชาติและความสามัคคี

มุ่งเสนอสุนทรียะทางภาษาเป็นหลัก

เน้นความบันเทิงและจินตนาการ

ให้ความรู้เรื่องพระราชพิธีและการเปลี่ยนแปลง

จดหมายเหตุราชทูตไทยไปอังกฤษ

นิราศลอนดอน

ลิลิตนิทราชาคริต

พระราชพิธีสิบสองเดือน

ร้อยกรองโบราณ

กลอนนิราศ

คำฉันท์ยอพระเกียรติ

ความเรียงอธิบายร้อยแก้ว