Chủ nghĩa duy vật lịch sử

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Nhận thức của con người là một quá trình biện chứng

Tổng kết hoạt động của phong trào công nhân quốc tế

Tuyên ngôn đảng cộng sản (1848)

Hệ tư tưởng Đức (1845-1846)

Sự khốn cùng của triết học (1847)

Tư bản (1867)

Hình học phi Ơ-clit; mẫu nguyên tử của Tôm-xơn; thuyết tương đối của A. Anh-xtanh

Thuyết tiến hóa của S. Đác-uyn; học thuyết bảo toàn và chuyển hóa năng lượng; học thuyết tế bào (M. So-lây-đen và T. Sa-van-sơ)

Cơ học cổ điển của I. Neu-tơn; thuyết tương đối của A. Anh-xtanh; học thuyết về tính vạn vật của I. Kan-tơ

Lý thuyết điện từ của M. Pha-ra-đây; định luật tuần hoàn các nguyên tố hóa học của Men-đe-lê-ép; di truyền học hiện đại của Men-đen

Cuộc sống con người sẽ đi về đâu

Nghi ngờ khả năng nhận thức thế giới của con người

Con người hoàn toàn có khả năng nhận thức được thế giới

Con người không có khả năng nhận thức được thế giới

Khi sự nhận thức của con người đạt đến trình độ trừu tượng hóa và khái quát hóa về thế giới khách quan

Khi xã hội loài người đã có sự đấu tranh giai cấp

Khi xã hội có sự phân chia lao động giữa người giàu và người nghèo

Khi xã hội có sự phân chia giữa nông nghiệp và công nghiệp

Theo quan điểm của triết học Mác, triết học không thay thế được các khoa học cụ thể

Triết học Mác ra đời vào những năm 40 của thế kỷ XIX

Triết học Mác là khoa học của mọi khoa học

Theo quan điểm của triết học Mác, sự phát triển của triết học quan hệ chặt chẽ với sự phát triển của khoa học tự nhiên

Từ thời chiếm hữu nô lệ

Từ khi có tôn giáo

Từ thời nguyên thủy

Từ khi con người có nhận thức

Kinh tế chính trị cổ điển Anh

Chủ nghĩa không tưởng Pháp

Triết học cổ điển Đức

Chủ nghĩa xã hội khoa học

Triết học là tri thức về thế giới tự nhiên

Triết học là tri thức về tự nhiên và xã hội

Triết học là hệ thống tri thức lý luận chung nhất của con người về thế giới; về vị trí, vai trò của con người trong thế giới ấy

Triết học là tri thức lý luận của con người về thế giới

Nghiên cứu về đời sống tâm linh của con người

Nghiên cứu về những vấn đề siêu nhiên trừu tượng

Mối liên hệ giữa nhà nước và nhân dân

Những vấn đề chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy

Thần học tôn giáo

Tín ngưỡng vật linh

Thế giới quan thần thoại

Thế giới quan khoa học triết học

Ấn Độ, châu Phi, Nga

Ấn Độ, Trung Quốc, Hy Lạp

Đức, Anh, Pháp

Ai Cập, Ấn Độ, Trung Quốc

Chính trị

Thần thoại

Tôn giáo

Khoa học

Chủ nghĩa Mác–Lênin

Chủ nghĩa xã hội khoa học Mác–Lênin

Triết học Mác–Lênin

Kinh tế chính trị Mác–Lênin

Hiểu rõ cơ sở lý luận quan trọng nhất của tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối cách mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam

Xây dựng niềm tin, lý tưởng cho sinh viên về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội mà Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đảng Cộng sản Việt Nam và toàn thể nhân dân ta đã lựa chọn và đang quyết tâm xây dựng

Xây dựng thế giới quan và phương pháp luận khoa học và vận dụng sáng tạo những nguyên lý đó trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn

Hiểu rõ nền tảng tư tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam

Quy luật vận động và phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa và tính tất yếu của sự ra đời của phương thức sản xuất cộng sản chủ nghĩa

Kinh tế học chính trị của D. Ricardo

Kinh tế học chính trị của A. Smith

Sự phát triển của các phương thức sản xuất qua các thời kỳ lịch sử

Quan điểm đúng đắn về đặc trưng của xã hội cộng sản chủ nghĩa trong tương lai

Nhận thức đúng đắn về thành tựu và hạn chế của chủ nghĩa tư bản

Nhận thức đúng đắn sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân

Phương thức xây dựng xã hội mới – xã hội cộng sản chủ nghĩa

Sự phát triển của lực lượng sản xuất làm sâu sắc thêm mâu thuẫn giữa giai cấp tư sản và giai cấp công nhân trong xã hội tư bản chủ nghĩa

Sự phát triển của khoa học kỹ thuật vào giữa thế kỷ XIX làm sâu sắc thêm mâu thuẫn giữa các tôn giáo lớn với các nhà khoa học

Phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân trên toàn thế giới chuyển từ tự phát sang tự giác

Sự phát triển của khoa học kỹ thuật vào giữa thế kỷ XIX làm sâu sắc thêm mâu thuẫn giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm trong việc giải quyết vấn đề cơ bản của triết học

V. I. Lênin

Albert Einstein

Newton

Xã hội chủ nghĩa

Thành công của Cách mạng Tháng Mười Nga (1917)

Phát triển về lực lượng sản xuất của nước thuộc địa sau khi giành được độc lập

Ra đời của Quốc tế Cộng sản (1919)

Thành công của phong trào giải phóng dân tộc của các nước thuộc địa giữa thế kỷ XX

Tính thống nhất ở vật chất và tinh thần

Ta cho nó thống nhất thì nó thống nhất

Thống nhất ở tính vật chất

Thống nhất ở do thượng đế sinh ra

Chiến tranh thế giới lần thứ II

Công xã Pa-ri

Sự thành công Cách mạng Tháng Mười Nga (1917)

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 ở Việt Nam

Triết học trung cổ Tây Âu

Triết học thời cổ đại

Triết học Phục hưng

Triết học Mác–Lênin

Triết học đã phát triển đến mức có sự phân công lao động thành lao động trí óc và lao động chân tay, xã hội chỉ có một giai cấp cơ bản là giai cấp nô lệ

Triết học ra đời do tầng lớp công nhân thành lao động trí óc và lao động chân tay, xã hội có một giai cấp cơ bản là giai cấp vô sản

Triết học đã phát triển đến mức có sự phân công lao động thành lao động trí óc và lao động chân tay, xã hội phân chia thành hai giai cấp cơ bản đối lập nhau là giai cấp chủ nô và giai cấp nô lệ. Giai cấp thống trị có điều kiện nghiên cứu triết học

Triết học đã có sự phân công thành lao động trí óc và lao động chân tay, xã hội chỉ có một giai cấp duy nhất là giai cấp chủ nô

Giáo dục đạo đức và thẩm mỹ

Tổ chức tri thức khoa học

Thế giới quan và phương pháp luận chung

Giải thích hiện thực và thúc đẩy cách mạng

Chính trị học

Triết học

Tôn giáo học

Lý luận học

Khoa học của mọi khoa học

Khoa học về xã hội và lịch sử

Siêu hình học thuần túy

Khoa học về mọi khoa học

Tách ra thành các môn khoa học cụ thể

Triết học mang tính tôn giáo khinh viện

Bao gồm mọi tri thức tự nhiên

Nghiên cứu nghi thức và văn hóa

Thượng đế và quyền năng của thượng đế

Nghi lễ và văn hóa tôn giáo

Nghiên cứu tự nhiên thực nghiệm

Nghiên cứu xã hội và lịch sử

Bản thảo kinh tế–triết học

Tuyên ngôn đảng cộng sản

Chính sách kinh tế mới

Bộ tư bản

Tư bản đang hình thành

Tư bản tự do cạnh tranh

Tư bản độc quyền nhà nước

Tư bản độc quyền (đế quốc chủ nghĩa)

G. Béc–cơ–li

G. Hêghen

I. Kant

Platon

Thần thánh hóa lao động trí óc và giai cấp thống trị

Phiến diện, tuyệt đối hóa một mặt của nhận thức

Tuyệt đối hóa vai trò ý thức

Sự phát triển của khoa học tự nhiên

Tình cảm tôn kính

Lễ giáo phong kiến

Niềm tin tôn giáo

Tri thức duy lý

Triết học Mác–Lênin

Kinh tế chính trị Mác–Lênin

Chủ nghĩa xã hội khoa học

Lý luận nhận thức

Xã hội loài người nói chung

Quá trình cách mạng xã hội

Lịch sử phát triển kỹ thuật

Phong trào công nhân riêng lẻ

Chỉ nghiên cứu khoa học tự nhiên

Cơ sở lý luận, thế giới quan và phương pháp luận cho các bộ phận còn lại

Chống lại mọi tư tưởng triết học khác

Nghiên cứu riêng các vấn đề giới tự nhiên

Xác định bản chất con người và lịch sử phát triển của nhân loại

Tầm quan trọng của con người trong lực lượng sản xuất đối với sự phát triển văn minh nhân loại

Giải phóng nhân loại khỏi nghèo nàn, lạc hậu và bất công

Thực hiện giải phóng giai cấp, giải phóng nhân dân lao động và giải phóng con người khỏi ách áp bức, bóc lột bằng cách mạng vô sản

Ba giai đoạn: giai đoạn C.Mác khởi xướng; giai đoạn Ph.Ăngghen bổ sung; giai đoạn V.I.Lênin phát triển

Hai giai đoạn: giai đoạn hình thành, phát triển chủ nghĩa Mác (do C.Mác và Ph.Ăngghen thực hiện); giai đoạn bảo vệ, phát triển chủ nghĩa Mác thành chủ nghĩa Mác – Lênin (do V.I.Lênin thực hiện)

Ba giai đoạn: giai đoạn C.Mác và Ph.Ăngghen; giai đoạn phát triển của V.I.Lênin; giai đoạn vận dụng ở các nước XHCN

Hai giai đoạn: giai đoạn truyền thống từ C.Mác đến V.I.Lênin; giai đoạn hiện đại từ sau chiến tranh thế giới lần II đến nay

Giai cấp công nhân trở thành một giai cấp đối lập với giai cấp tư sản

Giai cấp công nhân trở thành lực lượng sản xuất trong xã hội tư bản

Giai cấp công nhân trở thành một lực lượng chính trị độc lập trong xã hội tư bản

Giai cấp công nhân trở thành một lực lượng chủ yếu của xã hội tư bản

Thực tiễn các phong trào đấu tranh giành độc lập của các nước thuộc địa

Thực tiễn các phong trào cách mạng của giai cấp công nhân

Sự ra đời của một số ngành khoa học xã hội

Cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật lần thứ nhất

Mỹ học

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Triết học pháp quyền

Phép biện chứng

Lý luận về giá trị thặng dư, luận chứng khoa học về bản chất bóc lột của chủ nghĩa tư bản

Học thuyết về đấu tranh giai cấp trong xã hội có giai cấp

Học thuyết về sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân

Lý luận về chủ nghĩa tư bản độc quyền và chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước

Do khoa học tự nhiên phát triển mạnh mẽ

Nhận thức con người phát triển lên một trình độ cao hơn

Do ảnh hưởng của chủ nghĩa duy vật siêu hình

Các nhà triết học có sự phân hóa mạnh mẽ

Do ảnh hưởng của chủ nghĩa duy vật siêu hình

Các nhà triết học có sự phân hóa mạnh mẽ

Do phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa

Nhận thức con người phát triển lên một trình độ cao hơn

Thế kỷ VII (trước công nguyên)

Thế kỷ VI (trước công nguyên)

Thế kỷ IV (trước công nguyên)

Thế kỷ IX (trước công nguyên)

Thế giới quan thần thoại

Biểu hiện của cả ba hình thức thế giới quan trên

Thế giới quan tôn giáo

Thế giới quan triết học

Là hiện tượng khách quan

Là tài năng bẩm sinh của những người sáng lập ra nó

Là sự tổng kết những giá trị tri thức nhân loại thể hiện trong các lĩnh vực khoa học

Đó là sản phẩm của tình hình kinh tế – xã hội những năm 40 thế kỷ XIX

Bác bỏ tư duy siêu hình và vai trò "đãng sáng tạo"

Khẳng định tính đúng đắn của quan điểm duy vật biện chứng về bản chất của thế giới

Giúp Mác – Ăngghen có điều kiện tiếp cận với nguồn tri thức hiện đại

Khẳng định tính khoa học của quan điểm duy vật biện chứng trong nhận thức và trong thực tiễn

Tư duy siêu hình

Nhận thức về thế giới còn ngây thơ chất phác

Phủ định “sạch trơn” những thành tựu triết học trước đó

Tính duy tâm

Có tính giai cấp trong mọi trường phái triết học

Chỉ có trong xã hội tư bản

Không có

Chỉ có trong một số hệ thống triết học

Thế giới quan không phụ thuộc vào trình độ hiểu biết của con người đã đạt được trong một giai đoạn lịch sử nhất định

Thế giới quan là sự phản ánh của sự tồn tại vật chất và xã hội của con người dưới hình thức các quan niệm, quan điểm chung

Thế giới quan là nội tâm, là những suy nghĩ bên trong của con người

Thế giới quan là quan điểm của giai cấp thống trị xã hội

Triết học nghiên cứu về con người, còn khoa học cụ thể nghiên cứu tự nhiên

Khoa học cụ thể tìm hiểu bản chất của thế giới, còn triết học khám phá quy luật của thế giới

Khoa học cụ thể chỉ nghiên cứu một mặt của thế giới còn triết học nghiên cứu toàn bộ thế giới trong tính chỉnh thể của nó

Khoa học cụ thể khám phá ra mọi quy luật của thế giới, còn triết học khám phá ra mọi cấp độ bản chất của thế giới

Sự phát triển phép biện chứng duy tâm thành chủ nghĩa tư biện, thần bí

Sự phát triển tư duy biện chứng giúp nó thoát khỏi tính tự phát và cởi bỏ lớp vỏ thần bí duy tâm

Sự phát triển phép biện chứng từ tự phát chuyển thành tự giác

Sự phát triển phương pháp siêu hình và chủ nghĩa cơ giới lên một trình độ mới

Tôn giáo

Huyền thoại

Khoa học

Triết học

Xây dựng phép biện chứng vật chất, chấm dứt sự thống trị của phép biện chứng duy tâm của Hêghen

Phát hiện ra giá trị thặng dư, làm sáng tỏ bản chất của xã hội tư bản chủ nghĩa

Phát hiện ra lịch sử phát triển của xã hội loài người là lịch sử đấu tranh giai cấp, và đấu tranh giai cấp sẽ dẫn đến cách mạng vô sản nhằm xóa bỏ chế độ người bóc lột người

Xây dựng chủ nghĩa duy vật về lịch sử, làm sáng tỏ lịch sử tồn tại và phát triển của xã hội loài người

Triết học duy vật biện chứng là khoa học của mọi ngành khtn

Các phát minh về khoa học tự nhiên là cơ sở của các luận điểm của triết học duy vật biện chứng, còn triết học duy vật biện chứng là cơ sở thế giới quan và phương pháp luận chung cho khoa học tự nhiên

Khoa học tự nhiên là cơ sở duy nhất cho sự hình thành và phát triển của triết học duy vật biện chứng

Triết học duy vật biện chứng là cơ sở duy nhất cho sự hình thành và phát triển của khoa học tự nhiên

Phân tích đúng bản chất của tư bản chủ nghĩa

Phê phán sâu sắc chủ nghĩa tư bản và đề xuất phương án tổ chức xã hội mới

Khái quát được sự phát triển lịch sử nhân loại

Xây dựng lý luận khoa học về vai trò lịch sử của giai cấp công nhân

Đứng im là một hình thức đặc biệt của vận động, đứng im là tương đối

Đứng im là vận động trong thế cân bằng ổn định tuyệt đối

Đứng im là không vận động

Đứng im là tạm thời

Chiều cao

Quảng tính

Trường tính

Chiều sâu

Quảng tính

Chiều sâu

Chiều cao

Trường tính

Chủ nghĩa duy linh và thần học

Chủ nghĩa hoài nghi và thuyết bất khả tri

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan và chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa thực chứng và chủ nghĩa thực dụng

Chủ nghĩa duy vật chất phác, chủ nghĩa duy vật siêu hình, chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật thô thiển, chủ nghĩa duy vật kinh tế

Chủ nghĩa duy vật duy cảm, chủ nghĩa duy vật duy lý, chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa kinh nghiệm, chủ nghĩa duy vật duy cảm

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy vật

Chủ nghĩa siêu hình

Chủ nghĩa duy vật

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa siêu nhiên

Định nghĩa về vật chất của V. I. Lênin đã khẳng định ông là một triết gia vĩ đại nhất trong lịch sử triết học

Định nghĩa về vật chất của V. I. Lênin có ý nghĩa phê phán các nhà khoa học tự nhiên cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX

Định nghĩa về vật chất của V. I. Lênin đã phê phán chủ nghĩa duy vật biện chứng của C. Mác

Định nghĩa về vật chất của V. I. Lênin đã phê phán những quan niệm sai lầm, phản khoa học của các trường phái triết học duy tâm nói chung

Vận động là do lực hút của trái đất

Vận động là do lực đẩy và lực hút của vật thể

Vận động là do thần thánh sáng tạo ra

Vận động là sự tự thân vận động của vật chất

Không gian và thời gian tồn tại thuần túy ngoài vật chất

Không gian và thời gian là hình thức tồn tại của vật chất, không tách rời vật chất

Không gian và thời gian là do thói quen của con người quy định

Không gian và thời gian phụ thuộc vào cảm giác của con người

Thực tại khách quan

Tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác

Con người có thể cảm nhận

Được con người chép lại, chụp lại, phản ánh lại

Ý thức đồng nhất với quá trình sinh lý của não người

Lao động

Ý thức tồn tại trên cơ sở quá trình sinh lý của não người

Sự tương tác giữa bộ óc người và thế giới khách quan

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật khách quan

Tri thức, ý chí

Tri thức, tình cảm và ý chí

Tri thức, ước muốn và nguyện vọng

Ước muốn, nguyện vọng và niềm tin

Niềm tin

Tình cảm

Ý chí

Tri thức

Niềm tin

Tri thức

Ý chí

Tình cảm

Ý thức quyết định vật chất

Vật chất quyết định ý thức

Vật chất quyết định ý thức, ý thức tác động trở lại vật chất

Vật chất và ý thức có mối quan hệ hỗ trợ lẫn nhau

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy vật chất phác thời cổ đại

Chủ nghĩa duy tâm

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Vận động là thuần tuý về vật chất lẫn ý thức

Vận động được sáng tạo ra và có thể mất đi

Vận động là sự đầy và hút của vật thể

Không có vận động thuần tuý ngoài vật chất

Sự cảm giác

Quá trình nhận thức

Quá trình lao động

Sự trực giác

Đứng im là tuyệt đối

Đứng im là tạm thời

Đứng im là vận động trong thế cân bằng ổn định tuyệt đối

Đứng im là không vận động

Chủ nghĩa duy vật chất phác

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy vật siêu hình thế kỷ xvii – xviii

Chủ nghĩa duy tâm

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Sinh học

Vật lý

Cơ học

Hóa học

Hóa học

Sinh học

Xã hội

Cơ học

Lửa

Không khí

Nguyên tử

Nước

V.I.Lênin

Hê-ghen

Ph.Ăngghen

C. Mác

Bốn hình thức

Năm hình thức

Bảy hình thức

Sáu hình thức

Mối quan hệ giữa tinh thần và giới tự nhiên

Mối liên hệ phổ biến

Mối liên kết

Mối tương tác giữa hai bên

Phương pháp luận chung cho các khoa học

Giải thích thế giới

Chủ nghĩa kinh nghiệm

Xây dựng phương pháp cho các khoa học

Biện chứng chủ quan

Biện chứng duy tâm

Cơ học cổ đại

Cơ học cổ điển

Siêu hình máy móc

Duy tâm khách quan

Duy tâm chủ quan

Nhị nguyên triết học

Chống lại thế giới quan duy tâm và tôn giáo

Chống lại chủ nghĩa kinh nghiệm

Chống lại chủ nghĩa duy vật chất phác

Chống lại duy vật khách quan và tôn giáo

Không lệ thuộc vào cảm giác

Tự vận động

Tự phản ánh

Đều có khả năng phản ánh

Duy tri

Kinh nghiệm

Vật thể

Phản ánh

Cụ thể

Tồn tại khách quan

Thực tại

Phản ánh

Vật lý

Hóa học

Sinh học

Lịch sử

Chủ nghĩa kinh nghiệm

Ngôn ngữ

Lao động

Bộ não con người

Tự nhiên và vô thức

Tự nhiên và khách quan

Tự nhiên và xã hội

Khách quan và xã hội

Vật chất

Ngôn ngữ

Lượng

Tôn giáo

Ý thức có bản chất là tư duy

Ý thức là sự phản ánh năng động, sáng tạo, chủ quan lại hiện thực theo nhu cầu thực tiễn, xã hội

Ý thức con người duy nhất là sáng tạo

Ý thức mang bản chất trực giác

Sự phản ánh nguyên xi hiện thực khách quan vào bộ não con người

Ý thức là thực thể độc lập

Là sự phản ánh nguyên vẹn về thế giới khách quan

Là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan

Là vai trò quyết định vật chất

Là sự phản ánh thụ động về thế giới khách quan

Tất cả đều đúng

Thời gian

Không gian

Vận động

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa kinh viện

Chủ nghĩa kinh nghiệm

Vận động

Phát triển

Lượng

Chất

Albert Einstein

C. Mác

Newton

Ph.Ăngghen

Biến đổi và liên hệ qua lại

Cô lập và bất biến

Vận động và cô lập

Vận động và chuyển hóa

Biện chứng

Duy vật

Vận động

Mối liên hệ

Chất

Lượng

Vận động

Phát triển

Thực dụng, biện chứng, vận động

Cảm giác, tri giác, kinh nghiệm

Cảm giác, vận động, biểu tượng

Cảm giác, tri giác, biểu tượng

Không mang bản chất xã hội

Phản ánh bản thân sự vật, hiện tượng

Sự tác động trực tiếp của sự vật đồng thời lên nhiều giác quan của con người

Luôn tạo ra cái mới cho xã hội

Lý luận

Tri thức

Biểu tượng

Cảm giác

Không có những thuộc tính bên ngoài lẫn bên trong của sự vật, hiện tượng

Phản ánh được những thuộc tính bên trong của sự vật, hiện tượng

Phản ánh những nét đặc trưng khách quan và chủ quan

Phản ánh được những thuộc tính bên ngoài của sự vật, hiện tượng

Phát triển

Tốc độ vận động

Quy mô tồn tại

Số lượng các thuộc tính, các yếu tố cấu thành nó

Thuộc tính giống nhau

Vận động theo khuynh hướng giống nhau

Biến đổi, tác động lẫn nhau

Tất cả đều đúng

Tất cả đều đúng

Phép biện chứng chất phác cổ đại

Phép biện chứng duy tâm cổ điển Đức

Phép biện chứng duy vật

Mọi bộ phận của thế giới vật chất đều liên hệ chuyển hoá lẫn nhau.

Cái chung tồn tại khách quan bên ngoài cái riêng, cái chung thuần tuý là sản phẩm của tư duy trừu tượng không có tồn tại cảm tính độc lập.

Chỉ có một thế giới duy nhất là thế giới vật chất.

Thế giới vật chất tồn tại khách quan, vĩnh viễn, vô hạn, vô tận, không do ai sinh ra và không mất đi.

Phép biện chứng duy vật

Chủ nghĩa kinh nghiệm

Chủ nghĩa xã hội

Chủ nghĩa khoa học

Sự biểu hiện mối quan hệ qua lại giữa chất và lượng

Giới hạn mà tại đó sự biến đổi về lượng chưa làm thay đổi về chất

Sự thống nhất liên hệ qua lại và phụ thuộc lẫn nhau giữa chất là lượng

Giới hạn của sự vật hiện tượng

Sự thay đổi về lượng

Thay đổi một phần về chất

Không có kết quả nào cả

Sự thay đổi về chất

Phát triển

Chủ quan

Khách quan, tương đối ổn định

Vận động

Ph.Ăngghen

C.Mác

Platon

I.Kant

Khách quan

Chủ quan

Phát triển

Vận động

Sự vật tương ứng với nó

Tiền đề, điều kiện cho sự phát triển liên tục, cho sự ra đời cái mới thay đổi cái cũ nhưng không có vận động

Là nguồn gốc, động lực trong quá trình vận động, phát triển của sự vật

Tất cả đều đúng

Số lượng các yếu tố cấu thành, quy mô tồn tại, tốc độ vận động, phát triển

Tốc độ vận động, phát triển

Quy mô tồn tại

Số lượng các yếu tố cấu thành

Mâu thuẫn là tồn trong và thừa nhận mâu thuẫn là cái vốn có của sự vật, hiện tượng

Mâu thuẫn là phụ thuộc cảm nhận của con người nên phải tìm cách nhận thức nó

Mâu thuẫn là chủ quan, khi nghiên cứu các sự vật hiện tượng về mâu thuẫn của nó

Mâu thuẫn không giải quyết bằng phương pháp đấu tranh của nó

Mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức

Mối quan hệ biện chứng giữa vận động và phát triển

Chủ nghĩa xã hội khoa học

Mối nguyên lý về mối liên hệ phổ biến

Không thừa nhận sự tồn tại của các sự vật hiện tượng của thế giới

Phủ nhận sự tồn tại hiện thực ở giới tự nhiên

Quan điểm duy vật triệt để của triết học mác-lênin về thế giới

Quan niệm con người

Quan niệm con người

Quan điểm duy vật triệt để của triết học mác-lênin về thế giới

Phủ nhận sự tồn tại hiện thực ở giới tự nhiên

Không thừa nhận sự tồn tại của các sự vật hiện tượng của thế giới

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Phương thức và hình thức tồn tại của vật chất

Bản chất của ý thức

Tính khách quan, tính phổ biến, kế thừa, tính đa dạng phong phú

Tính đa dạng phong phú

Tính khách quan

Tính phổ biến, kế thừa

Ngôn ngữ

Vận động

Xã hội

Lao động

Kế thừa có phê phán những nhân tố hợp quy luật và loại bỏ, vượt qua, cải tạo cái tiêu cực

Kế thừa là chuyển từ nơi này sang nơi khác nhằm lục bỏ mọi thứ từ quá khứ đến hiện tại

Kế thừa là đổ thừa từ những việc sai lầm nhỏ nhất

Tất cả đều đúng

Điểm giới hạn mà tại đó lượng mới ra đời

Điểm giới hạn mà tại đó sự vật mới hình thành, phát triển

Điểm giới hạn mà tại đó sự vật và hiện tượng vẫn giữ nguyên về chất

Điểm giới hạn mà tại đó sự vật và hiện tượng thay đổi về lượng đã đủ làm thay đổi căn bản về chất của sự vật, hiện tượng

Phải nhấn mạnh mọi yếu tố, mọi mối liên hệ của sự vật

Phải xem xét các yếu tố, các mối liên hệ cơ bản, quan trọng và bỏ qua những yếu tố, những mối liên hệ không cơ bản, không quan trọng

Chỉ xét yếu tố số lượng vì chất không cần thiết

Chỉ xét yếu tố chất vì lượng không tác động

Thuộc tính bản chất làm nên sự vật khác biệt với sự vật khác

Chỉ gồm số lượng và kích thước của sự vật

Tổng hợp ngẫu nhiên của nhiều yếu tố không liên quan

Chỉ là hình thức bên ngoài của sự vật và hiện tượng

Quy luật nhân – quả

Quy luật mâu thuẫn (thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập)

Quy luật phủ định của phủ định

Quy luật lượng – chất

Phát triển phụ thuộc hoàn toàn vào ý chí chủ quan

Phát triển diễn ra do những mối liên hệ nội tại của sự vật

Phát triển là sự lặp lại vòng tròn không thay đổi

Phát triển do các yếu tố ngẫu nhiên quyết định

Chỉ xuất hiện khi có tác động từ bên ngoài

Chỉ tồn tại ở những sự vật phức tạp

Chỉ có trong tự nhiên mà không có trong xã hội

Diễn ra ở mọi lĩnh vực của tự nhiên, xã hội và tư duy

Chấp nhận nguyên vẹn mọi thứ từ quá khứ

Giữ lại cái hợp quy luật, vượt qua cái lạc hậu, cải tạo cái tiêu cực

Không cần xem xét vì cái mới tự phủ định cái cũ

Loại bỏ hoàn toàn yếu tố cũ

Chỉ thay đổi hình thức bên ngoài

Chỉ phát sinh hiện tượng tạm thời

Chất chuyển hóa căn bản sang trạng thái mới

Chất giữ nguyên không đổi

Vì mối liên hệ cơ bản chỉ là hình thức bên ngoài

Vì các mối liên hệ cơ bản không ảnh hưởng đến kết quả

Vì mối liên hệ cơ bản quyết định bản chất của sự vật

Vì mối liên hệ phụ làm nên chất của sự vật

Chúng tồn tại tách rời, không liên hệ

Chúng dẫn đến đình trệ, không tạo phát triển

Chúng thống nhất và đấu tranh, là nguồn gốc vận động và phát triển

Chúng chỉ xuất hiện trong tư duy, không có trong hiện thực

Chỉ là chuyển động cơ học đơn thuần

Chỉ diễn ra ở vật vô cơ

Sự thay đổi vị trí, cấu trúc, trạng thái của sự vật trong không – thời gian

Sự đứng yên tuyệt đối của sự vật

Chỉ dựa vào một chỉ số đơn lẻ để kết luận

Kết hợp nhiều mối liên hệ then chốt, xem xét cả lịch sử và bối cảnh

Chỉ so sánh với một trường hợp tương tự

Bỏ qua các yếu tố định tính vì khó đo lường