2 thời kỳ

3 thời kỳ

4 thời kỳ

5 thời kỳ

Điều kiện kinh tế - xã hội

Tiền đề lý luận

Tiền đề khoa học tự nhiên

Tài năng, phẩm chất của C.Mác và Ph.Ăngghen

Các triết gia thời Cổ đại

Phoiơbắc và Hêghen

Hum và Bêccôli

Các triết gia thời Phục hưng

Thế giới quan duy vật của Phoiơbắc và phép biện chứng của Hêghen

Thế giới quan duy vật của Hêghen và phép biện chứng của Phoiơbắc

Thế giới quan duy tâm của Hêghen và phương pháp siêu hình của Phoiơbắc

Thế giới quan duy tâm biện chứng của Hêghen và chủ nghĩa duy vật siêu hình của Phoiơbắc

Chủ nghĩa duy vật, vô thần

Quan niệm con người là một thực thể phi xã hội, mang những thuộc tính sinh học bẩm sinh

Xây dựng một tôn giáo mới dựa trên tình yêu thương của con người

Phép biện chứng

Định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng

Thuyết tiến hóa

Học thuyết tế bào

Thuyết tương đối rộng và thuyết tương đối hẹp

V.I.Lênin

Stalin

Trần Đức Thảo

Mao Trạch Đông

Là toàn bộ những quan niệm của con người về thế giới vật chất

Là toàn bộ những quan niệm của con người về siêu hình học

Là toàn bộ những quan điểm của con người về thế giới và về vị trí của con người trong thế giới đó

Là toàn bộ những quan điểm con người về sự hình thành và phát triển của các giống loài

Phản ánh lý - hóa

Phản ánh sinh học

Phản ánh tâm lý

Phản ánh năng động, sáng tạo

Phản ánh lý - hóa

Phản ánh sinh học

Phản ánh tâm lý

Phản ánh năng động, sáng tạo

Vật chất vô sinh

Giới tự nhiên hữu sinh

Động vật có hệ thần kinh trung ương

Bộ óc người

Phản ánh lý - hóa

Phản ánh sinh học

Phản ánh tâm lý

Phản ánh năng động, sáng tạo

Trong nhận thức và hoạt động thực tiễn phải xuất phát từ thực tế khách quan

Trong nhận thức và hoạt động thực tiễn phải phát huy tính năng động chủ quan của con người

Nhận thức và hoạt động thực tiễn phải xuất phát từ thực tế khách quan, tôn trọng khách quan; đồng thời phải phát huy tính năng động chủ quan của con người

Trong nhận thức và hoạt động thực tiễn phải tùy vào mỗi tình huống cụ thể mà nhận thức và

hành động

Sự tác động lẫn nhau - sự biến đổi nhất định

Sự liên hệ lẫn nhau - một sự vật mới

Sự tương tác - một sự vật mới

Sự phát triển lẫn nhau - sự biến đổi nhất định

Biến đổi - sự tác động

Sự vật, hiện tượng mới - sự kết hợp

Mối liên hệ - sự chuyển hóa

Sự vật hiện tượng mới - sự liên hệ

Chủ quan, ngẫu nhiên và lặp lại

Bản chất, khách quan, không phổ biến, không lặp lại

Khách quan, bản chất, tất nhiên, phổ biến và lặp lại

Khách quan, bản chất, tất nhiên, phổ biến

Hữu khuynh

Vừa tả khuynh vừa hữu khuynh

Tả khuynh

Quan điểm trung dung

Tả khuynh

Hữu khuynh

Vừa tả khuynh vừa hữu khuynh

Quan điểm trung dung

Phủ định của phủ định

Phủ định siêu hình

Phủ định biện chứng

Biến đổi

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Quy luật từ những thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất và ngược lại

Quy luật phủ định của phủ định

Quy luật về sự phù hợp giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất

Hoạt động sản xuất vật chất

Hoạt động chính trị - xã hội

Hoạt động thực nghiệm khoa học

Hoạt động nhận thức

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Là học thuyết triết học cho rằng vật chất, giới tự nhiên là cái sinh ra cùng với ý thức

Là học thuyết triết học cho rằng vật chất có trước, ý thức có sau, vật chất quyết định ý thức

Là học thuyết triết học cho rằng ý thức là cái có trước vật chất, giới tự nhiên và quyết định vật chất

Là học thuyết triết học cho rằng vật chất, giới tự nhiên chỉ tồn tại trong ý thức con người

Là hệ thống quan niệm về con người và thế giới

Là hệ thống quan điểm lý luận chung nhất về thế giới và vị trí con người trong thế giới đó, là khoa học về những quy luật vận động, phát triển chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy

Là hệ thống quan niệm, quan điểm của mỗi người về thế giới cũng như về vị trí, vai trò của họ trong thế giới đó

Là khoa học của mọi khoa học

Là khoa học của mọi khoa học

Là khoa học nghiên cứu những quy luật chung nhất của tự nhiên

Là khoa học nghiên cứu về con người

Là hệ thống quan điểm duy vật biện chứng về tự nhiên, xã hội và tư duy - thế giới quan và phương pháp luận khoa học, cách mạng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động trong nhận thức và cải tạo thế giới

Nước

Không khí

Apeiron (Vô định)

Lửa

Chúng nhất với nhau, đều là hệ thống quan điểm về thế giới

Triết học không phải là toàn bộ thế giới quan mà là hạt nhân lý luận chung nhất của thế giới quan

Khái niệm triết học bao hàm khái niệm thế giới quan

Chúng hoàn toàn khác nhau và không có quan hệ gì

Vào khoảng thế kỷ VIII đến thế kỷ VI trước Công nguyên tại một số trung tâm văn minh Cổ đại của nhân loại như Trung Quốc, Ấn Độ, Hy Lạp

Vào thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên tại Hy Lạp

Vào thế kỷ thứ nhất sau Công nguyên tại Trung Quốc và Ấn Độ

Vào đầu thế kỷ XIX tại Đức, Anh, Pháp

Vấn đề mối quan hệ giữa thần và người

Vấn đề mối quan hệ giữa vật chất và ý thức

Vấn đề thế giới quan của con người

Vấn đề về giới tự nhiên

Vật chất và ý thức cái nào có trước, cái nào có sau?

Con người và thế giới sẽ đi về đâu?

Bản chất của thế giới là vật chất hay ý thức?

Con người có khả năng nhận thức được thế giới hay không?

“Cho hay trăm sự tại trời”

“Đức chúa trời đã sinh ra thế giới trong bảy ngày”

Tinh thần, ý thức của con người do trời ban cho

“Không có cái lý nào ngoài tâm”, “ngoài tâm không có vật”

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Sự vật là sự “phức hợp của các cảm giác”

“…người buồn cảnh có vui đâu bao giờ”

Ý niệm, tinh thần, ý niệm tuyệt đối, tinh thần thế giới là cái có trước thế giới vật chất

“Không có cái lý nào ngoài tâm”; “ngoài tâm không có vật”

Phù nhận vai trò của con người

Thừa nhận sự tồn tại hiện thực của giới tự nhiên

Thừa nhận vật chất tồn tại khách quan

Không thừa nhận sự tồn tại của các sự vật, hiện tượng của thế giới

Quan điểm siêu hình

Quan điểm biện chứng

Quan điểm duy tâm chủ quan

Quan điểm duy tâm khách quan

Do sự tăng hay giảm về lượng, có sự thay đổi về chất

Do sự tác động của các thế lực siêu nhiên

Do chính bản thân sự vật, hiện tượng

Do quá trình lịch sử - tự nhiên

Duy tâm chủ quan

Duy tâm khách quan

Duy vật siêu hình

Duy vật biện chứng

Bản chất

Nguồn gốc

Những quy luật phổ biến

Những trạng thái khác nhau

Diễn ra tự phát thông qua sự tác động của các lực lượng tự nhiên

Diễn ra tự giác thông qua sự tác động của các lực lượng tự nhiên

Hình thành và tác động thông qua hoạt động của con người nhưng không phụ thuộc vào ý thức của con người

Diễn ra tự phát qua sự tác động của các lực lượng siêu nhiên

Chủ thể

Khách thể

Hiện thực

Tư duy

Thế giới đang vận động bộc lộ càng nhiều tính qui định

Nhờ sự nỗ lực hoạt động thực tiễn của con người

Nhờ hệ thống tri thức trước đó (chân lý) làm tiền đề

Do khả năng tổng hợp của trí tuệ của con người trong thời đại mới

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Tính đúng đắn trung thực với vật phản ánh

Tính sáng tạo, năng động

Tính quy định bởi vật phản ánh

Tính thụ động

Sự phát triển của thế giới vật chất

Mối liên hệ phổ biến

Tính khách quan của thế giới vật chất

Tính kế thừa trong sự phát triển của các sự vật, hiện tượng

Chủ nghĩa duy vật tự phát

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Làm khoa học

Sáng tạo nghệ thuật

Lao động sản xuất

Làm chính trị

Phát triển là xu hướng chung của sự vận động thế giới vật chất

Phát triển là xu hướng chung nhưng không bản chất của sự vận động của sự vật

Phát triển là xu hướng cá biệt của sự vận động của các sự vật

Phát triển là điều hiển nhiên

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm

Chủ nghĩa duy lý

Các mặt đối lập luôn thống nhất với nhau

Các mặt đối lập luôn đấu tranh với nhau

Các mặt đối lập dung hòa với nhau

Các mặt đối lập vừa thống nhất vừa đấu tranh với nhau

Mâu thuẫn đối kháng

Mâu thuẫn bên trong

Mâu thuẫn bên ngoài

Mâu thuẫn thứ yếu

Biểu hiện của trạng thái vận động trong thăng bằng

Biểu hiện của sự vận động lặp đi lặp lại

Sự vật không có sự biến đổi

Sự vật giữ nguyên vị trí

a. Vật chất

b. Ý thức

c. Tinh thần

d. Năng lượng

Biện chứng của bản thân thế giới tồn tại khách quan, độc lập với ý thức con người

Biện chứng của thế giới khách quan nhưng phụ thuộc vào ý thức con người

Biện chứng của sự thống nhất giữa logic, phép biện chứng và lý luận nhận thức

Biện chứng của chính quá trình phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc con người

Các quy luật trong thế giới vật chất

Lao động và ngôn ngữ

Bộ óc người và thế giới khách quan

Niềm tin tôn giáo

Xuất phát điểm từ các yếu tố vật chất để giải thích về thế giới vật chất

Lấy bản thân giới tự nhiên để giải thích về giới tự nhiên

Xuất phát từ kinh nghiệm thực tiễn

Các phương án được nêu đều đúng

Talet

Anaximen

Hêraclít

Đêmôcrit

Talet

Anaximen

Hêraclít

Đêmôcrit

Talet

Anaximen

Hêraclít

Đêmôcrit

Duy vật chất phác

Duy vật siêu hình

Duy vật biện chứng

Duy vật chất phác và duy vật siêu hình

C.Mác

Ph.Ăngghen

V.I.Lênin

L.Phoiôbắc

Vận động

Thực tại khách quan

Phản ánh

Có khối lượng

Vật chất là cái tồn tại

Vật chất là cái không tồn tại

Vật chất là cái tồn tại khách quan

Vật chất là cái tồn tại chủ quan

Một, nguồn gốc tự nhiên

Một, nguồn gốc xã hội

Hai, nguồn gốc tự nhiên và thế giới khách quan

Hai, nguồn gốc tự nhiên và nguồn gốc xã hội

Bộ óc người

Thế giới khách quan

Thực tiễn

Thế giới vật chất

Phản ánh lý - hóa

Phản ánh sinh học

Phản ánh tâm lý

Phản ánh năng động, sáng tạo

Phát triển là sự tăng lên hoặc giảm đi về mặt lượng, chỉ là sự tuần hoàn, lặp đi lặp lại mà không có sự thay đổi về chất

Nguồn gốc của sự phát triển nằm bên trong sự vật, hiện tượng, là kết quả của quá trình đấu tranh giữa các mặt đối lập bên trong sự vật, hiện tượng

Phát triển là quá trình vận động từ thấp đến cao, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn, từ chất cũ đến chất mới ở trình độ cao hơn

Phát triển có tính khách quan, tính kế thừa, tính phổ biến, tính đa dạng và phong phú

Phạm trù là những ý niệm, tồn tại khách quan bên ngoài và độc lập với ý thức của con người

Phạm trù là những cụm từ trống rỗng, do con người tưởng tượng ra để diễn tả về hiện thực, không liên quan đến các đối tượng trong hiện thực

Phạm trù là hình thức hoạt động trí óc phổ biến của con người, là những mô hình tư tưởng phản ánh những thuộc tính và mối liên hệ vốn có ở tất cả các đối tượng hiện thực

Phạm trù là do con người tạo ra nhằm phản ánh những suy nghĩ, khát vọng mà con người muốn hướng đến

Nguyên nhân và kết quả

Cái chung và cái riêng

Nội dung và hình thức

Bản chất và hiện tượng

Cái chung và cái riêng

Nội dung và hình thức

Khả năng và hiện thực

Nguyên nhân và kết quả

Sự tác động qua lại theo xu hướng bài trừ, phủ định lẫn nhau giữa các sự vật, hiện tượng

Sự liên hệ, nương tựa vào nhau, làm tiền đề cho nhau tồn tại, không có mặt này thì không có mặt kia

Sự gắn bó lẫn nhau giữa hai mặt đối lập biện chứng

Sự tác động qua lại theo hướng bài trừ, phủ định lẫn nhau giữa các mặt đối lập biện chứng trong một mâu thuẫn

Mặt đối lập

Mâu thuẫn biện chứng

Phạm trù

Qui luật

Mâu thuẫn chủ yếu

Mâu thuẫn thứ yếu

Mâu thuẫn cơ bản

Mâu thuẫn không cơ bản

Cái riêng

Cái chung

Cái đơn nhất

Cái đặc thù

Dùng để chỉ sự tác động lẫn nhau giữa các mặt trong một sự vật, hiện tượng hoặc giữa các sự vật, hiện tượng với nhau và gây nên một sự biến đổi nhất định

Dùng để chỉ sự liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng

Dùng để chỉ sự phát triển của các sự vật, hiện tượng

Dùng để chỉ sự vận động của các sự vật, hiện tượng

Yếu tố cơ bản - thời gian

Nguyên nhân cơ bản - điều kiện

Nhân tố cơ bản - thời điểm

Điều kiện cơ bản - tác động

Xác định chân lý

Hình thành kỹ năng quan sát và chọn lọc

Nhận thức cái tất nhiên

Kể thừa các quan điểm của những nhà khoa học tiền bối

Nhận vật biểu hiện các mặt, mối liên hệ tất nhiên, tương đối ổn định ở bên ngoài của sự vật

Hiện tượng biểu hiện mối liên hệ khách quan, tất nhiên tương đối ổn định bên trong của sự vật

Hiện tượng và bản chất luôn luôn phù hợp với nhau

Hiện tượng là cái không bao giờ thay đổi

Nguồn gốc, động lực của sự vận động và phát triển của thế giới hiện thực khách quan

Khuynh hướng của sự vận động và phát triển của thế giới hiện thực khách quan

Cách thức chung nhất của sự vận động, phát triển của thế giới hiện thực khách quan

Tính qui định khách quan vốn có của sự vật, là sự thống nhất hữu cơ của những thuộc tính làm cho sự vật nó là nó chứ không phải là cái khác

Điểm nút

Bước nhảy

Quá độ

Độ

Điểm nút

Độ mới

Phủ định

Bước nhảy

Thống nhất giữa các mặt đối lập

Đấu tranh giữa các mặt đối lập

Thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập

Không có trạng thái nào

Chỉ sự đấu tranh của các mặt đối lập

Chỉ sự thống nhất của các mặt đối lập

Chỉ sự thống nhất, không bao hàm sự đấu tranh giữa các mặt đối lập

Sự liên hệ, tác động theo cách vừa thống nhất vừa đấu tranh giữa các mặt đối lập

Là 'hạt nhân' của phép biện chứng duy vật

Là qui luật thể hiện sự cụ thể hóa của phép biện chứng duy vật

Là qui luật về sự quan trọng của phép biện chứng duy vật

Là qui luật bổ sung trong nghiên cứu lý luận về phép biện chứng duy vật

Mâu thuẫn là động lực của sự phát triển, vì vậy mâu thuẫn bao giờ cũng là cái có ích

Mâu thuẫn có tính khách quan, do đó giải quyết mâu thuẫn phải tuân theo qui luật, điều kiện khách quan

Mâu thuẫn tồn tại vĩnh viễn nên chúng ta không cần phát hiện và giải quyết mâu thuẫn

Mâu thuẫn tồn tại khách quan, mâu thuẫn này mất đi sẽ thay thế bằng mâu thuẫn khác nên việc giải quyết mâu thuẫn là không thực hiện được

Những thuộc tính của cái cũ được giữ lại nguyên vẹn trong cái mới

Những thuộc tính của cái cũ đã mất đi hoàn toàn, không xuất hiện trong cái mới

Đối tượng giữ lại toàn bộ những gì bản thân nó đã có ở giai đoạn phát triển trước

Giữ lại có chọn lọc và cải tạo yếu tố thích hợp, loại bỏ những yếu tố không còn thích hợp của cái cũ để chuyển sang cái mới

Nguyên tử

Phân tử

Electron

Năng lượng

Nguyên lý về sự phát triển

Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến

Nguyên lý về sự tồn tại khách quan của thế giới vật chất

Nguyên lý về tính đa dạng, phong phú của thế giới vật chất

Thừa nhận tính khách quan của mâu thuẫn trong sự vật, hiện tượng

Phân tích mâu thuẫn phải cần bắt đầu từ việc xem xét quá trình phát sinh, phát triển của từng loại mâu thuẫn

Nắm vững nguyên tắc giải quyết mâu thuẫn bằng đấu tranh giữa các mặt đối lập, không điều hòa mâu thuẫn

Mâu thuẫn mang tính khách quan, vì vậy cần giải quyết mâu thuẫn theo hướng điều hòa tránh căng thẳng

Có mối liên hệ, tác động qua lại lẫn nhau, do đó chúng vận động, biến đổi và phát triển không ngừng

Tồn tại cô lập, tĩnh tại không vận động và phát triển, hoặc nếu có vận động thì chỉ là sự dịch chuyển vị trí trong không gian và thời gian do những nguyên nhân bên ngoài

Sự tồn tại và biến đổi của các sự vật, hiện tượng là do những tác động từ những nguyên nhân thần bí bên ngoài

Không tuân theo một quy luật nào, con người không thể nào biết được mọi sự tồn tại và vận động của các sự vật, hiện tượng

Mối quan hệ giữa nội dung và hình thức là mối quan hệ biện chứng

Nội dung và hình thức luôn luôn có sự phù hợp tuyệt đối

Nội dung thay đổi bắt buộc hình thức cũng phải biến đổi theo

Nội dung quyết định hình thức nhưng hình thức có tính độc lập tương đối và tác động trở lại nội dung

Toàn bộ thế giới vật chất luôn luôn phát triển

Tất cả các sự vật hiện tượng có cấu trúc nguyên tử đều phát triển

Phát triển diễn ra cả trong tự nhiên, xã hội và tư duy

Phát triển chỉ diễn ra trong tự nhiên và xã hội

Tính khách quan của mối liên hệ

Tính phổ biến của mối liên hệ

Tính đa dạng, phong phú của mối liên hệ

Tính phát triển của mối liên hệ

Phát triển là xu hướng chung của sự vận động của thế giới vật chất

Phát triển là xu hướng chung nhưng không bản chất của sự vận động của sự vật

Phát triển là xu hướng cá biệt của sự vận động của các sự vật

Phát triển là điều hiển nhiên

Có thể có nguyên nhân và kết quả nằm ở hai sự vật khác nhau

Không thể có nguyên nhân và kết quả nằm ở hai sự vật khác nhau, tách rời nhau

Nguyên nhân và kết quả không cùng một kết cấu vật chất

Nguyên nhân và kết quả là do ý muốn chủ quan của con người tạo ra

Nội dung quyết định hình thức trong sự phát triển của sự vật

Hình thức quyết định nội dung trong sự phát triển của sự vật

Trong nhiều sự vật, nội dung và hình thức tồn tại tách rời nhau

Tồn tại hình thức thuần tuý không chứa đựng nội dung

Trong hoạt động thực tiễn phải dựa vào khả năng

Trong hoạt động thực tiễn phải dựa vào hiện thực, không cần tính đến khả năng

Trong hoạt động thực tiễn phải dựa vào hiện thực, đồng thời phải tính đến khả năng

Hoạt động thực tiễn không bao hàm những khả năng

Sản xuất vật chất

Sản xuất tinh thần

Sản xuất ra bản thân con người

Sản xuất ra giá trị thặng dư

C.Mác

Ph.Ăngghen

V.I.Lênin

Phoiơbắc

Phương thức sản xuất

Lực lượng sản xuất

Quan hệ sản xuất

Tư liệu sản xuất