Học thuyết giá trị thặng dư

Chủ nghĩa duy vật lịch sử (quan niệm duy vật về lịch sử)

Học thuyết hình thái kinh tế – xã hội

Học thuyết đấu tranh giai cấp

“Luận cương về Phoiơbắc”

“Tư bản” (Quyển I)

“Gia đình thần thánh”

“Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản”

Ba phát minh lớn của khoa học tự nhiên thế kỷ XIX (định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng, thuyết tế bào, thuyết tiến hóa)

Sự phát triển của toán học hiện đại

Sự ra đời của thuyết tương đối và cơ học lượng tử

Các phát minh về công nghệ thông tin và truyền thông

Con người hoàn toàn không thể biết gì về thế giới

Con người chỉ biết được hiện tượng, không thể biết bản chất

Chỉ niềm tin tôn giáo mới cho con người hiểu thế giới

Con người, về nguyên tắc, có khả năng nhận thức được bản chất và quy luật của thế giới

Nhu cầu nhận thức thế giới và bản thân một cách hệ thống, logic; sự phát triển của tư duy trừu tượng và năng lực khái quát hóa tri thức

Do hoạt động chiêm nghiệm thuần túy của một số cá nhân thiên tài

Do sự mặc khải của lực lượng siêu nhiên

Do nhu cầu giải trí tinh thần của giai cấp thống trị

Thời cộng sản nguyên thủy

Thời trung cổ, gắn với sự thống trị của tôn giáo

Thời cổ đại, khoảng thế kỷ VIII – VI trước Công nguyên, tại các trung tâm văn minh lớn phương Đông và phương Tây

Thời cận đại, cùng với sự ra đời của chủ nghĩa tư bản

Chủ nghĩa vô chính phủ và triết học hoài nghi

Triết học cổ điển Đức, kinh tế chính trị học cổ điển Anh và chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp

Các trào lưu triết học hiện sinh và hiện tượng học

Tư tưởng Nho giáo, Phật giáo và Lão giáo

Hệ thống giáo điều bất biến về vũ trụ và con người

Môn khoa học nghiên cứu riêng lĩnh vực chính trị – pháp luật

Mọi tri thức cụ thể về tự nhiên và xã hội

Hệ thống các quan điểm lý luận chung nhất về thế giới và vị trí con người trong thế giới đó; là khoa học về những quy luật vận động, phát triển chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy

Mọi hiện tượng riêng lẻ của tự nhiên

Các quan hệ phổ biến và những quy luật chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy

Các quy luật riêng của từng ngành khoa học cụ thể

Các vấn đề siêu nhiên và đức tin tôn giáo

Lý tưởng

Niềm tin

Tri thức kinh nghiệm

Tình cảm

Chỉ ở Hy Lạp cổ đại

Chỉ ở Ấn Độ cổ đại

Ở cả phương Đông và phương Tây cổ đại (Ấn Độ, Trung Quốc, Hy Lạp…), gần như cùng một thời gian

Ở châu Âu thời Phục hưng

Thế giới quan khoa học đã phát triển cao

Thế giới quan mang tính huyền thoại, thần thoại, gắn với tín ngưỡng và tôn giáo nguyên thủy (Tô-tem giáo, Bái vật giáo, Sa-man giáo…)

Thế giới quan triết học duy vật biện chứng

Thế giới quan triết học duy tâm khách quan

Triết học Mác – Lênin (chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử)

Kinh tế chính trị Mác – Lênin

Chủ nghĩa xã hội khoa học

Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam

Chỉ làm sáng tỏ các vấn đề thuần túy lý luận, không gắn với thực tiễn

Biện minh cho địa vị thống trị của một giai cấp

Nâng cao hiệu quả của nhận thức và hoạt động thực tiễn, giúp con người nhận thức đúng và cải tạo thế giới vì lợi ích của con người

Cung cấp tri thức tôn giáo cho con người

Sự suy tàn của chế độ chiếm hữu nô lệ

Sự ra đời của chế độ phong kiến châu Âu

Sự phát triển của nông nghiệp phong kiến và chế độ lãnh chúa

Sự củng cố và phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, sự hình thành và trưởng thành của giai cấp vô sản và phong trào đấu tranh của giai cấp vô sản chống giai cấp tư sản

V.I. Lênin

Ph. Ăngghen

J. Stalin

Hồ Chí Minh

Cách mạng tư sản Anh (thế kỷ XVII)

Thắng lợi của Cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười Nga năm 1917 và sự ra đời nhà nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới

Cách mạng tư sản Pháp năm 1789

Phong trào Cải cách tôn giáo ở châu Âu

Tính tinh thần

Tính thần linh

Tính vật chất

Tính ý niệm tuyệt đối

Chiến tranh thế giới thứ nhất

Sự ra đời Cương lĩnh Lênin về xây dựng Đảng kiểu mới

Sự sụp đổ của chế độ phong kiến ở châu Âu

Thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917, mở ra thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi thế giới

Triết học cổ đại

Triết học Phục hưng

Triết học Trung cổ Tây Âu

Triết học Mác – Lênin

Sự phát triển nhanh chóng của khoa học tự nhiên và kỹ thuật

Sự phân công lao động xã hội, lao động trí óc tách khỏi lao động chân tay, xuất hiện tầng lớp trí thức

Sự ra đời của chủ nghĩa tư bản và giai cấp công nhân

Sự phát triển của tôn giáo và thần thoại

Chức năng nhận thức và chức năng giáo dục

Chức năng dự báo và chức năng phê phán xã hội

Chức năng thế giới quan và chức năng phương pháp luận

Chức năng tổ chức và quản lý xã hội

Đạo đức học

Tôn giáo

Chính trị học

Triết học (đặc biệt là triết học Mác - Lênin)

Triết học là “khoa học của mọi khoa học”, là hệ thống nhận thức phổ biến, các khoa học cụ thể chỉ là những mắt khâu phụ thuộc

Triết học chỉ nghiên cứu về Thượng đế và tôn giáo

Triết học là khoa học về tự nhiên

Triết học là khoa học về xã hội loài người

Chỉ nghiên cứu thế giới siêu nhiên và linh hồn

Triết học tự nhiên bao gồm tất cả những tri thức mà con người có được, trước hết là các tri thức khoa học tự nhiên

Chỉ nghiên cứu về xã hội loài người

Chỉ nghiên cứu về đạo đức và tôn giáo

Các quy luật khách quan của tự nhiên

Con người và xã hội trần thế

Thượng đế và quyền năng của Thượng đế (các vấn đề thần học Kitô giáo)

Kết cấu kinh tế của xã hội tư bản chủ nghĩa

“Gia đình thần thánh”

“Hệ tư tưởng Đức”

“Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản”

“Tư bản” (Das Kapital)

Thời kỳ chủ nghĩa tư bản độc quyền, cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Thời kỳ các cuộc cách mạng tư sản Anh và Pháp (thế kỷ XVII – XVIII)

Thời kỳ hình thành chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh (thế kỷ XV – XVII)

Thời kỳ suy vong của chế độ chiếm hữu nô lệ

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan Anh – Ailen

Triết học cổ điển Đức, đặc biệt là Hêghen và Phoiơbắc

Chủ nghĩa duy tâm khách quan Hy Lạp cổ đại

Triết học thực chứng Pháp

Xuất phát từ sự xem xét phiến diện, tuyệt đối hoá, thần thánh hoá một mặt, một đặc tính nào đó của quá trình nhận thức như tâm linh, tinh thần, tình cảm

Xuất phát từ lợi ích của các giai cấp, tầng lớp áp bức, bóc lột nhân dân lao động

Do những giới hạn trong nhận thức của các nhà triết học

Cả ba phán đoán trên đều đúng

Tri thức khoa học

Thực tiễn sản xuất vật chất

Niềm tin tôn giáo

Chủ nghĩa nhân văn thế tục

Thực hiện mục tiêu giải phóng giai cấp công nhân và nhân dân lao động, tiến tới giải phóng con người khỏi mọi áp bức, bóc lột, xây dựng xã hội cộng sản chủ nghĩa

Đề cao tuyệt đối lợi ích cá nhân trên lợi ích cộng đồng

Chỉ nghiên cứu các quan hệ kinh tế - chính trị

Chỉ nghiên cứu đạo đức và tôn giáo

1 giai đoạn

2 giai đoạn

3 giai đoạn

4 giai đoạn

Vẫn chỉ là lực lượng kinh tế, hoàn toàn phụ thuộc vào giai cấp tư sản

Trở thành giai cấp bóc lột mới trong xã hội tư bản

Từng bước trở thành một lực lượng chính trị độc lập, có tổ chức, bước lên vũ đài chính trị

Hoàn toàn bị loại bỏ khỏi đời sống chính trị

Hoạt động nghiên cứu khoa học tự nhiên

Hoạt động văn hoá, nghệ thuật

Hoạt động tôn giáo

Thực tiễn phong trào cách mạng của giai cấp công nhân

Phép biện chứng trong triết học Hêghen

Thuyết duy tâm khách quan của Hêghen

Hệ thống thần học của Hêghen

Quan điểm siêu hình, bất biến về thế giới

Lý luận về hình thái kinh tế - xã hội

Lý luận về giá trị thặng dư, luận chứng khoa học bản chất bóc lột của chủ nghĩa tư bản

Lý luận về hình thái ý thức xã hội

Lý luận về đấu tranh giai cấp

Do ảnh hưởng mạnh mẽ của thần học, kinh viện

Do sự suy tàn của khoa học tự nhiên

Do sự phát triển mạnh của khoa học tự nhiên và yêu cầu đấu tranh chống lại triết học kinh viện, thần học, gắn với sự hình thành phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa

Do nhu cầu bảo vệ chế độ phong kiến

Thế kỷ XII – X trước Công nguyên

Thế kỷ V – III trước Công nguyên

Đầu Công nguyên (thế kỷ I – II)

Vào khoảng thế kỷ VIII đến thế kỷ VI trước Công nguyên tại một số trung tâm văn minh cổ đại như Trung Quốc, Ấn Độ, Hy Lạp

Thế giới quan tôn giáo

Thế giới quan huyền thoại (thần thoại)

Thế giới quan triết học

Thế giới quan khoa học

Vì do thiên tài cá nhân của C.Mác và Ph.Ăngghen

Vì được giai cấp tư sản ủng hộ và tuyên truyền rộng rãi

Vì là kết quả tất yếu của sự phát triển của lực lượng sản xuất, phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân và thành tựu khoa học, tư tưởng trước đó, đáp ứng nhu cầu khách quan của thời đại tư bản chủ nghĩa

Vì do các nhà thần học thừa nhận

Chỉ có ý nghĩa minh hoạ, không ảnh hưởng đến việc hình thành chủ nghĩa Mác

Quyết định toàn bộ mọi nội dung của chủ nghĩa Mác

Không có liên quan đến triết học Mác

Tạo cơ sở khoa học để C.Mác và Ph.Ăngghen xây dựng thế giới quan duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử

Lập trường duy tâm khách quan, thần bí, coi “ý niệm tuyệt đối” là cái có trước, quyết định tự nhiên và xã hội

Quan niệm biện chứng về sự vận động và phát triển

Việc nhấn mạnh vai trò của phủ định biện chứng

Những phân tích sâu sắc về lôgíc học

Hoàn toàn trung lập, không mang tính giai cấp

Chỉ triết học Mác – Lênin mới có tính giai cấp

Là một hình thái ý thức xã hội nên luôn mang tính giai cấp, biểu hiện lợi ích và quan điểm của những giai cấp nhất định

Chỉ triết học tôn giáo mới có tính giai cấp

Tổng hợp mọi tri thức khoa học cụ thể của con người

Hệ thống những quan điểm, quan niệm chung nhất của con người về thế giới, về bản thân con người và vị trí của con người trong thế giới đó

Chỉ là niềm tin tôn giáo của con người

Chỉ là những kiến thức triết học

Triết học chỉ nghiên cứu tự nhiên, khoa học cụ thể chỉ nghiên cứu xã hội

Triết học nghiên cứu cái siêu nhiên, khoa học cụ thể chỉ nghiên cứu cái trần thế

Triết học và khoa học cụ thể có đối tượng hoàn toàn tách rời nhau

Triết học nghiên cứu những quy luật vận động, phát triển chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy; còn khoa học cụ thể nghiên cứu những mặt, những lĩnh vực, những quy luật riêng của từng lĩnh vực

Chủ nghĩa duy vật biện chứng và thế giới quan duy vật khoa học

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Thần học kinh viện

Chủ nghĩa hư vô

Thế giới quan duy vật biện chứng

Thế giới quan tôn giáo – thần học Kitô giáo

Thế giới quan khoa học

Thế giới quan duy vật cổ đại

Xây dựng học thuyết giá trị thặng dư

Sáng lập kinh tế chính trị học Mác-xít

Sáng lập chủ nghĩa duy vật lịch sử, lần đầu tiên giải thích duy vật và khoa học về lịch sử xã hội loài người

Phát triển chủ nghĩa duy tâm biện chứng

THDVBC không liên quan đến KHTN

Chỉ có KHTN mới quyết định triết học

KHTN là một bộ phận của THDVBC

KHTN là cơ sở hiện thực để hình thành và phát triển THDVBC; ngược lại, THDVBC cung cấp thế giới quan và phương pháp luận chung cho KHTN

Phê phán sâu sắc những bất công, áp bức của chủ nghĩa tư bản và nêu lên lý tưởng về một xã hội công bằng, nhân đạo, không còn áp bức bóc lột

Đưa ra được con đường và phương pháp cách mạng khoa học cho giai cấp công nhân

Đề cao vai trò của cá nhân trong xã hội

Chỉ ra được nguồn gốc của bất công xã hội

Học thuộc lòng toàn bộ khái niệm, phạm trù một cách máy móc

Nắm vững bản chất, quan điểm và phương pháp của triết học Mác - Lênin, biết vận dụng sáng tạo vào phân tích, giải quyết những vấn đề thực tiễn; chống giáo điều, kinh viện

Chỉ tìm hiểu những nội dung liên quan trực tiếp đến thi cử

Xem triết học Mác - Lênin như chân lý bất biến, không cần gắn với thực tiễn

Đứng im là sự phủ định hoàn toàn mọi vận động, trạng thái tuyệt đối không biến đổi của sự vật.

Đứng im là trạng thái cân bằng, ổn định tương đối của sự vật, là một trường hợp đặc biệt của vận động.

Đứng im và vận động đối lập tuyệt đối, cái này có thì cái kia không có.

Đứng im là sản phẩm của ý thức chủ quan, không tồn tại trong thế giới khách quan.

Góc độ dài diễn biến, sự kế tiếp của các quá trình.

Góc độ phản ánh tinh thần của con người.

Góc độ quãng tính, sự cùng tồn tại, trật tự, kết cấu và sự tác động lẫn nhau giữa các sự vật.

Góc độ vận động do giới đơn thuần của các vật thể.

Góc độ dài diễn biến, sự kế tiếp nhau của các quá trình.

Góc độ quãng tính, trật tự, kết cấu của các sự vật.

Góc độ chủ quan, tâm lý của con người.

Góc độ không gian ba chiều của thế giới.

Chủ nghĩa duy tâm biện chứng và chủ nghĩa duy tâm siêu hình.

Chủ nghĩa duy tâm tôn giáo và chủ nghĩa duy tâm thế tục.

Chủ nghĩa duy tâm duy lý và chủ nghĩa duy tâm kinh nghiệm.

Chủ nghĩa duy tâm khách quan và chủ nghĩa duy tâm chủ quan.

Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật tôn giáo.

Chủ nghĩa duy vật chất phác, chủ nghĩa duy vật siêu hình, chủ nghĩa duy vật biện chứng.

Chủ nghĩa duy vật tâm linh và chủ nghĩa duy vật cơ giới.

Chủ nghĩa duy vật cổ đại và chủ nghĩa duy vật hiện đại.

Chủ nghĩa duy vật biện chứng.

Chủ nghĩa duy vật siêu hình.

Chủ nghĩa duy tâm khách quan.

Thuyết nhị nguyên.

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan.

Chủ nghĩa hoài nghi.

Thuyết không thể biết.

Chủ nghĩa duy vật (đặc biệt là chủ nghĩa duy vật biện chứng).

Do sự tác động của siêu nhiên.

Ảnh hưởng của các yếu tố khác bên ngoài sự vật.

Những mâu thuẫn nội tại giữa các mặt, các yếu tố đối lập trong bản thân sự vật.

Ý thức, ý chí chủ quan của con người.

Không gian và thời gian chỉ tồn tại trong ý thức của con người.

Không gian và thời gian có tính khách quan, là những hình thức tồn tại của vật chất vận động, không tách rời vật chất.

Không gian là khách quan, còn thời gian là chủ quan.

Không gian – thời gian do Thượng đế sáng tạo nên.

Từ các ý niệm tiên thiên của lý tính.

Từ linh hồn bất tử do thần linh ban cho.

Từ các cảm giác thuần tuý.

Từ những nguyên tử đặc biệt, nhỏ, tròn, mịn (các nguyên tử “linh hồn”, “lửa”).

Vật chất vận động còn ý thức thì đứng im.

Vật chất có thể nhìn thấy còn ý thức thì không.

Vật chất tồn tại khách quan, có trước và độc lập với ý thức; ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan.

Vật chất do ý thức sinh ra.

Thế giới vật chất và bộ óc người – cơ quan vật chất có tổ chức cao nhất.

Lao động và ngôn ngữ của con người.

Các hình thái ý thức xã hội.

Tôn giáo và đạo đức.

Chủ nghĩa duy vật biện chứng.

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan (chủ nghĩa kinh nghiệm – phê phán, chủ nghĩa duy cảm).

Chủ nghĩa duy tâm khách quan.

Chủ nghĩa duy vật siêu hình.

Tri thức và bản năng.

Cảm giác và tiềm thức.

Tư duy và vô thức.

Tri thức, tình cảm và ý chí.

Tri thức.

Tình cảm.

Ý chí.

Niềm tin tôn giáo.

Tri thức.

Tình cảm.

Ngôn ngữ.

Ý chí.

Ý thức có trước, sinh ra vật chất.

Vật chất và ý thức tồn tại song song, không cái nào quyết định cái nào.

Vật chất và ý thức là hai thực thể hoàn toàn tách rời, không liên hệ với nhau.

Vật chất là cái có trước, quyết định ý thức; ý thức là sự phản ánh thế giới vật chất và có tính độc lập tương đối, có thể tác động trở lại vật chất thông qua hoạt động thực tiễn.

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Thuyết nhị nguyên

Chủ nghĩa duy tâm

Chủ nghĩa hoài nghi

Vận động chỉ là sự thay đổi vị trí trong không gian của các vật thể

Vận động là hiện tượng bên ngoài, áp đặt từ lực siêu nhiên

Vận động chỉ có trong tư duy, không có trong hiện thực

Vận động là phương thức tồn tại của vật chất, là thuộc tính vốn có của vật chất, tồn tại khách quan, đa dạng, phong phú

Sự tưởng tượng chủ quan

Quá trình nhận thức thế giới khách quan của con người trên cơ sở thực tiễn

Sự mặc khải của lực lượng siêu nhiên

Bản năng bẩm sinh của con người

Tuyệt đối, vĩnh viễn, đối lập hoàn toàn với vận động

Không có trong thế giới khách quan, chỉ có trong tư duy

Tương đối, tạm thời; là trạng thái cân bằng ổn định của sự vật trong một giai đoạn nhất định của quá trình vận động

Quyết định và phủ định vận động

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Thuyết nhị nguyên

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Thuyết nhị nguyên

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy vật biện chứng (theo Lênin)

Thuyết không thể biết

Vận động vật lý

Vận động hoá học

Vận động cơ học (cơ giới)

Vận động xã hội

Vận động sinh học

Vận động hoá học

Vận động vật lý

Vận động xã hội

A. C. Mác

B. V.I. Lênin

C. Ph. Ăngghen

D. Hêghen

A. 3

B. 4

C. 5

D. 6

A. Mối quan hệ giữa con người với tự nhiên

B. Mối quan hệ giữa chính trị và kinh tế

C. Mối quan hệ giữa tư duy và tồn tại (giữa ý thức và vật chất), xem cái nào có trước, cái nào quyết định cái nào và con người có thể nhận thức được thế giới hay không

D. Mối quan hệ giữa đạo đức và pháp luật

A. Phủ nhận hoàn toàn thế giới vật chất, đề cao thần linh

B. Bước đầu khẳng định thế giới vật chất tồn tại khách quan, giải thích thế giới bằng chính bản thân nó, chống lại quan niệm thần thoại – tôn giáo, đặt nền móng cho sự phát triển của chủ nghĩa duy vật sau này

C. Bảo vệ quan điểm duy tâm cổ điển

D. Xây dựng đầy đủ phép biện chứng duy vật

A. Sự phát triển của nghệ thuật và tôn giáo

B. Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học tự nhiên, đặc biệt là cơ học cổ điển và vật lý học thế kỷ XVII–XVIII

C. Sự suy tàn của khoa học tự nhiên

D. Sự phát triển của chủ nghĩa xã hội khoa học

A. Xem xét sự vật trong mối liên hệ phổ biến và phát triển

B. Xem xét sự vật trong trạng thái cô lập, tĩnh tại, không hoặc ít chú ý đến sự vận động, phát triển và mối liên hệ giữa các sự vật

C. Nhấn mạnh các mâu thuẫn nội tại của sự vật

D. Nhận thức sự vật bằng trực giác thần bí

A. Phát triển đầy đủ phép biện chứng duy vật

B. Góp phần khẳng định tính khách quan của thế giới vật chất, đấu tranh chống chủ nghĩa duy tâm

C. Phủ nhận hoàn toàn thế giới vật chất

D. Đề cao vai trò của thần linh trong nhận thức

Mọi cái mà con người cảm thấy dễ chịu, thoải mái

Cái được tạo nên từ các nguyên tử và phân tử

Phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh, tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác

Bất kỳ cái gì con người có thể tưởng tượng ra

Không gian và thời gian

Vận động

Lao động

Cảm giác, ý thức của con người

Tính quan sát được bằng mắt thường

Tính có khối lượng

Tính chia hết được thành các phần nhỏ

Tính tồn tại khách quan, độc lập với ý thức

Trong tất cả các loài động vật

Trong mọi sinh vật có hệ thần kinh

Trong mọi dạng vật chất

Trong bộ óc (não bộ) của con người

Chỉ là sản phẩm của bộ óc cá nhân bẩm sinh

Quá trình phát triển lâu dài của tự nhiên (bộ óc người) và lịch sử xã hội, đặc biệt là lao động và ngôn ngữ

Quá trình phát triển của tôn giáo

Quá trình phát triển của kỹ thuật hiện đại

Tôn giáo

Nghệ thuật

Ngôn ngữ

Pháp luật

Thụ động, máy móc

Ngẫu nhiên, tùy tiện

Tích cực, năng động, sáng tạo

Bí ẩn, huyền bí, không thể giải thích

Năng lực bẩm sinh, không phụ thuộc thế giới bên ngoài

Sản phẩm của linh hồn do lực lượng siêu nhiên ban cho

Hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, là sự phản ánh tích cực, năng động, sáng tạo thế giới khách quan vào bộ óc người trên cơ sở thực tiễn xã hội – lịch sử

Những cảm xúc và ấn tượng nhất thời của cá nhân

Không gian

Thời gian

Ý thức

Vận động

Chủ nghĩa giáo điều

Chủ nghĩa xét lại

Chủ nghĩa kinh nghiệm (kinh nghiệm chủ nghĩa)

Chủ nghĩa cơ hội

Lượng

Hình thức

Nội dung

Chất

C. Mác

V.I. Lênin

Ph. Ăngghen

Hêghen

Luôn vận động, biến đổi và liên hệ

Cô lập, tĩnh tại, không (hoặc ít) xem xét sự vận động, phát triển và mối liên hệ giữa chúng

Luôn phát triển và thay đổi

Luôn liên hệ với nhau

Bản chất

Hiện tượng

Mối liên hệ

Ngẫu nhiên

Vận động

Biến đổi

Phát triển

Tuần hoàn