Dziennikarz wobec współczesnych konfliktów

Dziennikarz wobec współczesnych konfliktów

Rola mediów w przebiegu konfliktów zbrojnych

Wojna medialna

Wojny i konflikty zbrojne zawsze cieszyły się zainteresowaniem, a ich przebieg był relacjonowany w miarę możliwości, jakimi dysponowano w danej epoce.

Korespondenci podążający za wojskami nie byli widokiem niezwykłym, nawet w czasach poprzedzających pojawienie się prasy.

Współczesne relacje wojenne to wynalazek XIX wieku, jednak dopiero rozwój telewizji satelitarnej i Internetu dokonały rewolucji – i to nie tylko w sposobie relacjonowania przebiegu wojny. Nowoczesne media nie pozostają bez wpływu na przebieg działań, wymykają się wojskowej cenzurze, kształtują opinię publiczną, a wraz z nią – poparcie lub jego brak dla działań rządów.

Wojna medialna

Za pierwsza wojnę medialną uznaje się wojnę w Wietnamie.

Jej przebieg śledziło 85% Amerykanów, którzy mieli odbiornik TV.

Wojna medialna

Podczas pierwszej wojny w Zatoce Perskiej w 1991 roku dziennikarzom pozwolono zbliżyć się do frontu walki pod bacznym okiem żołnierzy, a biuro prasowe zaopatrywało ich w niezbędne materiały. Relacje nadawano całą dobę, upodabniając je do serialu.

Wojna medialna

​Zintegrowana Platforma Edukacyjna (zpe.gov.pl)

Wojna medialna

Dynamiczny rozwój mediów w XX wieku oraz mediatyzacja życia publicznego doprowadziły do sytuacji, że informacja dociera do najdalszego zakątka świata a dostęp do niej stał się powszechny i swobodny.

Zarówno publiczne, jak i prywatne środki masowego przekazu rywalizują na rynku dostarczania informacji w zakresie ilości i szybkości ich dostarczania.

Wraz z rozwojem technologii oraz procesem komputeryzacji pojawił się Internet, który stał się siecią komputerową o zasięgu globalnym. Badania przeprowadzone w 2000 roku dowodzą, że na ziemi żyło około 6 mld ludzi, a podłączonych do Internetu urządzeń, takich jak komputery, telefony, drukarki, faxy itd. było zaledwie 500 mln. U schyłku 2008 roku stan urządzeń przypiętych do globalnej sieci przerósł liczbę ludzi mieszkających na ziemi1 . Potwierdza to stwierdzenie, że informacja dociera praktycznie do każdego.

Wojna medialna

Obecnie znaczenia nabrała informacja szokująca o charakterze sensacji, której głównym celem jest zwrócenie uwagi odbiorcy oraz wywołanie w nim odpowiednich reakcji.

Media masowe transmitują współcześnie wszystkie ważne wydarzenia zarówno w skali krajowej, jak i międzynarodowej. Korespondenci zagraniczni, prowadząc relację z miejsca zdarzenia, umożliwiają widzowi wirtualne uczestnictwo w czasie rzeczywistym.

Przykładem tego są chociażby bezpośrednie transmisje i przekazy z miejsc trwających konfliktów zbrojnych lub miejsc gdzie dokonano zamach terrorystyczny. Można obecnie z dowolnego miejsca na świecie obserwować przebieg zdarzeń i dalszy ich rozwój. Informacje takie błyskawicznie obiegają cały świat.

Wojna medialna

Na przełomie lat mieliśmy do czynienia z ewolucją zachowań władz państwowych w kontekście ich otwartości na dostęp dziennikarzy do linii frontu konfliktu, czy miejsca zamachu terrorystycznego. Dlatego też można wyróżnić co najmniej trzy modele zachowań rządzących
w tej materii:

• model pierwszy – pełna otwartość na dziennikarzy,

• model drugi – całkowita kontrola nad przepływem informacji poprzez uniemożliwienie dostępu do pola walki,

• model trzeci – mieszany – dostęp do pola walki jest możliwy, ale poddany pewnym restrykcjom i ściśle limitowany

​ Ł. Szurmiński, Media na wojnie – modele relacji wojsko-dziennikarze na przykładzie konfliktów zbrojnych w XX i XXI wieku,

Wojna medialna

Obecnie współczesne dziennikarstwo zajmujące się dostarczaniem informacji z rejonów konfliktów lub działań terrorystycznych przybrało dwie formy:

• pierwsza – klasyczna – polegać będzie na poruszaniu się dziennikarzy wraz z liniowymi jednostkami wojskowymi prowadzącymi działania wojenne lub oddziałami kontrterrorystycznymi działającymi w rejonie działań terrorystycznych;

• druga – opierać się będzie na pracy dziennikarzy w centrach informacyjnych usytuowanych z centrach dowodzenia operacjami.

​ Ł. Szurmiński, Media na wojnie – modele relacji wojsko-dziennikarze na przykładzie konfliktów zbrojnych w XX i XXI wieku,

Wojna medialna

Określenie „wojna medialna” oznacza zaangażowanie nowoczesnych mediów audiowizualnych w konflikt zbrojny, częste relacje „na żywo”, pokazywanie interwencji wojskowych, zamachów bombowych, mechanizmy odbijania zakładników.

Z drugiej strony, „wojna medialna” oznacza zwiększoną manipulację przekazem, inwigilację dziennikarzy przez wojsko, ograniczony obiektywizm, który dyktują warunki ekonomiczne mediów.

​http://www.dialogi.umk.pl/dezinformacja-konflikt-zatoka-perska.html [Dostęp: 10.04.2012].

Media w ręku terrorystów ?

Niestety relacja medialna z zamachu staje się „reklamą” dla organizacji terrorystycznej, dającą możliwość publicznego rozpropagowania jej programu i „sprawy”.

Dodatkowo, informowanie o przebiegu i kulisach zamachu czy innego ważnego wydarzenia związanego z terroryzmem stanowi dla mediów (z wyżej wymienionych powodów) gwarancję wzrostu poziomu zainteresowania odbiorców. To z kolei stanowi też wartość dla terrorystów, którzy nastawieni są na zwrócenie uwagi jak największej liczby odbiorców i wywołanie wśród nich strachu.

Najskuteczniejszym sposobem osiągnięcia tego celu, a więc skupienia na sobie uwagi mediów (i atakowanego społeczeństwa), jest z kolei przeprowadzenie dalszych spektakularnych akcji lub wystosowanie publicznej groźby takich działań. W wielu zamachach terrorystycznych w ostatnich latach terroryści umiejętnie wykorzystywali media dla zwielokrotnienia skali i poziomu społecznego oddziaływania podejmowanych przez siebie działań.

Media, działając formalnie w imię przekazywania informacji i pokazywania obrazu realnego świata, jednocześnie jednak mimowolnie stawały się w takich przypadkach narzędziem terrorystów i nowym rodzajem broni w ich arsenale. Współczesne środki masowego przekazu – w szczególności telewizja i Internet – relacjonując przebieg bądź skutki działań terrorystycznych, umożliwiają ich sprawcom osiągnięcie tzw. „efektu teatru”.

T. Otłowski, Media – broń w rękach terrorystów?, Biuletyn Opinie Nr 20/2009.

Media w ręku terrorystów ?

Przekazując odezwy czy oświadczenia terrorystów, media siłą rzeczy uczestniczą więc w zastraszaniu danego społeczeństwa lub grupy społeczeństw (np. w odniesieniu do całego Zachodu), eskalując poziom strachu, poczucia niepewności. Eskalacja taka jest przy tym bardzo często zupełnie nieadekwatna do rzeczywistego poziomu zagrożenia terrorystycznego

T. Otłowski, Media – broń w rękach terrorystów?, Biuletyn Opinie Nr 20/2009.

Wśród wielu dostępnych obecnie platform społecznościowych, jako źródło przekazu informacji pod kątem szybkości dominuje założony w 2006 r. wspominany już serwis mikroblogowy Twitter. Paul Levinson już w 2010 r. stwierdził, że jest to „najszybsze oparte na piśmie medium w historii” (Levinson 2010, s. 212).

Jak mówiła w rozmowie z M. Wachnickim z Newsweeka dr Kamila Tuszyńska z Polskiej Akademii Nauk, „jeśli coś się wydarzy, to na Twitterze jest średnio w ciągu 20 minut. Na Facebooku dopiero po 4 godzinach” (Wachnicki 2013). Na szybkość komunikacji w tym serwisie wpływa m.in. format komunikatu – ma maksymalnie 280 znaków (do roku 2018 – 140) – a jednocześnie może zawierać rozliczne dodatki, jak linki, zdjęcia, filmy, wywołania, itd. (więcej na ten temat: Leonowicz-Bukała, Martens 2015). Marek Palczewski zauważa, że Twitter „nadaje się szczególnie do relacjonowania katastrof, klęsk żywiołowych, demonstracji, zamieszek, wojen, wydarzeń niespodziewanych i szybko zmieniających się, za którymi tradycyjne media często już nie nadążają” (Palczewski 2013: 176).

Wśród przykładów używania Twittera jako narzędzia komunikowania się uczestników danego zdarzenia i przekazywania na bieżąco informacji można wymienić: tzw. arabską wiosnę, wybory w Iranie (mimo blokady informacyjnej nałożonej przez rząd (2011), relacje z zamachu terrorystycznego w Bombaju (2008), pożar lasów w Kalifornii (2007), trzęsienie ziemi w Chile (2010), śmierć Osamy bin Ladena (2011), atak na centrum handlowe w stolicy Kenii Nairobi (2013), zamachy terrorystyczne w Paryżu (2015) (Palczewski 2013; Mołodziejko 2017).

T. Otłowski, Media – broń w rękach terrorystów?, Biuletyn Opinie Nr 20/2009.

W polskich realiach o roli Twittera w sytuacjach kryzysowych pisał między innymi Bartłomiej Machnik (2014) w odniesieniu do „afery podsłuchowej” z czerwca 2014 roku. Zauważa on, że „Twitter można uznać za „broń taktycznego rażenia”, ponieważ nie jest istotne, jak wiele osób (tzw. followersów, a więc użytkowników obserwujących danego polityka) zobaczy tweeta. Wystarczy, że zobaczy go jeden dziennikarz, który następnie sprawi, że zobaczy go połowa mieszkańców Polski” (Machnik 2014: 156)

„Twitter stał się w przypadku zamachów w Paryżu ważnym, o ile nie najważniejszym, narzędziem szybkiego przekazywania informacji, kreowania opinii oraz kształtowania narracji na temat walki z terroryzmem” (Mołodziejko 2017: 8).

T. Otłowski, Media – broń w rękach terrorystów?, Biuletyn Opinie Nr 20/2009.

Strategia zarzadzania strachem

Jedną z podstawowych emocji, którym ulega człowiek jest strach.

Jest to stan silnego emocjonalnego napięcia pojawiający się w sytuacji realnego zagrożenia. Strach jest spowodowany naszą zdolnością do zapamiętywania i kojarzenia podobnych sytuacji, np. jeżeli w przeszłości podobna sytuacja przyniosła niepożądany skutek lub powodowała określone zagrożenie oraz zdolnością do przewidywania (efekt naszej zdolności do abstrakcyjnego myślenia) ewentualnych groźnych skutków bądź zagrożeń.

Strach więc nierozerwalnie związany jest z naszą przeszłością, - przeszłym doświadczaniem rzeczywistości. Pozostaje długo w naszej pamięci,. szczególnie wtedy gdy stanowi zagrożenia dla życia, dla codziennej egzystencji.

Strach przeradza się w lęk, czyli nieprzyjemny, długotrwały stan emocjonalny związany z „przewidywaniem nadchodzącego z zewnątrz lub pochodzącego z wewnątrz organizmu niebezpieczeństwa”.

T. Otłowski, Media – broń w rękach terrorystów?, Biuletyn Opinie Nr 20/2009.

Strategia zarzadzania strachem

W odróżnieniu od strachu lęk bywa długotrwały i obezwładniający. Jest irracjonalny i powoduje niepokój, uczucie napięcia, skrepowania oraz zagrożenia.

Gdy lęk stale jest obecny w naszym zachowaniu staje się patologiczny i w konsekwencji prowadzi do zaburzeń.

Według psychoanalizy lęk jest punktem krystalizacyjnym, jednym z popędów pojawiających się gdy id nie jest rozładowane a ego zaczyna wypełniać się lękiem.

Podstawową funkcją lęku to ostrzeganie przed niebezpieczeństwem dlatego wyróżniamy dwie jego postacie:
• lęk realistyczny, który jest obawą przed rzeczywistym zagrożeniem w świecie zewnętrznym i jego nasilanie jest proporcjonalne do nasilenia strachu,
• lęk moralny, czyli lęk przed własnym sumieniem powodujący odczuwanie poczucia winy czy wstydu.

T. Otłowski, Media – broń w rękach terrorystów?, Biuletyn Opinie Nr 20/2009.

Strategia zarzadzania strachem

Zarządzanie strachem bezpośrednio ma na celu wpływanie i kontrolowanie tego wpływu na grupy społeczne lub całe społeczności.

Ma odwrócić uwagę od realnych problemów - niwelować lub neutralizować inne „strachy”, np. związane z brakiem stabilizacji życiowej ludzi, ograniczaniem wolności osobistych, praw człowieka itp.

Proponowane „nowe lęki” mają mieć pozornie racjonalne podstawy czyli opierać się na powszechnej wiedzy stereotypowej a nie rzeczywistej. Drogą dezinformacji i nasilonej propagandy wytwarza się sytuacja, w których leki oparte są na niewiedzy, nieznajomości tego czego się tak naprawdę boimy. Stąd są tak łatwe do zbijania kapitału politycznego drogą dyskredytacji przeciwnika politycznego - naznaczania go (stygmatyzacja) i zaprzeczania

T. Otłowski, Media – broń w rękach terrorystów?, Biuletyn Opinie Nr 20/2009.

Strategia zarzadzania strachem

Zarządzanie strachem bezpośrednio ma na celu wpływanie i kontrolowanie tego wpływu na grupy społeczne lub całe społeczności.

Ma odwrócić uwagę od realnych problemów - niwelować lub neutralizować inne „strachy”, np. związane z brakiem stabilizacji życiowej ludzi, ograniczaniem wolności osobistych, praw człowieka itp.

Proponowane „nowe lęki” mają mieć pozornie racjonalne podstawy czyli opierać się na powszechnej wiedzy stereotypowej a nie rzeczywistej. Drogą dezinformacji i nasilonej propagandy wytwarza się sytuacja, w których leki oparte są na niewiedzy, nieznajomości tego czego się tak naprawdę boimy. Stąd są tak łatwe do zbijania kapitału politycznego drogą dyskredytacji przeciwnika politycznego - naznaczania go (stygmatyzacja) i zaprzeczania

T. Otłowski, Media – broń w rękach terrorystów?, Biuletyn Opinie Nr 20/2009.

Strategia zarzadzania strachem

Zarządzanie strachem to też jeden ze środków eliminacji wrogów politycznych.

W bardzo szerokim zakresie wpływa na jedność moralno-polityczną, buduje spoistość społeczną i daje narzędzia prawne do mobilizacji własnej grupy społecznej.

Poczucie zagrożenia, że strony innych grup, organizacji czy stowarzyszeń, nawet legalnie funkcjonujących, gra bardzo istotna role w procesie budowania leków społecznych, a tym samym w oparciu o nie, w ramach quasi rozwiązania problemu - zwiększanie uprawnień służb policyjnych i zaostrzanie prawa (np. ostatnia nowelizacja kodeksu karnego w Polsce w związku z walka z pedofilią wprowadza szereg nowych obostrzeń w stosunku do innych przestępstw, jak i zwiększa uprawnienia policyjno-więziennych); ograniczania prywatności i wolności oraz swobód obywatelskich jakie stały się też faktem na przełomie lat 2001/2002 w USA, w związku z wojną z terroryzmem

T. Otłowski, Media – broń w rękach terrorystów?, Biuletyn Opinie Nr 20/2009.

Strategia zarzadzania strachem

Po 11 września 2001 r. Amerykanie na podstawie ustawy „Patriot Act” musieli wyrzec się gwarantowanych im przez konstytucję swobód i wolności obywatelskich. Tuż po zamachach podwyższone zostały standardy bezpieczeństwa, zwłaszcza na lotniskach. Służby naziemne zaczęły uważniej obserwować osoby o ciemnej karnacji i paszportach krajów arabskich. Wielu obywateli amerykański pochodzenia arabskiego lub muzułmanów stało się obiektami częstych rewizji i przesłuchań umieszczano ich na liście osób, którym zabrania się wjazdu do USA, mimo że nie ciążyły na nich żadne zarzuty.

T. Otłowski, Media – broń w rękach terrorystów?, Biuletyn Opinie Nr 20/2009.

Strategia zarzadzania strachem

Efektem lub inaczej skutkiem „zarządzania strachem” jest w społeczeństwie narzędziem do tworzenia chaosu i podziału na tym tle ludzi. Jedni są, a w zasadzie stają się ofiarami, którymi skutecznie się manipuluje inni doświadczają stygmatyzacji, marginalizacji oraz wykluczenia. U tych pierwszych następuje radykalna zmiana postaw prowadząca do rozwinięcie wrogiego stosunku do wybranej grupy, osoby - zbudowanie wobec nich przekonań opartych na fałszywych przesłankach. W drugiej grupie ofiar powstaję efekt irracjonalnego podporządkowania i posłuszeństwa. W obu wyróżnionych grupach ofiar dominuje „lęk”, który z czasem przeradza się panikę moralną – niejasny obraz postrzegania realnego świata.

T. Otłowski, Media – broń w rękach terrorystów?, Biuletyn Opinie Nr 20/2009.