Sự di chuyển

Sự quy định

Sự tác động qua lại, sự chuyển hoá lẫn nhau

Sự ràng buộc

Quy luật mâu thuẫn

Quy luật phủ định của phủ định

Quy luật chuyển hoá từ những sự thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất và ngược lại

Quy luật chất - lượng

Là giai đoạn chuyển hóa cơ bản về chất do sự thay đổi về lượng trước đó gây ra

Là sự tích lũy nhỏ nhặt về lượng không dẫn đến thay đổi lớn

Là bước ngoặt trong quá trình vận động, chấm dứt giai đoạn thay đổi về lượng

Là sự thay đổi liên tục không gián đoạn trong quá trình phát triển

Nôn nóng, muốn thay đổi chất ngay lập tức dù lượng chưa đủ

Bảo thủ, không dám thực hiện bước nhảy dù lượng đã đủ

Tích cực, chủ động trong việc tạo ra bước nhảy

Linh hoạt trong việc lựa chọn thời điểm thay đổi

Phải biết tích lũy về lượng để có biến đổi về chất

Cần xác định quy mô và nhịp điệu bước nhảy một cách khách quan, khoa học

Thực hiện bước nhảy không cần điều kiện chín muồi

Không cần chú ý đến điều kiện chủ quan khi thực hiện bước nhảy

Mọi đối tượng đều là sự thống nhất của hai mặt đối lập chất và lượng

Chất mới ra đời sẽ không tiếp tục tác động trở lại duy trì sự thay đổi của lượng

Chất quyết định lượng một cách tuyệt đối

Sự thay đổi về chất luôn diễn ra trước sự thay đổi về lượng

Là hạt nhân của phép biện chứng duy vật, vạch ra nguồn gốc bên trong của sự vận động và phát triển

Vạch ra xu hướng của sự phát triển

Vạch ra cách thức của sự phát triển

Vạch ra phương thức của sự phát triển

Sự liên hệ, tác động theo cách vừa thống nhất, vừa đấu tranh giữa các mặt đối lập

Sự đối lập hoàn toàn giữa các sự vật, hiện tượng

Sự tác động theo cách vừa đòi hỏi, vừa loại trừ, vừa chuyển hóa lẫn nhau giữa các mặt đối lập

Sự thay đổi về chất của sự vật, hiện tượng

Hai mặt đối lập biện chứng của sự vật liên hệ với nhau tạo thành mâu thuẫn biện chứng

Ghép hai mặt đối lập lại với nhau là được mâu thuẫn biện chứng

Không phải ghép bất kỳ hai mặt đối lập lại với nhau là được mâu thuẫn biện chứng

Các mặt đối lập liên hệ, tác động qua lại với nhau một cách khách quan

Ràng buộc nhau

Nương tựa nhau

Phủ định, bài trừ nhau

Đấu tranh với nhau

Sự đồng nhất hoàn toàn giữa các mặt đối lập

Sự ổn định tuyệt đối của sự vật

Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập

Sự loại bỏ tất cả các mâu thuẫn

Vì nó nằm trong bản thân sự vật, không phụ thuộc ý muốn con người

Vì nó xuất hiện trong mọi lĩnh vực tự nhiên, xã hội và tư duy

Vì nó chỉ tồn tại trong các hiện tượng xã hội phức tạp

Vì nó được con người tạo ra để giải thích hiện tượng

Đấu tranh giữa các mặt đối lập

Không điều hòa mâu thuẫn

Áp đặt giải pháp chủ quan

Bỏ qua điều kiện khách quan

Các mặt đối lập cần đến nhau, nương tựa vào nhau, làm tiền đề cho nhau tồn tại

Sự tác động qua lại theo hướng bài trừ, phủ định lẫn nhau

Các mặt đối lập tác động ngang nhau

Sự phát triển diễn ra không ngừng của sự vật, hiện tượng

Phát triển là kết quả của sự đấu tranh và chuyển hóa giữa các mặt đối lập

Các mặt đối lập luôn loại trừ nhau, không thể cùng tồn tại trong một sự vật

Thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập là nguồn gốc vận động và phát triển của sự vật

Phát triển chỉ xảy ra khi loại bỏ hoàn toàn một mặt đối lập

Các mặt đối lập có khuynh hướng biến đổi trái ngược nhau

Các bộ phận, thuộc tính cùng tồn tại khách quan trong mỗi sự vật, hiện tượng

Sự thống nhất tuyệt đối giữa các mặt đối lập

Các yếu tố độc lập không liên quan đến nhau

Quy luật lượng - chất

Quy luật phủ định của phủ định

Quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập

Quy luật chuyển hoá từ những sự thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất và ngược lại

Hoàn toàn khác biệt, không liên quan

Giống hệt cái cũ

Có kế thừa và cải tạo những yếu tố tích cực

Luôn kém tiến bộ hơn

Sự đồng thuận tuyệt đối

Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập

Sự giữ nguyên trạng thái cũ

Sự loại bỏ tất cả yếu tố cũ

Lượng đổi dẫn đến chất đổi

Thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Phủ định của phủ định

Nhân quả

Vì mâu thuẫn không quan trọng

Vì mâu thuẫn là hiện tượng tạm thời

Vì giải quyết mâu thuẫn phải căn cứ vào điều kiện chín muồi

Vì mâu thuẫn luôn tồn tại mãi mãi

Giữ nguyên mọi thứ như cũ

Giữ lại yếu tố tích cực của cái cũ

Bổ sung yếu tố hợp lý trong cái mới

Loại bỏ hoàn toàn cái cũ

Phủ định sạch trơn, không kế thừa

Có kế thừa những yếu tố tích cực

Làm tiền đề cho sự phát triển tiếp theo

Tạo ra kết quả cuối cùng trong quá trình vận động

Sự vận động theo chu kỳ khép kín

Sự phát triển diễn ra một cách ngẫu nhiên

Sự phát triển đi lên theo hình xoáy ốc

Sự thay đổi không kế thừa từ cái cũ

Phủ định chủ nghĩa tư bản là quá trình khó khăn, phức tạp

Phủ định hoàn toàn hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa

Phủ định chủ nghĩa tư bản bằng tư duy siêu hình

Phủ định chủ nghĩa tư bản là yêu cầu của thực tiễn Việt Nam

Chỉ ra nguồn gốc của sự phát triển

Chỉ ra cách thức của sự phát triển

Chỉ ra khuynh hướng của sự phát triển

Chỉ ra hình thức của sự phát triển

Quy luật mâu thuẫn

Quy luật phủ định của phủ định

Quy luật chất - lượng

Quy luật chuyển hoá từ những sự thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất và ngược lại

Sự cộng tác hài hòa giữa các yếu tố đối lập

Sự ngăn cản phát triển của các mặt đối lập

Sự liên hệ, tác động đấu tranh của các mặt đối lập

Sự liên hệ, tác động thống nhất của các mặt đối lập

Bởi kết cấu của sự vật

Tốc độ biến đổi của sự vật

Sự thống nhất hữu cơ các thuộc tính của sự vật

Hình thức biểu hiện bên ngoài của sự vật

Bảo tồn hoàn toàn cái cũ

Loại bỏ hoàn toàn cái cũ

Giữ lại và cải tạo những yếu tố còn phù hợp của cái cũ

Tạo ra sự vật mới hoàn toàn không liên quan đến cái cũ

Sự tồn tại đồng đều của các mặt đối lập

Sự trung hòa giữa các mặt đối lập

Sự đấu tranh của các mặt đối lập dẫn đến chuyển hóa chất

Sự tách biệt hoàn toàn giữa các mặt đối lập

Tác động nhất thời và cục bộ

Chỉ ảnh hưởng đến một số mặt của sự vật

Quy định bản chất và sự phát triển toàn diện của sự vật từ khi hình thành đến lúc tiêu vong

Là kết quả của các yếu tố bên ngoài sự vật

Một quá trình tích lũy dần dần, liên tục làm thay đổi chất.

Sự thay đổi nhỏ về lượng nhưng có thể làm biến đổi toàn bộ bản chất của sự vật

Một sự chuyển hóa tất yếu, làm cho chất mới ra đời khi lượng đạt đến giới hạn nhất định

Một hiện tượng ngẫu nhiên, không theo quy luật, xuất hiện do sự tác động đột ngột từ bên ngoài

Giới hạn mà tại đó chất thay đổi liên tục

Mức độ biến đổi ngẫu nhiên của sự vật

Mối liên hệ giữa chất và lượng trong giới hạn chưa làm thay đổi chất

Sự thay đổi về chất diễn ra theo thời gian

Tư liệu sản xuất

Phương tiện lao động

Phương thức sản xuất

Người lao động

Luôn luôn thống nhất với nhau

Luôn luôn đối lập loại trừ nhau

Thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Có lúc hoàn toàn đối lập nhau, có khi hoàn toàn thống nhất với nhau

Quan hệ sản xuất sẽ tự động thay đổi cho phù hợp với lực lượng sản xuất

Quan hệ sản xuất không thể thay đổi được vì nó được bảo vệ bằng quyền lực nhà nước

Lực lượng sản xuất phải tự điều chỉnh cho phù hợp với quan hệ sản xuất

Quan hệ sản xuất được thay đổi thông qua những cuộc cải cách và các cuộc cách mạng xã hội

Sở hữu

Sở hữu về trí tuệ

Sở hữu về tư liệu sản xuất

Sở hữu về công cụ lao động

Người lao động

Công cụ lao động

Phương tiện lao động

Quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất

Sự biến đổi, phát triển của cách thức sản xuất

Sự biến đổi, phát triển của lực lượng sản xuất

Sự biến đổi, phát triển của kỹ thuật sản xuất

Sự phát triển của khoa học kỹ thuật

Phải bắt đầu từ phát triển lực lượng sản xuất, trước hết là phát triển nguồn lực người lao động.

Phải bắt đầu từ phát triển quan hệ sản xuất, trước hết là xác lập quan hệ tổ chức quản lý sản xuất, sau đó phát triển lực lượng sản xuất phù hợp.

Phải bắt đầu từ phát triển quan hệ sản xuất, trước hết là xác lập quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất, sau đó phát triển lực lượng sản xuất phù hợp.

Phải bắt đầu từ phát triển lực lượng sản xuất, đặc biệt chú trọng phát triển công cụ lao động.

Toàn bộ thiết chế chính trị của xã hội

Toàn bộ thiết chế chính trị và pháp luật của xã hội

Toàn bộ hệ thống kết cấu các hình thái ý thức xã hội

Toàn bộ thiết chế chính trị - xã hội tương ứng

Nhà nước

Văn hóa, nghệ thuật

Triết học

Tôn giáo, đạo đức

Tổ chức chính đảng

Tổ chức nhà nước

Tổ chức tôn giáo

Các tổ chức văn hóa – xã hội

Quan hệ quyền lực nhà nước.

Quan hệ văn hóa.

Quan hệ kinh tế.

Quan hệ tôn giáo.

Quan điểm chính trị

Ý thức đạo đức

Cơ cấu kinh tế

Quan điểm văn hóa, nghệ thuật

Luôn luôn diễn ra theo chiều hướng tích cực.

Luôn luôn diễn ra theo chiều hướng tiêu cực.

Có thể diễn ra theo chiều hướng tích cực hoặc tiêu cực.

Tiêu cực là cơ bản còn đôi khi theo chiều hướng tích cực.

Quan hệ giữa đời sống vật chất và đời sống tinh thần của xã hội

Quan hệ giữa kinh tế và chính trị

Quan hệ giữa vật chất và tinh thần.

Quan hệ giữa tồn tại xã hội với ý thức xã hội

Nhà nước

Văn hóa, nghệ thuật

Đạo đức

Tôn giáo

Kiến trúc thượng tầng sản sinh ra cơ sở hạ tầng mới

Kiến trúc thượng tầng ngăn chặn cơ sở hạ tầng mới, đấu tranh xóa bỏ tàn dư cơ sở hạ tầng cũ

Kiến trúc thượng tầng định hướng, tổ chức, xây dựng chế độ kinh tế của kiến trúc thượng tầng

Kiến trúc thượng tầng đảm bảo sự thống trị về kinh tế của các giai cấp trong xã hội

Cơ sở hạ tầng thay đổi kéo theo sự thay đổi của kiến trúc thượng tầng.

Khi cơ sở hạ tầng thay đổi, ngay lập tức mọi bộ phận của kiến trúc thượng tầng thay đổi theo.

Kiến trúc thượng tầng có tính độc lập tương đối so với cơ sở hạ tầng.

Kiến trúc thượng tầng không có sự ảnh hưởng đến sự phát triển của cơ sở hạ tầng.

Hệ thống điện - đường - trường - trạm hiện đại, rộng khắp cả nước.

Nền kinh tế thị trường.

Nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa.

Nền sản xuất được công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở trình độ tiên tiến

Cộng sản nguyên thủy, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư sản chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa

Nô lệ, phong kiến, tư sản và xã hội chủ nghĩa

Á châu, cổ đại, phong kiến và tư sản hiện đại

Nguyên thủy, Á châu, cổ đại, phong kiến và tư sản hiện đại

Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất tồn tại độc lập

Vai trò quyết định của quan hệ sản xuất đối với lực lượng sản xuất

Vai trò quyết định của lực lượng sản xuất đối với quan hệ sản xuất

Khi lực lượng sản xuất thay đổi thì quan hệ sản xuất cũng thay đổi theo

Nền sản xuất phát triển đúng hướng, quy mô sản xuất được mở rộng

Những thành tựu khoa học và công nghệ được áp dụng nhanh chóng

Đối tượng sản xuất phát triển một cách vượt bậc, tạo nên cuộc cách mạng trong quan hệ sản xuất

Người lao động nhiệt tình, hăng hái sản xuất, lợi ích của người lao động được đảm bảo

Cơ sở lý luận cho các phát minh khoa học

Phát triển mạnh mẽ của ngành nông nghiệp, công nghiệp

Cải biến về chất các lực lượng sản xuất trên cơ sở tri thức khoa học

Tăng trưởng dân số nhanh chóng

Ý muốn chủ quan

Thực tế khách quan

Lý thuyết trừu tượng

Kinh nghiệm lịch sử

Tồn tại xã hội

Quan hệ xã hội

Phương thức sản xuất

Kiến trúc thượng tầng

Toàn bộ những quan điểm của xã hội

Toàn bộ những thiết chế xã hội tương ứng

Hệ tư tưởng của giai cấp thống trị

Toàn bộ những quan điểm chính trị, pháp quyền, đạo đức, triết học, tôn giáo

Cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng

Kiến trúc thượng tầng quyết định cơ sở hạ tầng

Chúng có quan hệ biện chứng với nhau, trong đó cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng

Chúng có quan hệ biện chứng với nhau, trong đó kiến trúc thượng tầng quyết định

Tính tất yếu kinh tế đối với toàn bộ các lĩnh vực văn hóa của xã hội

Tính tất yếu của vật chất xã hội đối với ý thức xã hội

Kiến trúc thượng tầng là cái phản ánh cơ sở hạ tầng

Kiến trúc thượng tầng nảy sinh trên cơ sở hạ tầng

Cơ sở hạ tầng thay đổi kéo theo sự thay đổi của kiến trúc thượng tầng

Khi cơ sở hạ tầng thay đổi, ngay lập tức mọi bộ phận của kiến trúc thượng tầng thay đổi theo

Kiến trúc thượng tầng có tính độc lập tương đối so với cơ sở hạ tầng

Kiến trúc thượng tầng có khả năng kìm hãm sự phát triển của cơ sở hạ tầng

Cơ sở hạ tầng

Lực lượng sản xuất

Quan hệ sản xuất

Kiến trúc thượng tầng

Mối quan hệ giữa con người và giới tự nhiên

Mối quan hệ giữa con người và con người

Mối quan hệ giữa con người với con người trong quá trình lao động

Mối quan hệ kinh tế trong quá trình sản xuất và tái sản xuất của xã hội

Ý thức con người có vai trò quyết định và chi phối thế giới khách quan

Con người chỉ nhận thức được bề ngoài sinh động của sự vật, không nhận thức được bản chất của chúng

Thừa nhận sự vật khách quan tồn tại bên ngoài và độc lập với ý thức con người

Cảm giác, tri giác, ý thức nói chung là hình ảnh của thế giới khách quan

Thế giới ý niệm

Thế giới khách quan

Bản thân con người

Thế giới vật chất và ý niệm tuyệt đối

Những tri thức kinh nghiệm thông thường hoặc tri thức thực nghiệm khoa học

Những tri thức kinh nghiệm thông thường hoặc tri thức khái quát bản chất sự vật

Tri thức thực nghiệm khoa học hoặc tri thức khái quát bản chất sự vật

Những tri thức kinh nghiệm thông thường hoặc tri thức mang tính quy luật

Ý thức con người

Thế giới khách quan

Tri giác của con người

Khoa học

2 loại

3 loại

4 loại

5 loại

Mang tính khái quát - lý tính

Mang tính lịch sử - xã hội

Là hoạt động tư duy trừu tượng

Nhằm cải tạo tự nhiên và xã hội

Hoạt động sản xuất vật chất

Hoạt động chính trị xã hội

Hoạt động tư duy lý tính

Hoạt động thực nghiệm khoa học

Thế giới vật chất

Tư tưởng của con người

Hiện thực khách quan

Tri giác của con người

Khái niệm

Phán đoán

Suy lý

Tri giác

Phản ánh thuộc tính riêng lẻ của sự vật

Phản ánh một cách tổng hợp các thuộc tính của sự vật

Phản ánh trực tiếp sự vật qua các giác quan con người

Phản ánh sự vật trong trạng thái tĩnh

Không phản ánh sự vật

Tổng hợp của nhiều cảm giác, phản ánh sự vật trọn vẹn hơn

Là hình ảnh trừu tượng của sự vật

Không liên quan đến giác quan

Biểu tượng

Tri giác

Khái niệm

Suy lý

Là cơ sở của nhận thức

Không liên quan đến lý tính

Là động lực, mục đích và khâu kiểm tra chân lý

Là giai đoạn cuối cùng và không lặp lại

Vì không dựa vào giác quan

Vì chỉ dựa vào cảm giác

Vì phản ánh gián tiếp và khái quát

Vì có thể tách rời thực tiễn

Đối lập nhau hoàn toàn

Thống nhất với nhau

Bổ sung cho nhau

Cái này thay thế cái kia

Vì nhận thức lý tính không thể tồn tại độc lập

Vì thực tiễn là mục đích duy nhất của nhận thức

Vì lý tính có nguy cơ xa rời hiện thực nếu không được kiểm tra bởi thực tiễn

Vì thực tiễn tạo ra mọi hình thức nhận thức

Trực giác – Lý trí – Trải nghiệm

Trực quan sinh động – Tư duy trừu tượng – Thực tiễn

Cảm giác – Tri giác – Biểu tượng

Khái niệm – Phán đoán – Suy lý

Chủ nghĩa kinh nghiệm

Chủ nghĩa duy cảm

Chủ nghĩa duy lý

Chủ nghĩa thực chứng

Giúp con người nhận thức bản chất của sự vật

Là khâu trung gian giữa cảm giác và biểu tượng

Giúp con người nhận thức sâu sắc hơn về sự vật

Là hình thức cảm tính gián tiếp của sự vật

Cảm giác

Phán đoán

Biểu tượng

Khái niệm

Nhận thức cảm tính

Nhận thức lý tính

Nhận thức kinh nghiệm

Nhận thức thông thường

Diễn ra theo đường xoáy ốc

Đơn giản và bất biến

Phức tạp và luôn phát triển

Đơn giản và ngừng phát triển

Nhận thức lý tính

Nhận thức kinh nghiệm

Nhận thức khoa học

Nhận thức cảm tính

Nhận thức lý tính

Tư duy trừu tượng

Nhận thức cảm tính

Thực tiễn