GEÇİŞ DÖNEMİ

GEÇİŞ DÖNEMİ

​

GEÇİŞ DÖNEMİ

• Türk edebiyatı, 

  “İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı”,  (... - 11. yy.)

  “İslamî Dönem Türk Edebiyatı” (13. yy - 18. yy.)

  “Batı Etkisindeki Türk Edebiyatı” (19. yy. - ...)

  olmak üzere üç ana döneme ayrılmıştır.

• Türklerin kitlesel olarak Müslüman olduğunu kabul ettiğimiz 10.yüzyılla, Divan edebiyatının başlangıcı olarak kabul edilen 13. yüzyıl arasında İslamiyet'in etkisi altında verilmiş olan eserler bir anlamda geçiş dönemini oluşturur.

GEÇİŞ DÖNEMİ

• Bu dönem Türk edebiyatı bir yandan İslam inancı ve bunun getirdiği Arap ve İran (Fars) kültürünün etkisine girerken bir yandan da eski Türk Edebiyatı geleneğini sürdürmeye çalıştığından bir ikilem yaşamıştır.

Geçiş Dönemi Türk Edebiyatının Genel Özellikleri

• a) Bu dönem verilen eserler genelde didaktik ürünlerdir.

• b) Dilde Arapça ve Farsça kelimeler görülür. Fakat yoğun görülmez. Türkçe kelimeler yaygındır.

• c) Uygur alfabesi yanında, Arap alfabesi de kullanılır.

• d) Şiirlerde, hem millî nazım birimi olan dörtlük, hem de yeni şiirin nazım birimi olan beyit kullanılmıştır.

• e) Hece vezni ile birlikte aruz veznine de yer verilmiştir.

GEÇİŞ DÖNEMİ ESERLERİ (11.-12.YÜZYIL)

• Bu dönemde, Uygur Türkçesinin devamı olan Hakaniye Türkçesi (Karahanlı Türkçesi) ile yazılmış dört önemli eser vardır: 

  1. Kutadgu Bilig,Yusuf Has Hâcib (1017-1077)

  2. Atabetü’l-Hakâyık, Edip Ahmed Yüknekî

  3. Divan-ı Hikmet, Ahmed Yesevî (1093?-1166)

  4. Divânü Lûgâti’t-Türk Kaşgarlı Mahmut (1008-1105)

Multiple Choice

Aşağıdakilerden hangisi Geçiş Dönemi ürünlerinde

görülen ortak özelliklerden biridir?

• İslamiyet’ten önceki döneme ait edebî eserlerden

  örnekler içermeleri

• Karahanlı Türkçesiyle yazılmaları

• Türk kültür coğrafyasına ilişkin bilgilerin yer alması

• Mesnevi nazım biçimiyle oluşturulmuş olmaları

• Yabancı etkilerden uzak bir dille yazılmaları

Multiple Choice

İslamiyet etkisinde yazılan ilk ürünlerde aruz ve hece

ölçüsünün, dörtlük ve beyit nazım biriminin bir arada

kullanıldığı görülür.

Bu bilgi, sözü edilen döneme ait eserlerle ilgili olarak

aşağıdakilerden hangisini kanıtlamaya yöneliktir?

• Söyleyiş güzelliğine önem verildiğini

• Dillerinin anlaşılırlıktan uzak olduğunu

• Yabancı sözcüklere fazlaca yer verildiğini

• Didaktik yönlerinin öne çıktığını

• İslamiyet Öncesi Dönem'in etkilerinin görüldüğünü

Multiple Choice

Türklerin Müslüman olduğunu kabul ettiğimiz 10. yüzyılla

divan edebiyatının başlangıcı olarak kabul edilen 13.

yüzyıl arasında İslamiyet’in etkisi altında verilmiş olan,

bir anlamda Geçiş Dönemi ürünleri sayılan eserler yer

almaktadır.

Aşağıdakilerden hangisi bu parçada sözü edilen

dönemde verilmiş eserlerden biri değildir?

• Atabetü’l Hakayık

• Divanü Lügati’t Türk

• Risaletü’n Nushiyye

• Divan-ı Hikmet

• Kutadgu Bilig

Multiple Choice

İslamiyet etkisindeki ilk ürünlerle ilgili olarak aşağıdakilerden

hangisi yanlıştır?

• Uygur Türkçesinin devamı sayılan Hakaniye lehçesiyle

  yazılmış ürünlerdir.

• Hem İslam öncesi hem de İslamiyet etkisindeki

  dönemin etkileri görülmektedir.

• Halkın sözlü geleneğinden doğan, anonim özellik

  taşıyan eserlerdir.

• Eserler, sanat gayesinden çok iyiliği, bilgiyi ve bilgeliği

  yücelten öğretici bir nitelik taşır.

• İslamî kavramlarla beraber Arap ve Fars diline ait

  sözcük ve tamlamalara yer verilmiştir.

Dîvânu Lugâti’t-Türk

• Türk Dilleri Sözlüğü anlamına gelen eser, Türkçenin ilk sözlüğü ve ilk dil bilgisi kitabıdır.

• Kaşgarlı Mahmut tarafından 1072-1074 yılları arasında yazılmıştır.

• Araplara Türkçeyi öğretmek ve Türkçenin Arapça kadar zengin bir dil olduğunu göstermek amacıyla yazılmıştır.

• Eser Arapça olarak kaleme alınmıştır. Türkçe kelimelere Arapça karşılıklar verilmiş; bu kelimelerin anlamlarını açıklamak ve nasıl kullanıldıklarını belirtmek için de kelimelerin geçtiği destan, sagu, koşuk, sav gibi çeşitli metinlerden örnekler verilmiştir.

Dîvânu Lugâti’t-Türk

• Eserde Türk boyları ve coğrafyası ile Türklerin örf ve gelenekleri hakkında önemli bilgiler de verilmektedir. Türkler arasında sözlü gelenekte yaşayan ürünlerin yazıya geçirilip günümüze ulaşması bakımından önemli bir eserdir.

• Türk sözlü edebiyatının yazıya geçirilen ilk örnekleri bu eserdedir.

• Eserde 7.500 civarında öz varlığı bulunmaktadır.

• Eser nesir (düzyazı) olarak yazılmıştır. Örneklerde nazımlar kullanılmıştır.

• Eserin tek nüshası İstanbul’da Millet Kütüphanesindedir.

  (1266’da el yazısıyla kopyalanmış nüsha).

Kaşgarlı Mahmut (1008-1105)

• XI. yüzyılda yaşamış Türk dil bilginidir. Karahanlılar soyundandır.

• Çalışmalarında Türkçeyi resmî dil olarak kabul eden Karahanlı Devleti’nden de büyük destek görmüştür.

• Kaşgarlı Mahmut, Türkçenin serpilip gelişmeye başladığı o dönemde, Türk diline büyük hizmet etmiştir.

• Aynı zamanda filolog, etnograf ve ilk Türk haritacısı olan Kaşgarlı Mahmut, “Dîvânu Lugâti’t-Türk” adlı eserinde yaşadığı dönemdeki Türk illerinin ve boylarının kullandığı ağızları canlı olarak tespit etmiştir.

Multiple Choice

Divanü Lügati’t Türk ile ilgili olarak aşağıdakilerden

hangisi söylenemez?

• Divan şiiri nazım biçimleri hakkında bilgi verilmiştir.

• Sagu ve koşuk örneklerine yer verilmiştir.

• Türkçe sözcüklerin Arapçadaki karşılığı verilmiştir.

• Türk boyları hakkında bilgi verilmiştir.

• Türk dünyası haritasına yer verilmiştir.

Kutadgu Bilig

• Türklerin İslamiyet’i kabul etmesinden sonra XI. yüzyılda ortaya konulan ilk eserdir.

• Yusuf Has Hacib tarafından tahminen 1070 yılında yazılmıştır.

• Kutadgu Bilig mutluluk veren bilgi anlamına gelir.

• Kutadgu Bilig, İslamiyet’in etkilerinin görüldüğü ilk eserdir.

• Eserin Fars etkisi taşıdığı söylenebilir. Fars: İran

Kutadgu Bilig

• Mesnevi türünde yazılan Kutadgu Bilig 6645 beyit ve 173 dörtlükten oluşur. (Geçiş Dönemi)

• Aynı zamanda Türk edebiyatında yazılmış ilk mesnevi olma özelliği taşır.

• Eserin Türkçe yazılmış olması önem taşımaktadır.

• Aruz ölçüsü kullanılarak yazılmıştır.

Kutadgu Bilig

• Dünyada ve ahirette kişinin mutluluğa ulaşmasının yollarını anlatırken daha çok devlet adamlarında olması gereken özellikler üzerinde durmuştur.

• Bu bakımdan didaktik bir özellik taşıyan eser aynı zamanda siyasetname özelliği taşır.

• Kutadgu Bilig’in alegorik bir yapısı vardır. Eser, dört ana karakter arasında geçen diyaloglardan oluşmaktadır.

• Kün Togdı: Hükümdardır, adaleti temsil eder.

  Ay Toldı: Vezirdir, baht, talih ve geleceği temsil eder.

  Ögdülmiş: Vezirin oğludur, akıl ve anlayışı temsil eder.

  Odgurmış: Vezirin kardeşidir, dünya işlerinin sonunu, kanaati temsil eder.

  
  

Yusuf Has Hâcib (1017-1077)

• Yusuf Has Hâcib, İslami Türk edebiyatının eseri elimize geçen ilk şairidir. İyi

  bir öğrenim gören şair, çağdaş bilimlerin yanı sıra Arapça ve Farsçaya

  da hâkimdir. Dil, edebiyat ve kültür tarihimiz açısından büyük önem taşıyan Kutadgu Bilig’i Karahanlı hükümdarı Uluğ Kara Buğra Han’a sunmuştur.

• Beğenilen eseri sayesinde “ulug has hâciblik” (başmâbeyincilik- dönemin dışişleri bakanlığı) makamına getirilmiştir.

• Bundan sonraki ömrünü devlet hizmetinde geçirmiştir.

Multiple Choice

 11. yy. da (1072-1074) Kaşgarlı Mahmut tarafından

yazılmıştır.

 Türk dilini Araplara öğretmek amacıyla ve Arapça

olarak yazılmıştır.

 Eserde, Türk boyları ve coğrafyası ile Türklerin örf

ve gelenekleri üzerine önemli bilgiler vardır.

Yukarıda verilen özellikler aşağıdaki eserlerden

hangisine aittir?

• Divanü Lügati’t Türk

• Atabetü’l Hakayık

• Mizanü’l Evzan

• Şecere-i Türki

• Kutadgu Bilig

Multiple Choice

• A

• B

• C

• D

• E

Atabet’ül-Hakayık

• Karahanlı Türkçesi (Hakaniye lehçesi) ile yazılmış üçüncü eser olan Atebetü’l-Hakâyık'ın, Yüknekli Edib Ahmet tarafından 12. yüzyılda yazıldığı tahmin edilmektedir.

• Hakikatlerin Eşiği anlamına gelen eserde bilginin yararı ile cahilliğin zararları, cömertliğin övgüsü, cimriliğin yergisi, dünyanın geçiciliği, alçak gönüllülüğün erdemleri, kibirliliğin kötülükleri gibi ahlâki yanı ağır basan didaktik konular işlenmiştir.

• Aruz ölçüsüyle yazılmıştır.

• 14 bölümden oluşan eserde, 40 beyit ve 101 dörtlük yer almaktadır, eserin tamamı ise 484 mısradır. (Geçiş Dönemi)

Edip Ahmed Yüknekî

• İslami dönem Türk edebiyatının ilk şairlerinden olan Edip Ahmed, Türkçeyi bütün incelikleriyle eserinde kullanmıştır.

• Şairliğinden daha çok bir âlim olarak tanınmıştır. Şiirlerinde de duygudan ziyade öğretici yön daha ağır basmaktadır.

• Bazı deyişleri bir atasözü gibi dilden dile dolaşan Yüknekî’nin Türk halkı üzerinde uzun yıllar süren bir etkisi olmuştur.

Multiple Choice

Geçiş Dönemi ürünü olan ---- , bilginin faydası, cehaletin

zararları, cömertlik, cimrilik, iyi ve kötü huylar anlatılarak

halka yararlı olmak hedeflenmiştir. Hakaniye lehçesiyle

yazılmış olan eserin dili biraz ağırdır. On dört bölümden

oluşan eserde kırk beyit ile yüz bir adet dörtlük bulunmaktadır,

eserin tamamı 484 dizedir.

Bu parçada boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi

getirilmelidir?

• Kutadgu Bilig’de

• Nehcü’l Feradis’te

• Atabetü’l Hakayık’ta

• Divan-ı Hikmet’te

• Babürname’de

Divân-ı Hikmet

• Ahmed Yesevî’nin 12. yüzyılda halka İslamiyet’i öğretmek amacıyla söylediği şiirlere hikmet, bu şiirlerin toplandığı esere Divân-ı Hikmet adı verilir.

• Türklerin anlayabileceği sade bir dille yazılmıştır.

• İslam dininin esaslarını, Peygamber’imizin hayatını ve mucizelerini, Allah’a ulaşma yollarını, Yesevilik tarikatının temel ilkelerini, tasavvuf adabını, kıyamet ve dünya hâllerini anlatır.

• Öğreticiliğin ön planda olduğu bu şiirler, dinî ve tasavvufi görüşleri yaymak amacı taşıdığından sanat yönü zayıftır.

• Şiirler dörtlüklerle ve hece ölçüsüyle söylenmiştir. Hakaniye lehçesi ile yazılmıştır.

• Koşma nazım şekliyle yazılmıştır. Gazel ve mesnevi nazım şekliyle yazılanlar da vardır. (Geçiş Dönemi)

Ahmed Yesevî (1093?-1166)

• Dinî-tasavvufi şiirin öncüsü olan Ahmed Yesevî, şair ve din büyüğü olarak

  Türk dünyasının manevi hayatını etkilemiş nadir kişilerdendir.

• Düşüncelerini yayabilmek için hece ölçüsü ve yalın bir Türkçeyle tasavvufi şiirler söylemiştir.

• “Hikmet” adı verilen bu şiirler, öz açısından tasavvufun, biçim açısından Türk halk edebiyatının etkisinde olan öğretici şiirlerdir.

• Yesevî, hikmetleriyle kısa zamanda Türkistan halkının, özellikle göçebe Türklerin gönlünde taht kurmuştur. Anadolu’nun Türkleşmesinde önemli payı olmuştur.

Multiple Choice

Aşağıdakilerin hangisinde Divan-ı Hikmet ile ilgili bir

bilgi yanlışı vardır?

• Türk tasavvuf edebiyatının bilinen en eski örneklerini

  içermektedir.

• Çoğunlukla hece ölçüsünün kullanıldığı dörtlüklere

  “hikmet” denmiştir.

• Şairane tasvirlerden ve söz oyunlarından uzak, yalın

  bir anlatımı vardır.

• Allah aşkı, peygamber sevgisi, din ve tarikat kuralları

  işlenmiştir.

• Türkçenin Farsçadan üstün bir dil olduğu tezi ile

  kaleme alınmıştır.

Multiple Choice

Arapça ve Farsça bilmesine rağmen çok sade bir Türkçe

ile yazdığı sözleri, Türkistan Türkleri üzerinde büyük izler

bırakmıştır. Bu sözlerde, dinin gereklerini ve tarikat adaplarını

anlatmıştır. Pir-i Türkistan olarak da bilinen sanatçı,

tekke edebiyatının ilk temsilcisi kabul edilmektedir. Bu

yönüyle Anadolu’daki Türk edebiyatının yeşerip gelişmesine,

Yunus Emre gibi büyük şairlerin yetişmesine

zemin hazırlamıştır.

Bu parçada sözü edilen sanatçı aşağıdakilerden

hangisidir?

• Balasagunlu Yusuf

• Ahmet Yesevi

• Yüknekli Edip Ahmet

• Kaşgarlı Mahmut

• Mevlana

Multiple Choice

• A

• B

• C

• D

• E

Multiple Choice

---- on ikinci yüzyılda ---- tarafından aruz ölçüsü ve dörtlüklerle

yazılmıştır. Yazar, “hakikatlerin eşiği” anlamına

gelen bu eseri Karahanlı beylerinden Muhammed Dâd

Sipehsalar'a hediye etmiştir. Yazar, eserinde ahlâklı

insan olmanın yollarını, ahlâk ilkelerini açıklamış, çeşitli

ahlakî öğütlerde bulunmuş, İslamî düşünce ve görüşler

konusunda yol gösterici olmuştur. Eserde dünyayı, Tanrı’yı,

insanı tanımanın sadece bilim yoluyla olabileceği;

bilginin faydası ve bilgisizliğin zararları anlatılmıştır.

Bu parçada boş bırakılan yerlere aşağıdakilerin

hangisinde verilenler sırasıyla getirilmelidir?

• Mesnevi - Mevlana

• Atabetü’l Hakayık - Edip Ahmet Yükneki

• Kutadgu Bilig - Yusuf Has Hacib

• Divan-ı Hikmet - Ahmet Yesevi

• Mecalis’ün Nefais - Ali Şir Nevai

Multiple Choice

• A

• B

• C

• D

• E

Multiple Choice

• A

• B

• C

• D

• E