Các phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc tại các nước bị đô hộ

Cuộc đấu tranh cách mạng do giai cấp công nhân tiến hành

Cuộc cách mạng công nghiệp về khoa học kỹ thuật lần thứ nhất

Sự xuất hiện của một số ngành khoa học nghiên cứu xã hội

Hoàn toàn giống nhau

Là mối liên hệ phổ quát

Là mối quan hệ giữa cái phổ quát (chung) và cái đặc thù (riêng)

Hoàn toàn đối lập nhau

Thuyết cơ học lượng tử

Định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng

Thuyết tương đối

Học thuyết tế bào và thuyết tiến hóa của Darwin

Khẳng định con người có thể nhận thức được thế giới

Phủ nhận mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức

Cho rằng con người không thể biết chắc về bản chất của thế giới

Cho rằng tri thức chỉ là cảm xúc chủ quan không có giá trị

Đề cao trực giác cá nhân hơn bằng chứng thực nghiệm

Xem xét sự vật trong tách rời, không liên hệ

Nhấn mạnh tính hệ thống, liên hệ và phát triển của sự vật

Phủ nhận vai trò của quy luật khách quan

Tia X và hình ảnh học y khoa

Học thuyết tế bào

Thuyết Big Bang

Định luật Mendel về di truyền

Cái chung luôn phủ định cái riêng

Cái riêng không thể hiện quy luật chung

Cái chung biểu hiện qua cái riêng và bị chi phối bởi điều kiện cụ thể

Cái riêng là ngẫu nhiên, không cần xem xét

Đấu tranh bằng con đường cải lương, tránh mâu thuẫn giai cấp

Tiến hành cuộc đấu tranh cách mạng để giải phóng giai cấp và xã hội

Đặt lợi ích cá nhân lên trên lợi ích tập thể

Chỉ tập trung cải cách khoa học kỹ thuật

Vật chất được hiểu qua trực quan cảm tính

Vật chất được định nghĩa bằng mô hình toán học trừu tượng

Khái niệm vật chất mang tính đơn giản và gần gũi với kinh nghiệm

Vật chất gắn với quan sát tự nhiên không hệ thống

Chủ nghĩa duy vật biện chứng coi nhận thức là khả hữu và tiến bộ

Chủ nghĩa hoài nghi phủ nhận hoàn toàn khả năng nhận thức

Thuyết nhị nguyên khẳng định vật chất và ý thức cùng chi phối vận động

Thuyết nhất nguyên duy vật đề cao vai trò thực tiễn trong nhận thức

Hoạt động; tư duy

Ngôn ngữ; tư tưởng

Lao động; ngôn ngữ

Tự nhiên; xã hội

Tạo ra sự gắn kết giữa con người với thực tại khách quan

Định hướng cho các hoạt động của con người

Xác định bản chất của thế giới vật chất

Giúp con người tự điều chỉnh và làm chủ hành vi của mình

Thuyết nhất nguyên

Thuyết nhất nguyên duy tâm

Thuyết nhị nguyên

Thuyết nhất nguyên duy vật

Tính khách quan; tính đa dạng, phong phú; tính phổ quát

Tính đa dạng, phong phú; tính kế thừa; tính có chu kỳ

Tính kế thừa

Tính có chu kỳ

Vật chất quyết định ý thức, ý thức phản ánh vật chất

Vật chất và ý thức là hai nguồn gốc độc lập, cùng chi phối sự vận động của thế giới

Ý thức sinh ra vật chất trong quá trình nhận thức

Vật chất và ý thức là một, chỉ khác về mức độ biểu hiện

Ý thức xuất hiện như sản phẩm tự phát của tự nhiên thuần túy

Ý thức hình thành nhờ hoạt động xã hội và giao tiếp, cải biến bộ não theo hướng người

Ý thức do bẩm sinh và di truyền, không phụ thuộc vào môi trường

Ý thức chỉ là tập hợp các cảm giác riêng lẻ không liên kết

Mọi sự vật chỉ liên hệ trong phạm vi một lĩnh vực

Mối liên hệ tồn tại khách quan và có ở mọi sự vật, hiện tượng

Mối liên hệ chỉ xuất hiện khi con người nhận thức được

Mối liên hệ mang tính tùy tiện theo chủ quan

Tình cảm giúp định hướng nhận thức nhưng không ảnh hưởng hành vi

Tình cảm tạo sự gắn kết và thúc đẩy hoặc kìm hãm hành vi theo giá trị đã nhận thức

Tình cảm chỉ là phản xạ sinh học, tách rời ý thức

Tình cảm quyết định hoàn toàn mọi hành vi không cần lý trí

Cả hai đều coi tinh thần là cơ sở của thế giới

Duy vật coi vật chất là bản nguyên, duy tâm coi tinh thần là bản nguyên

Cả hai đều phủ nhận vai trò của nhận thức

Duy vật và duy tâm đều khẳng định nhị nguyên là nguồn gốc thế giới

Nội dung và hình thức

Nguyên nhân và kết quả; khả năng và hiện thực

Tất nhiên và ngẫu nhiên; nguyên nhân và kết quả

Cái riêng và cái chung

Hệ thống quan điểm duy vật về tự nhiên và xã hội; trở thành thế giới quan và phương pháp luận khoa học, cách mạng cho giai cấp công nhân và quần chúng lao động trong nhận thức.

Hệ thống quan điểm về tự nhiên, xã hội và tư duy; trở thành thế giới quan và phương pháp luận khoa học, cách mạng cho mọi giai cấp trong xã hội.

Hệ thống quan điểm duy vật biện chứng về tự nhiên, xã hội và tư duy; trở thành thế giới quan và phương pháp luận khoa học, cách mạng cho giai cấp công nhân và quần chúng lao động trong nhận thức và cải tạo thế giới.

Hệ thống quan điểm duy vật về tự nhiên và xã hội; trở thành thế giới quan và phương pháp luận khoa học, cách mạng cho giai cấp công nhân.

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy vật ở thế kỷ XV – XVIII

Chủ nghĩa duy vật biện chứng Mác - Lênin

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Sự thay đổi trong các lĩnh vực của đời sống xã hội

Vận động của các phân tử, các hạt cơ bản…

Sự biến đổi của các chất vô cơ, hữu cơ thông qua các phản ứng tổng hợp và phân giải

Sự di chuyển vị trí của các vật thể trong không gian

Mọi giai cấp trong xã hội hiện đại đều như nhau

Chủ yếu phục vụ tầng lớp trí thức và nhà khoa học

Giai cấp công nhân và quần chúng lao động trong nhận thức và cải tạo thế giới

Giai cấp tư sản trong quản trị kinh tế

Nội dung – hình thức

Cái riêng – cái chung

Khả năng – hiện thực

Ngẫu nhiên – tất nhiên

Vận động hoá học là sự biến đổi của chất thông qua phản ứng tổng hợp và phân giải

Vận động cơ học là sự di chuyển vị trí của vật trong không gian

Vận động xã hội là sự thay đổi của cấu trúc gen sinh học

Vận động vật lý có thể liên quan đến các phân tử, các hạt cơ bản

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật ở thế kỷ XV – XVIII

Thuyết thực chứng hiện đại

Nhấn mạnh duy tâm, coi tư duy là cơ sở của tự nhiên và xã hội

Nhấn mạnh duy vật biện chứng, bao quát tự nhiên, xã hội và tư duy; trở thành thế giới quan và phương pháp luận cách mạng cho giai cấp công nhân và quần chúng lao động

Nhấn mạnh duy vật siêu hình, tách rời các lĩnh vực tự nhiên và xã hội

Nhấn mạnh thực chứng kinh nghiệm, không đề cập đến cách mạng xã hội

Nội dung và hình thức

Nguyên nhân và kết quả; khả năng và hiện thực

Tất nhiên và ngẫu nhiên; nguyên nhân và kết quả

Bản chất và hiện tượng

Trở thành một giai cấp đối kháng với giai cấp tư sản

Trở thành một lực lượng chính trị độc lập trong xã hội tư bản

Trở thành lực lượng sản xuất chính trong xã hội tư bản

Trở thành lực lượng nòng cốt của xã hội

Phản ánh sinh học

Phản ánh vật lý, hoá học

Phản ánh tâm lý

Phản ánh ý thức

Các dạng vật chất cụ thể tồn tại trong thế giới

Các dạng vật chất cụ thể tồn tại trong không gian và thời gian, và thông qua vận động để biểu hiện sự tồn tại của mình

Các dạng vật chất cụ thể tồn tại trong vũ trụ và tồn tại nhờ một lực hút siêu nhiên

Các dạng vật chất cụ thể tồn tại ở khắp nơi và thông qua nhận thức của con người

Chủ nghĩa duy vật biện chứng được xem là khoa học của mọi khoa học

Khắc phục sự tách rời giữa thế giới quan duy vật và phương pháp biện chứng trong lịch sử triết học

Khắc phục được tính trực quan và siêu hình của triết học thế kỷ XVIII

Chủ nghĩa duy vật biện chứng đã phủ định hoàn toàn mọi học thuyết triết học trước đó

Giữ nguyên vai trò phụ trợ của giai cấp tư sản

Tăng cường vai trò sản xuất nhưng không có độc lập chính trị

Trở thành lực lượng chính trị độc lập và có tổ chức

Suy giảm ảnh hưởng do khủng hoảng kinh tế

Khả năng thích nghi sinh học đơn giản

Tính phức hợp trong tương tác vật lý hoá học

Năng lực định hướng hành vi theo cảm xúc tức thời

Khả năng tự nhận thức và phản ánh hiện thực một cách lý luận

Vật chất chỉ tồn tại trong ý thức con người

Vật chất tồn tại khách quan trong không gian và thời gian, biểu hiện qua vận động

Vật chất bất biến và không vận động

Vật chất phụ thuộc vào lực siêu nhiên để duy trì

Hợp nhất thế giới quan duy vật với phương pháp biện chứng trong một hệ thống thống nhất

Loại bỏ hoàn toàn mọi phương pháp nhận thức trước đó

Đề cao trực giác hơn lý luận trong triết học

Khẳng định triết học không cần đến khoa học tự nhiên

Ý thức là hình thức phản ánh cao cấp nhất của vật chất

Ý thức là hiện tượng siêu hình vượt ngoài vật chất

Ý thức chỉ là cảm xúc nhất thời của cá nhân

Ý thức đồng nhất với bản năng sinh học

Chỉ là hiện tượng phụ trợ, không quyết định sự tồn tại

Là cách thức cơ bản để vật chất biểu hiện sự tồn tại trong không gian và thời gian

Là quá trình tinh thần do ý thức tạo ra

Là quy luật chỉ áp dụng cho giới sinh vật

Ý thức là biểu tượng của các sự vật

Ý thức là hình ảnh phản chiếu thế giới khách quan

Ý thức là hình ảnh chủ quan về thế giới khách quan

Ý thức là sự suy luận của con người

Thuyết bất khả tri

Thuyết hoài nghi

Chủ nghĩa duy tâm

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Vận động do thần thánh tạo ra

Vận động là thuộc tính vốn có, là sự tự thân vận động của vật chất

Vận động do lực hút và lực đẩy giữa các vật thể

Vận động do lực hút của Trái Đất

Hình thức chi thức đẩy nội dung phát triển khi nó phù hợp với nội dung

Nội dung thúc đẩy hình thức phát triển khi chúng khác biệt nhau

Một hình thức chỉ chứa đựng một nội dung, nhưng một nội dung có thể được thể hiện bằng nhiều hình thức và ngược lại

Xu hướng chủ đạo của nội dung là biến đổi, còn xu hướng chủ đạo của hình thức là tương đối ổn định

Ý thức là hình ảnh chủ quan về thế giới khách quan

Ý thức là sự suy luận thuần lý của con người tách rời thực tiễn

Ý thức là hình ảnh phản chiếu thế giới khách quan vào bộ não người

Ý thức không thể tách rời đối tượng khách quan

Vật chất tồn tại nhờ ý niệm tuyệt đối

Vật chất tồn tại vĩnh cửu, vô tận, vô hạn, không sinh ra và không mất đi

Vật chất chỉ tồn tại trong nhận thức cá nhân

Vật chất bắt đầu từ một khoảnh khắc sáng thế duy nhất

Vật chất vận động do tác động siêu nhiên bên ngoài

Vật chất tự thân vận động vì vận động là thuộc tính vốn có của nó

Vật chất chỉ vận động khi có lực hấp dẫn

Vật chất đứng yên nhưng nhận thức khiến ta thấy nó vận động

Hình thức cố định còn nội dung không đổi

Nội dung biến đổi thúc đẩy hình thức thay đổi tương ứng khi phù hợp

Nội dung hoàn toàn phụ thuộc vào hình thức

Hình thức luôn quyết định nội dung trong mọi trường hợp

Một hình thức có thể chứa vô hạn nội dung khác nhau

Một nội dung có thể thể hiện bằng nhiều hình thức khác nhau

Nội dung chỉ có một cách biểu hiện duy nhất

Hình thức không liên quan đến nội dung

Nhấn mạnh ý thức là sự suy luận thuần túy, độc lập với thế giới khách quan

Khẳng định ý thức là hình ảnh chủ quan về thế giới khách quan, bắt nguồn từ thực tiễn và phản ánh vật chất

Cho rằng ý thức tạo ra thế giới vật chất

Xem ý thức chỉ là tập hợp biểu tượng rời rạc không liên hệ thực tiễn

Quy luật về mối liên hệ biện chứng giữa tự nhiên và xã hội

Quy luật chuyển hóa từ những thay đổi về lượng dẫn đến thay đổi về chất và ngược lại

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Quy luật phủ định của phủ định

Làm biến đổi bộ máy phát âm, hình thành và phát triển trung tâm ngôn ngữ trong não bộ con người

Là khả năng giúp con người sản xuất ra của cải vật chất và tinh thần

Làm biến đổi não bộ của loài vượn người thành não bộ con người và chuyển hóa tâm lý động vật thành ý thức con người

Là nhu cầu giao tiếp, trao đổi thông tin giữa các cá nhân trong xã hội

Ý thức, tư tưởng, lý luận

Tư tưởng, cảm giác, lý tưởng

Tri thức, tri thức, tri thức

Cảm giác, cảm giác, cảm giác

Nguyên tắc toàn diện

Nguyên tắc tôn trọng khách quan kết hợp với phát huy năng lực chủ quan

Nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn

Nguyên tắc lịch sử – cụ thể

Chỉ xem biện chứng là nghệ thuật tranh luận, biện giải và chứng minh

Xem biện chứng là sự vận động của vật chất từ đơn giản đến phức tạp

Đồng nhất biện chứng với logic hình thức và toán học

Phủ nhận hoàn toàn vai trò của mâu thuẫn trong phát triển

Mối liên hệ phổ biến

Mâu thuẫn biện chứng

Phủ định của phủ định

Sự tích lũy lượng

Ngôn ngữ chỉ là hệ thống ký hiệu, không ảnh hưởng đến ý thức

Ngôn ngữ là công cụ giao tiếp nhưng không liên quan đến lao động

Ngôn ngữ cùng với lao động tạo điều kiện chuyển hóa tâm lý động vật thành ý thức con người

Ngôn ngữ xuất hiện sau khi ý thức đã hình thành đầy đủ

Tồn tại phụ thuộc vào tư duy cá nhân

Tồn tại không phụ thuộc vào cảm giác

Chỉ tồn tại trong ngôn ngữ

Chỉ tồn tại khi có nhận thức khoa học

Nguyên tắc toàn diện

Nguyên tắc phát triển

Nguyên tắc tôn trọng khách quan kết hợp với phát huy năng lực chủ quan

Nguyên tắc lịch sử – cụ thể

Mọi thay đổi về lượng đều không ảnh hưởng đến chất

Những thay đổi dần dần về lượng có thể dẫn tới thay đổi về chất và ngược lại

Chất quyết định lượng, lượng không quyết định chất

Lượng và chất là hai phạm trù không liên hệ

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm (Tinh thần quyết định)

Quan điểm thực chứng học

Khoa học tự nhiên hiện đại

Thuyết tương đối của Einstein

Hiện tượng phóng xạ của Becquerel với Uranium

Phát minh ra tia X của Röntgen

Phát minh ra điện tử (electron) của Thomson

Do các cá thể cùng nhóm sẽ loại trừ những cá thể khác loài

Do các sự vật, hiện tượng riêng lẻ có mối liên hệ, tương tác và chuyển hoá lẫn nhau, từ đó hình thành nên thuộc tính, đặc điểm chung

Do chúng cùng tồn tại trong một môi trường giống nhau

Do con người phân loại chúng thành một nhóm để nghiên cứu

Dùng để chỉ mối liên hệ giữa một sự vật này với các sự vật, hiện tượng riêng lẻ khác

Dùng để chỉ những mặt, những thuộc tính, những yếu tố, những mối quan hệ được lặp đi lặp lại một cách phổ biến ở nhiều sự vật, hiện tượng

Là một thuật ngữ do con người khái quát hoá mà có

Là một thuộc tính cơ bản của mọi sự vật, hiện tượng

Plato

Descartes

Aristotle

Spinoza

Chủ nghĩa duy vật cổ đại thuần tuý

Chủ nghĩa duy tâm thần học

Khoa học tự nhiên thế kỷ XX

Thuyết nguyên tử hiện đại

Uranium

Carbon

Sodium

Neon

Thomson

Röntgen

Einstein

Curie

Cái chung tồn tại độc lập, không phụ thuộc cái riêng

Cái riêng và cái chung tách biệt, không chuyển hoá

Cái riêng có mối liên hệ, tương tác dẫn tới hình thành cái chung phổ biến

Cái chung chỉ là sản phẩm của việc đặt tên tuỳ tiện

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm thần học (thần quyền)

Chủ nghĩa kinh nghiệm

Thuyết tiến hoá duy vật

Hy Lạp Cổ đại

Ai Cập Cổ đại

La Mã Cổ đại

Ấn Độ Cổ đại

Sự kết hợp giữa lao động cụ thể và lao động trừu tượng

Xã hội loài người bắt đầu xuất hiện sự phân chia giai cấp

Sự kết hợp giữa lao động trí óc và lao động chân tay

Xã hội loài người chưa xuất hiện giai cấp

Vận động là sự thay đổi chi diễn ra trong tư duy con người

Vận động là sự biến đổi về mặt số lượng của vật chất

Vận động là sự thay đổi vị trí của vật thể trong không gian

Vận động bao gồm mọi sự thay đổi và mọi quá trình diễn ra trong vũ trụ, từ sự thay đổi vị trí đơn giản đến tư duy

Sự kết hợp giữa lao động cụ thể và lao động trừu tượng

Xã hội loài người chưa xuất hiện giai cấp

Nền sản xuất xã hội chưa có sự phân công lao động

Lao động trí óc đã tách rời khỏi lao động chân tay

Aristotle

Democritus

Plato

Heraclitus

Chỉ sự thay đổi cơ học của vật thể

Mọi biến đổi trong tự nhiên nhưng không gồm tư duy

Mọi sự thay đổi và mọi quá trình trong vũ trụ, bao gồm cả tư duy

Chỉ các biến đổi hóa học của vật chất

Xuất hiện sự phân chia giai cấp

Gia tăng dân số đột biến

Phát minh ra chữ viết tượng hình

Sự suy thoái của nông nghiệp

Lao động trí óc hòa trộn với lao động chân tay

Lao động trí óc tách rời khỏi lao động chân tay

Lao động chân tay hoàn toàn biến mất

Lao động trừu tượng thay thế lao động cụ thể

Tình yêu cái đẹp

Yêu mến sự thông thái

Sự sợ hãi cái vô minh

Khát vọng quyền lực

Triết học nảy sinh khi xã hội bắt đầu có phân chia giai cấp

Triết học xuất hiện khi lao động trí óc tách khỏi lao động chân tay

Triết học sinh ra khi chưa có phân công lao động trong xã hội

Triết học liên hệ đến biến đổi trong cơ cấu lao động

Không gian và thời gian là hình thức tồn tại của vật chất, không thể tách rời vật chất

Không gian và thời gian tồn tại một cách thuần túy, độc lập bên ngoài vật chất

Không gian và thời gian phụ thuộc vào cảm nhận chủ quan của con người

Không gian và thời gian là thói quen nhận thức do con người quy định

Hoạt động chính trị

Hoạt động thí nghiệm khoa học

Hoạt động sản xuất vật chất

Hoạt động xã hội

Quy luật chuyển hóa từ sự thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất và ngược lại

Quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Quy luật phủ định của phủ định

Tiếp nhận các tác động từ thế giới bên ngoài

Dự đoán những thông tin tiềm ẩn chưa bộc lộ trong thế giới khách quan

Xây dựng mô hình đối tượng và mã hóa thông tin để xử lý các thông tin đã thu nhận

Áp dụng các khuôn mẫu kiến thức có sẵn để xử lý thông tin

Vật chất quyết định ý thức, nhưng ý thức có thể tác động trở lại vật chất

Ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào trong đầu óc con người

Ý thức tồn tại độc lập, tạo ra vật chất bằng sức mạnh tinh thần

Ý thức nảy sinh trên nền tảng hoạt động thực tiễn của con người

Sản xuất vật chất chỉ là một bộ phận phụ trợ cho các hoạt động xã hội khác

Sản xuất vật chất là cơ sở, quyết định sự tồn tại và phát triển của xã hội

Sản xuất vật chất không liên quan đến quan hệ xã hội

Sản xuất vật chất bị chi phối hoàn toàn bởi ý thức cá nhân

Các quy luật biện chứng chỉ đúng khi con người nhận thức được chúng

Các quy luật biện chứng tồn tại khách quan trong tự nhiên, xã hội và tư duy

Các quy luật biện chứng phụ thuộc vào hoàn cảnh lịch sử cụ thể nên không có tính phổ biến

Các quy luật biện chứng do nhà khoa học quy định

Khái quát hóa bằng lý luận

Trực quan sinh động qua cảm giác, tri giác

Thử nghiệm và kiểm chứng bằng thực tiễn

Mã hóa thông tin thành ký hiệu

Vì thí nghiệm khoa học chỉ có giá trị trong phạm vi phòng thí nghiệm, không liên hệ thực tiễn

Vì thí nghiệm khoa học tạo ra sản phẩm trực tiếp đáp ứng nhu cầu tồn tại của xã hội

Vì sản xuất vật chất cung cấp nền tảng vật chất cho mọi hoạt động xã hội

Vì sản xuất vật chất không cần tri thức khoa học

Sự phát triển chỉ do những bước nhảy vọt bất ngờ, không có tích lũy

Sự thay đổi về lượng tích lũy đến một điểm sẽ dẫn tới sự thay đổi về chất

Sự thay đổi về chất luôn diễn ra độc lập với lượng

Sự thay đổi về lượng và chất là hiện tượng chủ quan do con người quy ước

Dùng để chỉ sự đấu tranh giữa các mặt đối lập

Dùng để chỉ sự thống nhất giữa các mặt đối lập

Dùng để chỉ sự thống nhất và đấu tranh của lý luận

Dùng để chỉ một thể thống nhất bao gồm cả hai trạng thái vừa thống nhất vừa đấu tranh của các mặt đối lập

Ý thức có thể trực tiếp sáng tạo ra thế giới vật chất

Ý thức có thể tác động trở lại vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người

Ý thức chỉ có thể tác động trở lại vật chất thông qua việc con người lý giải về thế giới

Ý thức không có khả năng tác động trở lại vật chất

Sự tác động theo xu hướng loại trừ và phủ định lẫn nhau giữa các mặt trong các sự vật hiện tượng

Sự tác động theo xu hướng loại trừ và phủ định lẫn nhau giữa các mặt đối lập

Sự tác động giữa các mặt đối lập

Sự tác động qua lại của tất cả các mặt trong cùng một sự vật hiện tượng

Chủ nghĩa thực chứng

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Các mặt đối lập hoàn toàn tách biệt không liên hệ

Các mặt đối lập vừa ràng buộc nhau vừa xung đột với nhau trong cùng một sự vật

Các mặt đối lập chỉ tồn tại trong tư tưởng chứ không có trong hiện thực

Các mặt đối lập chỉ có thể dung hòa mà không thể đấu tranh

Hoạt động thực tiễn là điều kiện cần nhưng không đủ để ý thức tác động lên vật chất

Không cần hoạt động thực tiễn, ý thức vẫn trực tiếp biến đổi vật chất

Hoạt động thực tiễn là con đường để ý thức chuyển hóa thành lực lượng vật chất có tác động trở lại thế giới

Hoạt động thực tiễn chỉ có ý nghĩa nhận thức, không liên quan tới biến đổi vật chất

Duy vật biện chứng nhấn mạnh tính vận động và mối liên hệ, còn duy vật siêu hình nhấn mạnh tính cô lập và bất biến

Duy vật biện chứng phủ nhận vật chất, còn duy vật siêu hình khẳng định vật chất

Duy vật biện chứng chỉ nghiên cứu hiện tượng, còn duy vật siêu hình nghiên cứu bản chất

Không có khác biệt đáng kể, chỉ là khác tên gọi

Là sự xung đột cảm xúc giữa các cá nhân

Là sự phủ định lẫn nhau giữa các mặt đối lập trong cùng một sự vật, dẫn tới biến đổi và phát triển

Là sự loại bỏ hoàn toàn một mặt đối lập khỏi sự vật

Là sự ngừng tương tác giữa các mặt để đạt trạng thái ổn định

Vì mâu thuẫn tạo ra hỗn loạn, từ đó hình thành trật tự mới một cách ngẫu nhiên

Vì sự thống nhất tuyệt đối của các mặt đối lập luôn dẫn tới tiến bộ

Vì đấu tranh giữa các mặt đối lập thúc đẩy sự vật biến đổi, vượt qua trạng thái cũ và hình thành chất mới

Vì mâu thuẫn làm sự vật dừng lại để tích lũy năng lượng

Hai mặt đối lập lần lượt thay phiên tồn tại mà không ảnh hưởng tới nhau

Hai mặt đối lập đồng thời tồn tại, ràng buộc nhau nhưng thúc đẩy sự biến đổi bằng cách phủ định lẫn nhau

Một mặt đối lập thống trị tuyệt đối và triệt tiêu mặt kia ngay lập tức

Hai mặt đối lập dung hòa, không tạo biến đổi bản chất

Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức

Mối quan hệ giữa ý thức và vận động

Mối quan hệ giữa vật chất và không gian, thời gian

Mối quan hệ giữa chân lý và niềm tin

Sự bóc lột giá trị thặng dư bởi giai cấp tư sản

Xuất thân từ những quốc gia, dân tộc kém phát triển

Trình độ học vấn của giai cấp công nhân còn thấp

Số lượng giai cấp công nhân còn ít

Không gian vô tận

Khoảng không trống rỗng

Không gian và thời gian

Môi trường chân không

Phản ánh có tính định hướng và lựa chọn

Phản ánh mang tính thụ động

Phản ánh có tính hợp lý

Phản ánh mang tính tích cực và sáng tạo

Triết học pháp quyền; Tư tưởng chủ nghĩa xã hội không tưởng của J. Babeuf

Chủ nghĩa xã hội không tưởng phê phán Pháp; Lý luận về quốc tế vô sản của C.Mác

Triết học cổ điển Đức; Kinh tế chính trị cổ điển Anh; Chủ nghĩa xã hội không tưởng phê phán (Pháp – Anh)

Logic hình thức cổ điển; Khoa học tự nhiên thực nghiệm Anh thế kỉ XVII–XVIII

Giữa vật chất và ý thức

Giữa ý thức và vận động cơ học

Giữa vật chất và không gian, thời gian

Giữa vật chất và năng lượng

Tăng tích lũy tư bản của chủ sở hữu

Giảm chi phí sản xuất cho nhà nước

Nâng cao phúc lợi xã hội tự động

Mở rộng quyền sở hữu của công nhân đối với tư liệu sản xuất

Có lựa chọn, định hướng và mục đích

Bị chi phối hoàn toàn bởi bản năng

Hoàn toàn ngẫu nhiên, không định hướng

Chỉ diễn ra trong tiềm thức

Không gian và thời gian

Chất và lượng

Nguyên nhân và kết quả

Bản chất và hiện tượng

Triết học cổ điển Đức; Kinh tế chính trị cổ điển Anh; Chủ nghĩa xã hội không tưởng phê phán (Pháp – Anh)

Thực chứng luận Pháp; Chủ nghĩa lý tưởng tuyệt đối; Chủ nghĩa tự do kinh tế

Khoa học tự nhiên thế kỉ XIX; Chủ nghĩa tự do chính trị; Chủ nghĩa dân tộc

Chủ nghĩa kinh nghiệm Anh; Chủ nghĩa duy tâm Đức; Chủ nghĩa bảo thủ xã hội

Khách thể nhận thức và chủ thể nhận thức

Chủ thể nhận thức và con người

Chủ thể nhận thức và sự phản ánh

Khách thể nhận thức và sự vật, hiện tượng

Phương pháp tư duy phân tích

Phương pháp tư duy biện chứng

Phương pháp tư duy siêu hình

Phương pháp tư duy lô-gích – lịch sử

Các trào lưu triết học tiền Mác ở châu Âu

Chủ nghĩa kinh nghiệm Anh thế kỷ XVII

Chủ nghĩa thực dụng Mỹ đầu thế kỷ XX

Triết học Phật giáo Ấn Độ cổ đại

Đối tượng hiện thực mà ý thức hướng tới để phản ánh

Bản thân ý thức cá nhân trong quá trình tư duy

Ngôn ngữ học dùng để diễn đạt tư tưởng

Phương pháp suy luận lô-gích hình thức

Con người cụ thể mang hoạt động ý thức và thực tiễn

Sự vật, hiện tượng tồn tại độc lập với ý thức

Hệ thống khái niệm đã hình thành trong khoa học

Thiết bị đo lường dùng trong thí nghiệm

Vì tuyệt đối hóa sự cô lập và bất biến của đối tượng, bỏ qua các mối liên hệ và vận động

Vì phủ nhận mọi hình thức thực nghiệm khoa học

Vì đồng nhất nhận thức với niềm tin tôn giáo

Vì chỉ chú trọng ngôn ngữ mà bỏ qua logic

Xem xét đối tượng trong mối liên hệ, vận động và phát triển

Chỉ phân tích từng bộ phận tách rời khỏi toàn thể

Loại trừ mọi mâu thuẫn trong tiến trình nhận thức

Coi các quy luật xã hội là bất biến

Phương pháp tư duy siêu hình

Phương pháp tư duy biện chứng

Phương pháp quy nạp – diễn dịch

Phương pháp thực nghiệm kiểm soát

Phương pháp lô-gích – lịch sử

Phương pháp siêu hình

Phương pháp biện chứng mang tính tĩnh tại

Phương pháp phân tích cô lập

Nhận thức là sự tác động qua lại giữa chủ thể và khách thể, trong đó chủ thể phản ánh khách thể một cách lịch sử – cụ thể

Nhận thức chỉ là ghi chép thụ động các cảm giác đến từ sự vật

Nhận thức diễn ra không cần thực tiễn xã hội – lịch sử

Nhận thức loại trừ mâu thuẫn và biến đổi của đối tượng