Phát triển là phạm trù chỉ quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn của các sự vật

Phát triển là phạm trù chỉ sự liên hệ giữa các sự vật

Phát triển là phạm trù chỉ sự vận động của các sự vật

Nguyện vọng, ý chí của con người tự nó tác động đến sự phát triển

Phát triển bao hàm cả trong nó những quanh co phức tạp nhất định

Diễn ra theo đường xoáy ốc

Chỉ là sự tăng, giảm về lượng

Phát triển chỉ là tăng, giảm đơn thuần về mặt lượng, mà không có sự biến đổi về chất

Phép duy tâm

Chủ nghĩa thực dụng

Thuật ngụy biện

Trường phái vô thần

Xem xét sự vật trong trạng thái động

Xem xét sự vật tách rời mối liên hệ với các sự vật khác

Tìm ra xu hướng vận động biến đổi chuyển hóa của sự vật

Phủ nhận sự ra đời của cái mới

Bỏ qua yếu tố may mắn và hoàn cảnh xã hội

Xem xét sự phát triển của người đó qua các giai đoạn khác nhau của cuộc đời

Đánh giá người đó trong mối quan hệ với nhiều khía cạnh của cuộc sống

Nhìn vào thành tích hiện tại

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

1- nguyên nhân, 2- hoàn cảnh bên ngoài

1- Mối liên hệ không bản chất, 2- Hoàn cảnh bên ngoài

1- mối liên hệ bên ngoài, 2- mối liên hệ ngẫu nhiên

1- mối liên hệ bên ngoài, 2- mối liên hệ bên trong

Bệnh thành tích

Bệnh hình thức

Bệnh giáo điều

Bệnh kinh nghiệm

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Sự phát triển do lực lượng siêu nhiên quyết định

Sự phát triển là do sự thay đổi về lượng của sự vật gây nên

Nguồn gốc phát triển nằm ngay trong bản thân sự vật

Sự phát triển không phụ thuộc vào ý thức con người

Bình tĩnh xem xét mọi nhân tố tác động

Chỉ tập trung vào một khía cạnh của vấn đề

Bỏ qua các yếu tố không quan trọng

Tìm kiếm hướng giải quyết hợp lý

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Những hiện tượng nhận thức được nguyên nhân đều trở thành cái tất yếu.

Chỉ có cái tất yếu mới có nguyên nhân.

Những hiện tượng chưa nhận thức được nguyên nhân là cái ngẫu nhiên.

Ngẫu nhiên và tất nhiên đều có nguyên nhân

Các quy luật tự nhiên

Điều kiện tự nhiên

Hoạt động có ý thức của con người

Yếu tố khách quan

Mối quan hệ biện chứng giữa nội dung và hình thức

Tính độc lập tuyệt đối giữa nội dung và hình thức

Sự thống nhất hoàn toàn giữa nội dung và hình thức

Mối quan hệ bất biến giữa nội dung và hình thức

Là chỉ sự ảnh hưởng qua lại của các yếu tố, bộ phận trong sự vật và giữa các sự vật, hiện tượng

Là sự thừa nhận rằng các mặt của sự vật, hiện tượng và giữa các sự vật với nhau trong thực tế khách quan không có mối liên hệ nào cả

Là sự tác động lẫn nhau, chi phối, chuyển hoá lẫn nhau một cách khách quan, phổ biến, nhiều vẻ giữa các mặt, quá trình của sự vật, hiện tượng hoặc giữa các sự vật, hiện tượng

Là sự tác động lẫn nhau, có tính khách quan, phổ biến, nhiều vẻ, không thể chuyển hoá cho nhau

Nguyên lý về sự vận động và đứng im của các sự vật

Nguyên lý về sự tồn tại khách quan của vật chất

Nguyên lý về tính liên tục và tính gián đoạn của thế giới vật chất

Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và về sự phát triển

Đều có vai trò như nhau

Không thể thay đổi

Có thể chuyển hoá lẫn nhau

Có vai trò và vị trí khác nhau

Nguồn gốc phát triển nằm ngay trong bản thân sự vật

Ý thức con người

Sự đấu tranh của các mặt đối lập trong bản thân sự vật

Lực lượng siêu nhiên

Cái chung tồn tại khách quan, bên ngoài cái riêng

Không có cái chung thuần tuý tồn tại ngoài cái riêng, cái chung tồn tại thông qua cái riêng

Cái riêng không bao chứa cái chung nào

Cái riêng tồn tại khách quan không bao chứa cái chung

Vì bản chất là yếu tố bề ngoài

Vì bản chất quy định sự phát triển của sự vật

Vì bản chất dễ thay đổi

Vì bản chất không quan trọng bằng hiện tượng

Phương pháp

Hình thức

Điều kiện

Nội dung

Vì cái chung dễ hiểu và dễ áp dụng hơn cái riêng

Vì cái chung là bản chất, sâu sắc, chi phối cái riêng

Vì cái chung mang tính khách quan

Vì cái chung luôn đúng trong mọi hoàn cảnh

Không thể chuyển hóa cho nhau trong quá trình phát triển của sự vật

Chỉ có khả năng mới biến thành hiện thực

Chỉ có hiện thực mới biến thành khả năng

Có thể chuyển hóa cho nhau trong quá trình phát triển của sự vật

1- cái riêng, 2- cái chung

1- cái chung, 2- cái riêng

1- cái chung, 2- cái chung

1- cái riêng, 2- cái riêng

Chất là tính quy định vốn có của sự vật

Chất tồn tại khách quan gắn liền với sự vật

Chất tồn tại khách quan bên ngoài sự vật

Không có chất thuần túy bên ngoài sự vật

Mỗi sự vật có nhiều thuộc tính

Thuộc tính của sự vật bộc lộ thông qua sự tác động giữa các sự vật

Thuộc tính của sự vật là những đặc tính vốn có của sự vật

Thuộc tính của sự vật không phải là cái vốn có của sự vật

Chất không có tác động gì đến sự thay đổi của lượng

Phát triển của sự vật chỉ bao hàm sự thay đổi về chất

Không phải sự biến đổi về chất nào cũng là kết quả của sự biến đổi về lượng

Sự biến đổi về chất là kết quả sự biến đổi về lượng của sự vật

Giống hệt cái cũ

Luôn kém tiến bộ hơn

Hoàn toàn khác biệt, không liên quan

Có kế thừa và cải tạo những yếu tố tích cực

Sự đồng nhất hoàn toàn giữa các mặt đối lập

Sự ổn định tuyệt đối của sự vật

Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập

Sự loại bỏ tất cả các mâu thuẫn

Sự đồng thuận tuyệt đối

Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập

Sự giữ nguyên trạng thái cũ

Sự loại bỏ tất cả yếu tố cũ

Áp đặt giải pháp chủ quan

Không điều hòa mâu thuẫn

Đấu tranh giữa các mặt đối lập

Bỏ qua điều kiện khách quan

Nguồn gốc phát triển nằm ngay trong bản thân sự vật

Lực lượng siêu nhiên

Sự đấu tranh của các mặt đối lập trong bản thân sự vật

Ý thức con người

Thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập là nguồn gốc vận động và phát triển của sự vật

Phát triển chỉ xảy ra khi loại bỏ hoàn toàn một mặt đối lập

Các mặt đối lập luôn loại trừ nhau, không thể cùng tồn tại trong một sự vật

Phát triển là kết quả của sự đấu tranh và chuyển hóa giữa các mặt đối lập

Vì nó nằm trong bản thân sự vật, không phụ thuộc ý muốn con người

Vì nó chỉ tồn tại trong các hiện tượng xã hội phức tạp

Vì nó xuất hiện trong mọi lĩnh vực tự nhiên, xã hội và tư duy

Vì nó được con người tạo ra để giải thích hiện tượng

Ràng buộc nhau

Đấu tranh với nhau

Nương tựa nhau

Phủ định, bài trừ nhau

Thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Phủ định của phủ định

Lượng đổi dẫn đến chất đổi

Nhân quả

Quy luật lượng - chất

Quy luật phủ định của phủ định

Quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập

Quy luật chuyển hóa từ những thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất và ngược lại

Quy luật mâu thuẫn

Quy luật chuyển hóa từ những thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất và ngược lại

Quy luật chất - lượng

Quy luật phủ định của phủ định

Vì mâu thuẫn không quan trọng

Vì giải quyết mâu thuẫn phải căn cứ vào điều kiện chín muồi

Vì mâu thuẫn luôn tồn tại mãi mãi

Vì mâu thuẫn là hiện tượng tạm thời

Bổ sung yếu tố hợp lý trong cái mới

Giữ nguyên mọi thứ như cũ

Loại bỏ hoàn toàn cái cũ

Giữ lại yếu tố tích cực của cái cũ

Là sự tích lũy nhỏ nhặt về lượng không dẫn đến thay đổi lớn

Là bước ngoặt trong quá trình vận động, chấm dứt giai đoạn thay đổi về lượng

Là giai đoạn chuyển hóa cơ bản về chất do sự thay đổi về lượng trước đó gây ra

Là sự thay đổi liên tục không gián đoạn trong quá trình phát triển

Bảo thủ, không dám thực hiện bước nhảy dù lượng đã đủ

Nôn nóng, muốn thay đổi chất ngay lập tức dù lượng chưa đủ

Tích cực, chủ động trong việc tạo ra bước nhảy

Linh hoạt trong việc lựa chọn điểm thay đổi

Làm tiền đề cho sự phát triển tiếp theo

Tạo ra kết quả cuối cùng trong quá trình vận động

Phủ định sạch trơn, không kế thừa

Có kế thừa những yếu tố tích cực

Mọi đối tượng đều là sự thống nhất của hai mặt đối lập chất và lượng

Chất mới ra đời sẽ không tiếp tục tác động trở lại duy trì sự thay đổi của lượng

Sự thay đổi về chất luôn diễn ra trước sự thay đổi về lượng

Chất quyết định lượng một cách tuyệt đối

Sự thay đổi về chất của sự vật, hiện tượng

Sự tác động theo cách vận động, đối lập, mâu thuẫn lẫn nhau giữa các mặt đối lập

Sự liên hệ, tác động theo cách vừa thống nhất, vừa đấu tranh giữa các mặt đối lập

Sự đối lập hoàn toàn giữa các sự vật, hiện tượng

Sự thay đổi không kế thừa từ cái cũ

Sự vận động theo chu kỳ khép kín

Sự phát triển diễn ra một cách ngẫu nhiên

Sự phát triển đi lên theo hình xoáy ốc

Phủ định chủ nghĩa tư bản là yêu cầu của thực tiễn Việt Nam

Phủ định chủ nghĩa tư bản bằng tư duy siêu hình

Phủ định chủ nghĩa tư bản là quá trình khó khăn, phức tạp

Phủ định hoàn toàn hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa

Quy luật mâu thuẫn

Quy luật chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất và ngược lại

Quy luật phủ định của phủ định

Quy luật chất - lượng

Không cần chú ý đến điều kiện chủ quan khi thực hiện bước nhảy

Phải biết tích lũy về lượng để có biến đổi về chất

Cần xác định quy mô và nhịp điệu bước nhảy một cách khách quan, khoa học

Thực hiện bước nhảy không cần điều kiện chín muồi

Là hạt nhân của phép biện chứng duy vật, vạch ra nguồn gốc bên trong của sự vận động và phát triển

Vạch ra phương thức của sự phát triển

Vạch ra cách thức của sự phát triển

Vạch ra xu hướng của sự phát triển

Sự phát triển diễn ra không ngừng của sự vật, hiện tượng

Các mặt đối lập cần đến nhau, nương tựa vào nhau, làm tiền đề cho nhau tồn tại

Sự tác động qua lại theo hướng bài trừ, phủ định lẫn nhau

Các mặt đối lập tác động ngang nhau

Các bộ phận, thuộc tính cùng tồn tại khách quan trong mỗi sự vật, hiện tượng

Sự thống nhất tuyệt đối giữa các mặt đối lập

Các yếu tố độc lập không liên quan đến nhau

Các mặt đối lập có khuynh hướng biến đổi trái ngược nhau

Chỉ ra cách thức của sự phát triển

Chỉ ra khuynh hướng của sự phát triển

Chỉ ra hình thức của sự phát triển

Chỉ ra nguồn gốc của sự phát triển

Hai mặt đối lập biện chứng của sự vật liên hệ với nhau tạo thành mâu thuẫn biện chứng

Không phải ghép bất kỳ hai mặt đối lập lại với nhau là được mâu thuẫn biện chứng

Các mặt đối lập liên hệ, tác động qua lại với nhau một cách khách quan

Ghép hai mặt đối lập lại với nhau là được mâu thuẫn biện chứng

Quá trình có phát triển, bổ sung và hoàn thiện

 Quá trình phức tạp, làm nảy sinh và giải quyết mâu thuẫn

Quá trình máy móc đơn giản, thụ động và nhất thời

Quá trình diễn ra ở mọi sự vật, hiện tượng

Thế giới khách quan

Thế giới ý niệm

Bản thân con người

Thế giới vật chất và ý niệm tuyệt đối

Phán đoán

Suy lý

Khái niệm

Trí giác

Phản ánh thuộc tính riêng lẻ của sự vật

Phản ánh sự vật trong trạng thái tĩnh

Phản ánh một cách tổng hợp các thuộc tính của sự vật

Phản ánh trực tiếp sự vật qua các giác quan con người

Là hình ảnh trừu tượng của sự vật

Tổng hợp của nhiều cảm giác, phản ánh sự vật trọn vẹn hơn

Không phản ánh sự vật

Không liên quan đến giác quan

Khái niệm

Trị giác

Biểu tượng

Suy lý

Là giai đoạn cuối cùng và không lặp lại

Không liên quan đến lý tính

Là cơ sở của nhận thức

Là động lực, mục đích và tiêu chuẩn kiểm tra chân lý

Vì chỉ dựa vào cảm giác

 Vì phản ánh gián tiếp và khái quát

Vì có thể tách rời thực tiễn

Vì không dựa vào giác quan

Thống nhất với nhau

Bổ sung cho nhau

Cái này thay thế cái kia

Đối lập nhau hoàn toàn

Vì thực tiễn là mục đích duy nhất của nhận thức

Vì thực tiễn tạo ra mọi hình thức nhận thức

Vì nhận thức lý tính không thể tồn tại độc lập

Vì lý tính có nguy cơ xa rời hiện thực nếu không được kiểm tra bởi thực tiễn

Trực quan sinh động – Tư duy trừu tượng – Thực tiễn

Cảm giác – Tri giác – Biểu tượng

Trực giác – Lý trí – Trải nghiệm

Khái niệm – Phán đoán – Suy lý

Chủ nghĩa thực chứng

Chủ nghĩa duy lý

Chủ nghĩa kinh nghiệm

Chủ nghĩa duy cảm

Giúp con người nhận thức bản chất của sự vật

Là hình thức cảm tính gián tiếp của sự vật

Là khâu trung gian giữa cảm giác và biểu tượng

Giúp con người nhận thức sâu sắc hơn về sự vật

Thực tiễn kiểm nghiệm, hoàn thiện và thúc đẩy nhận thức phát triển sâu sắc hơn

Nhận thức không cần kiểm nghiệm thực tiễn nếu đã được tư duy lý tính chứng minh

Nhận thức càng phát triển thì vai trò của thực tiễn càng giảm

Thực tiễn và nhận thức là hai quá trình hoàn toàn độc lập

Khái niệm

Phán đoán

Biểu tượng

Cảm giác

Nhận thức thông thường

Nhận thức cảm tính

Nhận thức lý tính

Nhận thức kinh nghiệm

Phức tạp và luôn phát triển

Đơn giản và ngừng phát triển

Đơn giản và bất biến

Diễn ra theo đường xoáy ốc

Nhận thức lý tính

Nhận thức cảm tính

Nhận thức kinh nghiệm

Nhận thức khoa học

Tư duy trừu tượng

Thực tiễn

Nhận thức cảm tính

Nhận thức lý tính

Phản ánh khái quát sự vật

Phản ánh cảm tính sự vật

Phản ánh gián tiếp sự vật

Phản ánh trực tiếp sự vật

Khái niệm

Phán đoán

Cảm giác

Suy lý

5 loại

2 loại

3 loại

4 loại

Mang tính khái quát - lý tính

Nhằm cải tạo tự nhiên và xã hội

Mang tính lịch sử - xã hội

Là hoạt động tư duy trừu tượng

Khoa học

Thế giới khách quan

Ý thức con người

Tri giác của con người

Ý thức con người có vai trò quyết định và chi phối thế giới khách quan

Cảm giác, tri giác, ý thức nói chung là hình ảnh của thế giới khách quan

Thừa nhận sự vật khách quan tồn tại bên ngoài và độc lập với ý thức con người

Con người nhận thức được bề ngoài sinh động của sự vật hiện tượng, không nhận thức được bản chất của chúng

Hiện thực khách quan

Thế giới vật chất

Tư tưởng của con người

Tri giác của con người

Tri thức thực nghiệm khoa học hoặc tri thức khái quát bản chất sự vật

Những tri thức kinh nghiệm thông thường hoặc tri thức thực nghiệm khoa học

Những tri thức kinh nghiệm thông thường hoặc tri thức mang tính quy luật

Những tri thức kinh nghiệm thông thường hoặc tri thức khái quát bản chất sự vật

Hoạt động thực nghiệm khoa học

Hoạt động sản xuất vật chất

Hoạt động tư duy lý tính

Hoạt động chính trị xã hội