Untitled Lesson

Mavzu: Kirish. Qiyosiy-tarixoy

tilshunoslikning vujudga

kelishi

Multiple Choice

Tarixiy-qiyosiy metodning maqsadi nimadan iborat?

• tillarni komponent tahlil qilish

• bir tilni yoki qarindosh tillarni tarixiy jihatdan qiyoslab, ulardagi  umumiylikni va farqlarni aniqlash

• tillarni sinxron o‘rganish

• tillarni sinxron o‘rganish

Fаnning mаqsаd vа vаzifаlаri.

Qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning vujudga kelishi.

Intralingvistika.

Ekstralingvistika

Mа'ruzа rejаsi:

1

2

3

4

Open Ended

Tilshunoslik fani sizga tanish, tilshunoslik termini yana qanday sinonimlar bilan qo'llanadi?

Fanning maqsad va vazifalari:

Fanning

maqsadi:

tilshunoslik fani, uning bo'limlari,
o'rganish obyekti, boshqa fanlar

bilan aloqasi haqida ma'lumot

berish

talabalarni tilshunoslik fanining

asosiy tushunchalari,

kategoriyalari haqidagi bilimlar

bilan tanishtirish

talabalarda olingan bilimlarni

amalda qo'llay olish malakasini

shakllantirish

Tilning murakkab mohiyat sifatidagi tavsifi.

Tilning mohiyati haqidagi qarashlar.

Til – insoniyatning eng muhim aloqa vositasi ekanligi.

Fikr almashinuv (kommunikatsiya) va uning asosiy vositalari.

Tilshunoslikning

vazifalari

quyidagilarni
o’rganishdan

iborat:

dunyo tillarining

tasnifi

tilshunoslik

fanining tabiiy

va ijtimoiy fanlar

bilan aloqasi

til birliklari va

ularning

namoyon bo'lish

qonuniyatlari

til tizimi va

tuzilishi

til va jamiyat

tilning sathlari

Tilshunoslikning fan sifatidagi taraqqiyoti:

Qadimgi Hindiston
Qadimgi Yunoniston

(Gretsiya)

Tilshunoslik taraqqiyoti

Qiyosiy-tarixiy tilshunoslik

 tilshunoslikning qarindosh tillarni, yaʼni

genetik jihatdan oʻzaro bogʻliq tillarni

oʻrganuvchi, ular oʻrtasidagi

munosabatlarni aniqlovchi hamda ularning

zamon va makon boʻyicha tadrijiy
taraqqiyotini tavsiflovchi sohasi

Qiyosiy

-

tarixiy

tilshunoslikning

maqsadlari

til oilalarining,
shu tizimlardagi
ayrim tillar va
elementlarning
kelib chiqishini

aniqlash

tillar oʻrtasidagi

genetik

qarindoshlikni —

ularning yagona bir
manba (bobo til)dan
kelib chiqqanligini
aniqlash (tillarning
genealogik tasnifi)

Tillarni tarixiy taraqqiyotsiz qiyoslash, tarixiy qiyoslashdan farqli

ravishda, qarindosh va noqarindosh tillarni chogʻishtirish deb atalib, u

avvaldan Yevropaning antik davrida (yunon va lotin tillarini

chogʻishtirish), qadimiy Hindistonda (sankrit bilan prakritlarni — oʻrta

hind tillarni chogʻishtirish), 11 — 12-asrlar Sharq tilshunosligida

(M.Koshgʻariy va M.Zamaxshariy lugʻatlarida qarindosh va noqarindosh

tillar lugʻaviy birliklarning chogʻishtirilishi) mavjud boʻlgan.

Qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning, eng avvalo, uning magʻzi
boʻlmish qiyosiy-tarixiy grammatikaning paydo boʻlishini
odatda 18-asr oxirida yevropalik tilshunoslarning sanskrit

bilan tanishuvlariga bogʻliq deb hisoblaydilar

nemis olimi F.Shlegelning "Hindlarning tili va donoligi"

(1808) asari

ingliz olimi U.Jounzning sanskrit bilan "klassik tillar" (yunon

va lotin) orasida qarindoshlik borligi haqidagi fikrlari va

boshqalar.

Nemis tilshunosi

Frans Bopp

"Sanskrit

tilining

tuslanish

tizimi

haqida

va

uni

yunon

,

lotin

,

fors

va

german

tillaridagi

tuslanish

tizimiga

qiyoslash

" (1816)

3

jildli

"Sanskrit,

zand

(

avesto

),

arman

,

yunon

,

lotin

,

litva

,

eski

slavyan

, got

va

nemis

tillarining

qiyosiy

grammatikasi

"

(1833—52)

Daniyalik olim Rasmusk Rask



"

Qadimgi

shimol

tili

sohasidagi

tadqiqot

yoki

island

tilining

kelib

chiqishi

" (1818)

asari

F.Bopp va R.K.Rask bir-

birlarining tadqiqotlaridan

bexabar holda, mustaqil

ravishda qiyosiy

tilshunoslikka asos soladilar.

Nemis tilshunosi Yakob Grimm

4 jildli "Nemis
grammatikasi"

(1819—37)

2 jildli "Nemis

tili tarixi"

(1848)

Tilshunoslik metodologiyasiga tarixiylik

tushunchasini kiritadi.

Rus tilshunosi
A.X. Vostokov

"Slavyan tili haqida

mulohazalar"

(1820)

2 jildli

"Cherkovslavyan tili
lugʻati" (1858—61)

F. Bopp, R.K.Rask, Ya.Grimm,
A.X.Vostokovlar Qiyosiy-tarixiy

tilshunoslik va bu

tilshunoslikning ilmiy tekshirish
metodi boʻlgan qiyosiy-tarixiy

metodlarga asos soldilar.

Rus tilshunosi Aleksandr Vostokov

"Slavyan tili haqida mulohazalar" (1820)

2 jildli "Cherkov slavyan tili lugʻati"

(1858-61)

Chex tilshunosi Yozef Dobrovskiy

"Qadimiy slavyan tili grammatikasi" (1822)

Qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning

slavyanshunoslik tarmogʻini

asoslovchilar

Tillarni qiyosiy-
tarixiy jihatdan

o'rganish

metodi, g'oyasi
va tamoyillarini

ishlab

chiqishda
hamfikrlik

Yakob
Grimm
(1785-
1863

Rasmus

Rask

(1787-
1832)

Aleksandr
Vostokov

(1781-
1864)

Frans
Bopp
(1791-
1867

Yozef

Dobrovskiy

(1753-
1829)

Open Ended

Ajdodlarimizdan qaysi buyuk olim qiyosiy-tarixiy metod shakllanishiga o'z hissasini qo'shgan?

XIX asrning

birinchi yarmi:

Yevropa
tillarining
sanskrit

(qadimgi hind)

tili bilan uzviy

bog'lanishi
aniqlangan

Tilshunoshk

fanining

taraqqiyotiga

katta

hissa

qo’shgan

olimlar

—

Ferdinand

de

Sossyur,

Grosse,

Boduen

de

Kurtene,

N.V.Kraslievskiy, eramizdan oldingi IV asrda yashagan hind olimi Panini,
grek

tilshunoslari

Demokrit,

Epikur,

Geraklit,

o’zbek

tilshunoslari

Mahmud Koshg’ariy, Zamaxshariy, Alisher Navoiy kabilardir.

Ferdinand de
Sossyur (1857-1913)

Boduen de
Kurtene

Zamaxshariy

Alisher Navoiy

XX asrdan boshlab tilshunoslik fanining predmetini aniqlashda

yangi davr boshlandi.

Hozirgi zamon tilshunoslik fanining asoschisi mashhur

shveysariyalik olim F. de Sossyur (1857-1913) nazariyasi ta'sirida

tilshunoslik fanining predmeti masalasi ham yangicha tus oldi.
F. de Sossyurning fandagi asosiy xizmati shundan iboratki, u

birinchilar qatori tilning murakkab hodisa ekanligini aniqlagan

holda, yangi mukammal va aniq, shakllangan umumiy tilshunoslik

nazariyasini yaratib berdi.

Til — insoniyatning eng muhim aloqa vositasi.

Aloqa boshqa vositalar bilan

ham o’rnatilishi mumkin:

➢ Morze alifbosi, imo-ishora

va boshqalar.

➢ Afrikada

uzoq

masofaga

axborot

berish

uchun

qo’llanadigan

nog’ora

tovushlari,

➢ Kanar orollarida ishiatiladigan

“Hushtak - tili"
Boshqa aloqa vositalari

tilga

nisbatan

yordamchi,

ikkinchi darajalidir.

fikr va hissiyotni ifodalashi;

ijtimoiy, chunki jamiyat tomonidan
yaratilib, unga xizmat qilishi;

moddiylik (tovush to’iqinlari, grafik
chizmalar…);

obyektiv borliqni aks ettirishi.

Til va boshqa aloqa vositalarini

birlashtiruvchi xususiyatlar quyidagilar:

1.

2.

3.

4.

Til

tariхiy

rivоjlanib

turadigan

hоdisa

sifatida

tilshunоslik fanining оbyеkti

va

tilshunоslik

ham

tariхiy

rivоjlanib turadigan fandir.

boshqa fanlar bilan aloqasi

“Tilshunoslik asoslari” fanining

Matematika

Tarix

Etnografiya

Sotsiologiya

Psixologiya

Geografiya

Tilshunoslik

Intralingvistika

Intralingvistika (ichki lingvistika)

Intralingvistika til birliklarining sistem aloqasini,

munosabatini tashqi lingvistikaga bog‘liq bo‘lmagan holda

o‘rganadi. Ichki lingvistikaning o‘rganish obyekti fonologiya,

leksikologiya va grammatika sanaladi.

Ekstralingvistika (tashqi lingvistika)

Tashqi lingvistika tilning taraqqiyoti va vazifasini ijtimoiy-
siyosiy, ijtimoiy-tarixiy, etnik, jo‘g‘rofiy kabi faktorlar bilan
bog‘liq tarzda o‘rganadi. Shunga ko‘ra, ushbu lingvistika tilni
ijtimoiy hodisa sifatida o‘rganadi. Til juda murakkab ijtimoiy

hodisa bo‘lib, bugungi taraqqiyot bosqichiga kelguncha

ko‘plab faktorlar ta’sirida bo‘ldi. Ijtimoiy-siyosiy, ijtimoiy-
tarixiy, etnik, jo‘g‘rofiy kabi faktorlar tilning rivojlanishi

uchun muhim vazifani bajaradi.

АDАBIYOTLАR:
Asosiy adabiyotlar:

 Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. – T., 2010.
 Irisqulov M. Tilshunoslikka kirish. – T., 2009.

 Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. – T., 2013.

 Qo ‘shimcha adabiyotlar:

 Yo‘ldoshev I. va boshqalar. Tilshunoslikka kirish (darslik). – T., 2013.
 Xolmonova Z. Tilshunoslikka kirish (o‘quv qo‘lanma). – T., 2013.

 Borbala Richter. Frist steps in theoretical and applied linguistics. – Budapesht, 2006. b. 17.

 Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. – T., 2010.
 Abduazizov A., Sheremetova A. Obshee yazikoznaniye – T., 2004.

 Bushuy A.M., Safarov Sh. Til qurilishi: tahlil metodlari va metodologiyasi. – T.: Fan, 2007.
 Нурмонов А. Struktur tilshunoslik: ildizlari va yo‘nalishlari. – Andijon, 2006.
 Раҳматуллаев Ш. Sistem tilshunoslik asoslari. – T., 2007.
 Peter T. Daniyels (2001) Writing and language. In the handbook of Linguistics, edited by

arnpff, M., Rees-miller, J.P. 65 – 68.

E’tiboringiz uchun rahmat!