Eylem- Eylem Çeşitleri

Eylem- Eylem Çeşitleri

Eylem; iş, oluş, hareket bildirip kip ve kişi eki alan sözcüklerdir.

İşten çıktıktan sonra parkta biraz yürüdüm.

• Bu yaz tatilinde köyümüze gideceğiz.

• Şimdi askerdeki amcama mektup yazıyorum.

• Gerçek oldu tüm isteklerim bir bir.

Fiiller dilin temel kelimeleridir. 

• Fiiller mastar eki (-mek, -mak) alabilir.

• Bu ekler atıldığında geriye sadece fiil kalır.

• Bu fiiller artık zamana ve şahsa göre çekimlenmeye hazırdır.  

Fiil Türleri

• Türkçemizdeki eylemler anlam özelliklerine göre üç grupta toplanır:

İş (Kılış) Fiilleri

İş-kılış fiilleri bir işi, hareketi anlatan fiillerdir. Bu işi yapan bir özne vardır ve bu işten etkilenen bir nesne bulunur. Nesne bulunduğu için bu fiiller geçişli fiillerdir diyebiliriz. Bu yüzden iş-kılış fiillerinin başına “onu” kelimesini getirdiğimizde anlamlı bir ifade oluşur. 

ONU;

sil(mek), anlat(mak), temizle(mek), yaz(mak), al(mak), taşı(mak), kaldır(mak), tak(mak), iç(mek), karıştır(mak), tara(mak), aç(mak), kapat(mak) araştır(mak), çiz(mek), öde(mek), besle(mek), büyüt(mek), öldür(mek), yut(mak), incit(mek),

Durum Fiilleri

Öznenin içinde bulunduğu durumu anlatan fiillerdir. Eylem öznenin kendi iradesi ile gerçekleşmiştir; ancak yapılan işten etkilenen herhangi bir nesne yoktur, nesneye ihtiyaç duyulmaz. 

Uyu(mak), dinlen(mek), otur(mak), sus(mak), gül(mek), ağla(mak), dur(mak), uzan(mak), çık(mak), yürü(mek), gel(mek), koş(mak), bak(mak), yüz(mek), kork(mak), dur(mak), bulun(mak) 

Oluş Fiilleri

Herhangi bir etki altında olmaksızın bir varlıkta kendiliğinden oluşan değişikliği anlatan fiillerdir. Oluş fiillerinde zaman unsuru vardır, eylemin gerçekleşmesi için belli bir sürenin geçmesi gerekir, çünkü zamanla ortaya çıkan durumu anlatırlar. 

sarar(mak), karar(mak), morar(mak), küflen(mek), kızar(mak), bayatla(mak), paslan(mak), uza(mak), büyü(mek), sol(mak), acık(mak), ağar(mak), zayıfla(mak), eri(mek), olgunlaş(mak), çürü(mek), yeşer(mek), hastalan(mak), körel(mek), piş(mek), soğu(mak)   

Multiple Choice

“Oku-, uyu-, uza-” fiilleri anlam özelliklerine göre hangi şıkta doğru sırayla verilmiştir?

• A) Oluş- İş- Durum

• B) İş- Durum- Oluş

• C) İş- Oluş- Durum

• D) Durum- İş- Oluş

Multiple Choice

“Oluş fiilleri öznenin iradesi dışında gerçekleşen eylemlerdir.”

Yukarıdaki bilgiye göre hangisinde oluş fiili kullanılmamıştır?

• A) Tırnakların yine uzamış.

• B) Zeynep bugünlerde çok zayıfladı.

• C) Sonbaharda yapraklar sarardı.

• D) Ali annesiyle tüm evi temizledi.

Fiil Çekimi

Kip+Şahıs

Fiil çekimleri ikiye ayrılır: 

• Basit çekimli fiiller (fiil+kip+ şahıs)

• Birleşik zamanlı fiil çekimi (fiil+kip+kip+şahıs

Fiil Kipleri

Haber (Zaman) Kipleri

Dilek (Tasarı) Kipleri

Haber (Zaman) Kipleri

Zaman anlamı taşıyan kiplerdir. Bu kiplerle çekimlenen eylemlerin gerçekleşme zamanı bellidir.

Di’li Geçmiş Zaman Kipi (-di)

Miş’li Geçmiş Zaman Kipi (-miş)

Şimdiki Zaman Kipi (-yor)

Gelecek Zaman Kipi (-ecek)

Geniş Zaman Kipi (-r, -z)

Multiple Choice

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil geniş zaman çekimlidir?

• A) Halı saha maçımızı her hafta salı günü yaparız.

• B) Doğum gününe en yakın arkadaşları katılacak.

• C) Hayatımın sonuna kadar haykırdım doğruyu.

• E) Bir bakışta onun nasıl biri olduğunu anladım.

• Sen bizimle gelme.

Multiple Select

Aşağıdaki fiillerde geçmiş zaman kiplerini işaretleyiniz.

• Gelmiş

• Yüzüyor

• Ağladı

• İstememiş

• Düşünür

Dilek (Tasarı) Kipleri

Zaman anlamı taşımayan kiplerdir. Bu kiplerle çekimlenen eylemler, bir tasarı halinde olduğundan zaman kavramı taşımaz.

Gereklilik Kipi (-malı/ -meli)

İstek Kipi (-a/-e)

Dilek-Koşul Kipi (-sa/-se)

Emir Kipi (Eki yoktur/ şahıslarla gösterilir)

Multiple Select

Aşağıdaki fiillerde dilek kipiyle çekimlenmiş olanları işaretleyiniz.

• Büyümüştü

• Dinle

• Düşünse

• Konuşacak

• Rahatlamalı

Multiple Choice

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil istek kipiyle çekimlenmiştir?

• A) Yarına kadar tamamlayalım ödevleri.

• B) Van’da akşamlar bir başka güzel olur.

• C) Ödevlerini yarına kadar yapacaksın.

• D) İçerisi sıcak oldu, kapıyı bir açsan.

• E) Sınavı kazanmak için gece gündüz çalışacağım.

Eylemlerde Olumsuzluk

• İşin, oluşun veya hareketin yapıldığını veya yapılabileceğini bildiren fiillere olumlu fiil, işin oluşun veya hareketin yapılmadığını veya yapılamayacağını bildiren fiillere olumsuz fiil denir.

  Örnek(ler)

  » Kitap okuyacağım. (olumlu)

  » Kitap okumayacağım. (olumsuz)

   >  Fiillerin olumsuz biçimleri, kip ve kişi ekinden önce “-me, ma” eki getirilerek yapılır.

Şimdiki zaman kipinin olumsuzu 

• yapılırken, “-yor” ekinin etkisiyle, “-me, -ma”olumsuzluk eki daralarak “-mı, -mi, -mu, -mü” olur.

Geniş zamanın olumsuzunda

• diğer kiplerden farklı bir durum vardır. Diğer kiplere olumsuzluk eki (-ma, -me) getirildiğinde zaman eki düşmezken, geniş zamanda zaman eki düşer ve 1. tekil ve 1. çoğul kişi haricindeki kişilerde olumsuzluk eki “-maz, -mez” şeklinde kullanılır.

Fiillerde Yapı

• 1.Basit Fiil

• 2.Türemiş Fiil

• 3.Birleşik Fiil

1. Basit Fiiller

• Yapım eki almamış, bir tek kelimeden oluşan, yani kök hâlindeki fillerdir. Çoğunlukla tek hecelidir. Çok heceliler de vardır. Fiil kökünden sonra bir tire işareti getirilerek ifade edilir.

  Gel-, yaz-, oku-, sev-, kıvır-, çevir-, kavuş-...

• Not: Tire işareti kullanılmaz da nokta veya ünlem kullanılırsa emir çekimi olur. Bu, bütün fiiller için geçerlidir: Gel! Oku. Yaz!...

• 
  

Multiple Choice

Aşağıdaki dizelerin hangisinin yüklemi yapı­ca diğerlerinden farklıdır?

• A) Rüzgâra bir koku ver hırkandan,

• B) Geleyim izine doğru arkandan,

• C) Bırakmam tutmuşum artık yakandan,

• D) Bekletme Yunus'um bozuldu bağlar,

• E) Zeybeğimi birkaç kızan vurdular.

Multiple Choice

I. Beni sevdiğine gerçekten inanabilir miyim?

II. Kar yağışı yüzünden herkes evlere hapsolmuştu adeta.

III. Aralarındaki tartışmayı birkaç cümleyle anlatıverdi.

IV. Gerekli izinleri almak için belediyeye baş­vurmalısın.

V. Yorgun olduğumdan televizyonun karşısın­da uyuyakalmışım.

Yukarıdaki numaralanmış cümlelerin hangi­sinde kurallı birleşik fiil kullanılmamıştır?

• A)I. ve II

• B) II. ve III.

• C) II. ve IV.

• D) III. ve IV.

• E) IV. ve V.

Multiple Choice

Birleşik eylemler, bir adla bir yardımcı eylemin birleşmesiyle oluşan sözcüklerdir. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, bu tanıma uymayan bir birleşik eylem vardır?

• A) Herhalde pişman olmuştur sinemaya gel­mediğine.

• B) Tüm konuşulanları en ince ayrıntısına ka­dar bana nakletti.

• C)Büyük kızım, çevremizdeki bir okula kaydo­lacak.

• D) Eve dönünce yaşadığım güzel günlerden hepinize bahsedeceğim.

• E) Şapkasını çıkararak seyirciyi selamlayıverdi.

Multiple Choice

Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi basit yapılı bir fiildir?

• A) Yazınımıza, deneme ve eleştiri kavramı Tanzimat'la girer.

• B) Evinizin eşiğini temizlemeden, komşunu­zun damındaki kardan şikâyet etmeyiniz.

• C) Kartalların kanadını yolmak, doğacak nes­lin kartal olmasını engellemez.

• D) Olgun, her haliyle olgun görünür.

• E) Sorunları akılla çözmek, bazen çok sınırla­yıcı olabiliyor.

2. Türemiş Fiiller

• İsim veya fiil kökleriyle yansımalardan, yapım ekleriyle türetilmiş fiillerdir.

  Bunlara fiil gövdesi (tabanı) denir.

  Ben-imse-, açık-la, mor-ar, av-la-, ince-l-, çat-la-, pat-la-, gür-le-, şırıl-da-, hav-la-, me-le-, fısıl-da-, kov-ala-, baş-la-t, uç-ur-, yat-ı-ş-, ak-ı-t-, düş-ü-r-, sev-in-...

• 
  

Multiple Choice

Aşağıdakilerden hangisinin yüklemi türemiş bir fiildir?

• A) Kararlı adımlarla yürüyordu Mevlâna.

• B) Aşk göklerinde kanat çırpıyor güvercin.

• C) Şehri bir baştan bir başa koşturdu adama.

• D) Genç adam ne yapacağını bilemiyordu.

• E) Huzuru ve rahatı hocasının yanında buldu.

Multiple Choice

Aşağıdakilerden hangisinin yüklemi isimden türemiş bir fiildir?

• A) Tek cümleyle cevaplıyordu her soruyu

• B) Sanki kıyamet günü gelip çatmıştı

• C) Biz seni gereği gibi bilemedik, dedi.

• D) Gerçekler âlemine yolcu edilmişti hayat.

• E) Acı haberi kervanlar duyurmuştu Kayseri’ye.

Multiple Choice

6. Aşağıdakilerden hangisinin yüklemi isimden türemiş bir fiildir?

• A) Evinin kapısını açmıştı bütün dostlarına

• B) Halk böyle söylüyordu onlara

• C) Bizimle konuşmak bile zor geliyor ona

• D) Yüzümüze bile bakmıyor artık bizim

• E) Alevler yaprak yaprak süslüyor gökleri

1. Birleşik Fiiller

• Birden fazla kelimeden oluşan fiillerdir. Birleşik fiili oluşturan kelimeler biri veya her ikisi fiil olabilir. Ama en az biri fiil olmalıdır.

B) Yardımcı Eylemle Yapılan Birleşik Fiiller

• İsim soylu sözcüklerden sonra gelen “etmek, olmak, kılmak, eylemek ve buyurmak” yardımcı eylemlerinin kendisinden önceki isimle birleşmesiyle oluşur.

• Örnek(ler)

  » Sevdiğim için bu mesleği tercih ettim.

  » Sınavdan yüksek puan alınca mutlu oldu.

  » Adam, etrafındakilere sürekli emir buyuruyordu.

  » Mevla bize yardım eylesin.

  » Dili sade kullanarak sözü etkili kılmış.

B) Deyimleşmiş (Anlamca Kaynaşmış) Birleşik Fiiller

• En az iki sözcüğün genelde gerçek anlamından uzaklaşarak kaynaşmasıyla oluşan fiillerdir. Deyimler anlamca kaynaşmış birleşik fiiller grubuna girer.

• Örnekler:

  » Odunların depoya taşınmadığını görünce küplere bindi.

  cümlesinde “küplere binmek” sözünde “küp” sözcüğü ile “binmek” fiili anlamca kaynaşıp kalıplaşmıştır. Bu sözcükler gerçek anlamından uzaklaşıp mecazlaşarak bir deyim oluşturmuştur. Dolayısıyla “küplere binmek” sözü deyimleşmiş (anlamca kaynaşmış) birleşik fiildir.

  » Onun söylediklerine artık kulak asmıyorum.

  » Masanın üzerindeki gazetelere göz gezdirdi.

  » Bunları söylemeye dilim varmıyor.

• » Onun söylediklerine artık kulak asmıyorum.

  » Masanın üzerindeki gazetelere göz gezdirdi.

  » Bunları söylemeye dilim varmıyor.

• NOT: Ad eylemin gerçek anlamını yitirdiği ancak deyim oluşturmayan ve bitişik yazılan birleşik eylemler de vardır.

   

  Örnek:

  Varsay(mak)

  Vazgeç(mek)

  Elver(mek)

  Öngör(mek)

Multiple Choice

Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi anlamca kaynaşmış bir birleşik fiildir?

• A) Biz, bu savaşta kendi kendimizi koruyacağız.

• B) Çavuş, benim söylediklerime biraz dikkat etti.

• C) Sonuç ne olursa olsun biz, düşmana karşı koyacağız.

• D) Bana, dik dik baktığını, iliklerime kadar hissettim.

• E) Anladığımı görünce, olduğu yerde donakaldı.

Multiple Choice

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlamca kaynaşmış birleşik fiil vardır?

• Söylediklerimizin hepsini kabul etti.

• Otobüsten inerken bizi görüverdi.

• Meğer bize kendince pusu kurmuş.

• Aslında o da bizimle gelebilirdi.

C) Kurallı Birleşik Fiiller

• Yapılış şekilleri şunlardır: Fiil + yardımcı fiil

  
  

  Herhangi bir fiille "yazmak, vermek, bilmek, durmak, gelmek" yardımcı fiillerinden oluşur.

  Bu yardımcı fiilleri kendi anlamlarını tamamen yitirir, "yeterlik, tezlik, sürerlik ve yaklaşma" olmak üzere dört anlam ifade eder

  İki fiil arasına "-a, -e, -ı, -i, -o, -ö, -u, -ü" zarf-fiil eklerinden biri girer.

Yeterlik Birleşik Fiili: 

Fiil + "-e" + bil- şeklinde yapılır.

• Ahmet bu işi başarabilir. 

• Bu imkân ve şerait, çok namüsait bir mahiyette tezahür edebilir.

• Bu birleşik eylemin olumsuzluğu değişik biçimlerde yapılabilir:

  gelebilirim: gelemem, gelmeyebilirim, gelemeyebilirim. görebilirsin: göremezsin, görmeyebilirsin, göremeyebilirsin.

  Bu kullanımlarda bazen isteğe bağlı, bazen istek dışı olasılık anlamı görülebilir:

  Yarın, bir işim çıkarsa gelemeyebilirim. (İstek dışı olasılık)

• Bu konuya değinmeyebilirim. (İsteğe bağlı olasılık)

Sürerlik Birleşik Fiili

• “-edurmak, -ekalmak, -egelmek” eylem­leri getirilerek yapılır. Eylemin gerçekleşmesindeki sürekliliği ifade ederler.

• Siz şu yazıyı inceleyedurun biraz sonra ben de size katılırım.

• O giderken arabanın ardından bakakaldık.

• (Olumsuz kullanımları yoktur.) Bakakaldık.

Tezlik Birleşik Fiili

• “-ivermek” fiiliyle yapılır. Eylemin çabucak, kısa zamanda; bazen de umulmadık zamanda aniden gerçekleşiverdiğini ifade eder.

• Bardak elimden düşüverdi. Adamcağız bayılıvermesin mi?

• Not: Olumsuz kullanımlarında önem vermeme, oralı olmama gibi anlamlar ortaya çıkar:

  Bugün de dışarıya çıkmayayıver. Onlar sizden hoşlanmıyorsa, siz de onlara gitmeyiverin canım!

• Onlar sizden hoşlanmıyorsa, siz de onlara gitmeyiverin canım!

Yaklaşma Birleşik Fiili

• “-eyazmak” fiiliyle yapılır. Eylemin gerçekleşmediğini ancak gerçekleşmeye yaklaştığını ifade eder:

  Adam korkudan bayılayazdı.

• Bardağı düşüreyazdım.

Multiple Choice

Aşağıdaki altı çizili birleşik eylemlerden hangisinin kuruluşu (yapılışı) farklıdır?

• A) Müdür Bey, sizinle bir daha görüşmeyebilir.

• B) Sizler gidedurun benim birazcık işim var.

• C) Yazarımızla benim için bir görüşüversen!

• D) Ayağım kayınca, merdivenden düşeyazdım.

• E) Onunla çalışmaktan vazgeçti sanırım.

Multiple Choice

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, yeterlilik fiili cümleye "ihtimal" anlamı katmıştır?

• A)Toplantı bitince eve gidebilirsiniz.

• B) İsterse, o da bizimle tiyatroya gelebilir.

• C)Hava bulutlu, bu gece yağmur yağabilir.

• D)Yanında getirdiğin yiyecekleri şimdi yiyebi­lirsin.

• E)Rüzgâr dindiğinden artık yola çıkabiliriz.

Multiple Choice

Yeterlilik fiilinin olumsuzu yapıldığında "-ebil­mek" yardımcı fiili genellikle kullanılmaz.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu kurala uyulmamıştır?

• A) Bu şarkıyı onun kadar güzel söyleyemezsin

• B) Sineklerden dolayı dün gece uyuyamadım.

• C) Aradığınız malzemeler bugün gelmeyebilir.

• D) Burada artık bir dakika bile duramam.

• E) Yardım almadan karşıdan karşıya bile ge­çemiyordu.

Fiilde Zaman (Anlam) Kayması

• Fiil çekimlerinde bir zaman ekinin başka bir zaman eki yerine kullanılmasına, yani fiilin bir zamana göre çekimlenip de başka bir zamanı kastetmesine fiilde anlam kayması denir.

• Bilinen geçmiş zaman yerine geniş zaman

  Başarmak için azimli davranır ve sonunda başarır. (davrandı/başardı) 

• Öğrenilen geçmiş zaman yerine geniş zaman

  Hoca bir gün pazara iner. (inmiş) 

  Şimdiki zaman yerine geniş zaman

  Ben onun ne istediğini bilirim. (biliyorum) Başkan Bey, evrakı isterler. (istiyor) 

• Emir yerine istek

  İşimize gereken ciddiyeti gösterelim.  (gösterin) 

• Emir yerine gereklilik:

  Yarın daha erken gelmelisin. (Gel!)

• On dakika içinde bu eşyalar taşınmalı. (Taşınsın!)

• Gelecek zaman yerine geniş zaman

  Babam bu habere çok sevinir. (Sevinecek)

  Emir yerine geniş zaman

  Sabah erkenden kalkar, çantanı hazırlarsın. (kalk, hazırla) 

• Bilinen geçmiş zaman yerine şimdiki zaman

  Duyar duymaz olay yerine koşuyorum. (koştum) 

• Gelecek zaman yerine şimdiki zaman

  Birkaç gün sonra Ankara'ya gidiyorum. (gideceğim) 

Ek Eylem

• İsim ve isim soylu sözcüklerin yüklem görevinde kullanılmasını sağlayan, ayrıca eklendiği çekimli fiilleri, birleşik zamanlı fiil yapan ek biçimindeki yardımcı eyleme ek fiil (ek eylem) denir. Ek fiil mastar olarak anlamı olmayan “-i(mek)” fiilidir. Konuşmada ve yazmada ek fiildeki “-i” genellikle düşer.

• Ek fiilin iki görevi vardır:

   1.  İsim ve isim soylu sözcüklere eklenerek onları yüklem yapmak

   2.  Çekimlenmiş (basit zamanlı) fiillere eklenerek onları birleşik zamanlı yapmak

İsim cümlelerinde ek fiil, dört kiple çekimlenir:

• Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman (idi) Duyulan

• İlkokulda çalışkan bir öğrenciydim.(öğrenci idim)

  (Öğrenilen) Geçmiş Zaman (imiş)

• Eskiden de çok güzelmişsiniz.(güzel imişsiniz)

  Geniş Zaman (idir) Şart Kipi (ise)

• Buraya çöp dökmek yasaktır.(yasak idir)

• Ek fiilin şart çekimi

  Hastaysanız doktora gidiniz.(hasta iseniz)

Fiil cümlelerinde ek fiil, üç kiple çekimlenir:

• Ek Fiilin Hikaye Hikaye Birleşik Zamanı (idi)

• Ek Fiilin Rivayet Birleşik Zamanı (imiş) Ek

• Fiilin Şart Birleşik Zamanı (ise)