Chất biến đổi liên tục, lượng ổn định tuyệt đối

Chất tương đối ổn định, lượng biến đổi thường xuyên

Cả chất và lượng đều bất biến

Chất và lượng biến đổi ngẫu nhiên không có quy luật

Thời điểm cụ thể khi chất thay đổi

Khoảng giới hạn mà sự thay đổi về lượng chưa làm thay đổi cơ bản chất của sự vật, hiện tượng

Tổng lượng tích lũy bất kỳ

Mức đo tuyệt đối của chất

Điểm nút

Bước nhảy

Độ

Phủ định siêu hình

Mọi điểm bất kỳ trong quá trình biến đổi

Điểm giới hạn mà tại đó lượng tích lũy đủ để làm thay đổi nhanh chóng chất cơ bản, tạo ra chất mới

Điểm bắt đầu tích lũy lượng

Điểm kết thúc mọi vận động

Sự tích lũy lượng nhỏ lẻ trong thời gian dài

Sự chuyển hóa tất yếu, kết thúc một giai đoạn vận động và mở đầu giai đoạn mới khi lượng đạt điểm nút

Sự dừng vận động tạm thời

Sự lặp lại chu kỳ cũ

Chỉ lượng tác động đến chất, chất không bao giờ tác động đến lượng

Lượng thay đổi đến điểm nút tạo ra chất mới; chất mới tác động trở lại làm thay đổi lượng mới (cấu trúc, quy mô, trình độ, nhịp điệu)

Chất và lượng độc lập, không tương tác

Lượng luôn giảm khi chất tăng

Kiên trì tích lũy lượng

Đốt cháy giai đoạn khi lượng chưa tích lũy đủ hoặc bảo thủ trì trệ khi lượng đã tích lũy đủ mà không tiến hành bước nhảy

Xem xét điều kiện khách quan

Chủ động tạo thêm điều kiện

Bước nhảy tự nhiên và xã hội

Bước nhảy cục bộ và bước nhảy toàn bộ

Bước nhảy định lượng và định tính

Bước nhảy nhanh và chậm

Đột biến và từ từ

Ngắn hạn và dài hạn

Cục bộ và toàn bộ

Đơn giản và phức tạp

Chỉ chú trọng mặt lượng trong hoạt động nhận thức

Cần coi trọng cả hai phương diện chất và lượng trong hoạt động thực tiễn và nhận thức vì chúng quy định và chuyển hóa lẫn nhau

Tách biệt chất và lượng để dễ phân tích

Ưu tiên chất, xem nhẹ lượng

Quy luật lượng – chất

Quy luật mâu thuẫn

Quy luật phủ định của phủ định

Quy luật nhân quả

Phủ định siêu hình là sạch trơn, không thấy được nguyên nhân căn bản và tính liên tục giữa các giai đoạn; phủ định biện chứng chỉ rõ mối liên hệ và nguyên nhân trong quá trình vận động

Phủ định siêu hình và biện chứng hoàn toàn giống nhau

Phủ định biện chứng phủ nhận mọi sự liên hệ

Phủ định siêu hình nhấn mạnh mối liên hệ nội tại

Chất mới không ảnh hưởng đến lượng

Chất mới tác động trở lại lượng mới, làm thay đổi kết cấu, quy mô, trình độ và nhịp điệu vận động

Chất mới làm lượng ngừng biến đổi

Chất mới chỉ làm tăng số lượng

Độ

Điểm nút

Bước nhảy cục bộ

Phủ định biện chứng

Chỉ dựa vào điều kiện khách quan

Nâng cao tính tích cực, chủ động của các chủ thể để thúc đẩy chuyển hóa từ lượng đến chất một cách hiệu quả

Bỏ qua nhân tố chủ quan

Chờ đợi tự phát xảy ra bước nhảy

Sự phủ định sạch trơn, loại bỏ hoàn toàn cái cũ

Sự phủ định tự thân tạo ra hiện tượng mới và tiến bộ hơn trước

Sự lặp lại vòng tuần hoàn bất biến của cái cũ

Sự bảo tồn nguyên trạng không đổi

Do ý chí chủ quan áp đặt lên sự vật

Do quy luật bên ngoài chi phối tùy tiện

Do nguyên nhân phủ định nằm trong bản thân sự vật, hiện tượng

Do tác động của các thế lực siêu nhiên

Xóa bỏ toàn bộ đặc điểm của cái cũ

Giữ lại các nhân tố hợp lý của cái cũ để hình thành cái mới phù hợp

Giữ nguyên tất cả các mặt của cái cũ, chỉ đổi tên

Thêm các yếu tố ngẫu nhiên không liên quan

Dừng lại sự thay đổi để ổn định lâu dài

Làm cho sự vật tồn tại vĩnh viễn

Là dây chuyền vô tận thúc đẩy sự vật vận động, phát triển qua các giai đoạn

Chỉ xảy ra một lần rồi kết thúc

Thế giới chủ quan của mỗi cá nhân

Thế giới khách quan là đối tượng của nhận thức

Khái niệm thuần túy trong tư duy

Ý niệm siêu hình tách rời thực tiễn

Coi nhận thức là quá trình chủ động, sáng tạo

Nhấn mạnh vai trò của thực tiễn trong kiểm chứng

Xem sự phản ánh của ý thức chỉ là sao chép giàn đơn, máy móc và thụ động

Phân tích đầy đủ mâu thuẫn và biến đổi

Tiêu chuẩn để kiểm tra chân lý của cảm giác, ý thức nói chung

Một hoạt động không liên quan đến nhận thức

Chỉ là nguồn cảm hứng nghệ thuật

Là sản phẩm phụ sau khi nhận thức hoàn tất

Ý niệm tiên nghiệm

Kinh nghiệm chủ quan thuần túy

Thế giới vật chất khách quan

Cảm xúc và trực giác cá nhân

Hình ảnh chủ quan không liên hệ với hiện thực

Hình ảnh của thế giới bên ngoài và là phận ánh có tính độc lập với cái phản ánh

Kết quả tưởng tượng thuần túy

Một ảo giác không kiểm chứng được

Là sao chép cơ học như gương

Là quá trình năng động, sáng tạo, tích cực của chủ thể gắn với hoạt động thực tiễn

Là sự lặp lại không đổi của hiện thực

Là loại bỏ hoàn toàn vai trò của chủ thể

Nhận thức là phản ánh thế giới khách quan vào óc người

Nhận thức là phản ánh trạng thái chủ quan của con người, không phải phản ánh thế giới khách quan

Nhận thức là sản phẩm của thực tiễn xã hội

Nhận thức là kết quả tương tác vật chất

Quá trình phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc người

Quá trình tự ý thức của tinh thần thế giới, hồi tưởng lại tri thức có sẵn ở thế giới ý niệm

Quá trình thực nghiệm khoa học

Quá trình cảm giác thuần túy

Con người có thể nắm bắt bản chất của thế giới

Con người chỉ tiếp cận các biểu hiện bên ngoài, không thể biết bản chất của thế giới

Con người nhận thức trực tiếp toàn bộ hiện thực

Con người chỉ biết qua trực giác cá nhân

Hình ảnh chủ quan phản ánh hiện thực khách quan

Bản thân hiện thực khách quan

Sản phẩm ngẫu nhiên không liên hệ với hiện thực

Ý niệm tách rời vật chất

Chỉ tồn tại trong tư duy, không có trong tự nhiên

Chỉ có trong lĩnh vực xã hội

Tồn tại ở các sự vật, hiện tượng, quá trình khác nhau và trong mọi lĩnh vực tự nhiên, xã hội và tư duy

Chỉ xuất hiện trong các giai đoạn lịch sử nhất định

Phát triển dừng lại khi đạt đến hình thái hoàn thiện cuối cùng

Phát triển là chuỗi phủ định liên tiếp không có điểm kết thúc tuyệt đối

Phát triển chỉ diễn ra trong một số lĩnh vực tự nhiên

Phát triển luôn quay trở lại trạng thái ban đầu khi hết chu kỳ

Phát triển lặp lại nguyên trạng thái cũ

Phát triển quay vòng nhưng mỗi vòng đạt trình độ cao hơn và tích lũy yếu tố mới

Phát triển đi theo đường thẳng và tuyến tính

Phát triển ngẫu nhiên không có quy luật

Làm thay đổi quy luật khách quan

Thúc đẩy sự thay thế cái cũ bằng cái mới, khắc phục tư tưởng trông chờ và ỷ lại

Loại bỏ hoàn toàn các yếu tố tiêu cực trong mọi trường hợp

Giữ nguyên hiện trạng để tránh rủi ro

Phủ định hoàn toàn cái cũ để sạch trơn

Kế thừa toàn bộ cái cũ không lựa chọn

Kế thừa có chọn lọc các yếu tố hợp lý của cái cũ cho sự phát triển của cái mới

Tạm dừng phát triển cho đến khi có đủ bằng chứng

Phụ thuộc vào ý thức con người

Khách quan, độc lập với ý thức, dù con người chưa biết đến

Chỉ tồn tại khi có cảm giác trực tiếp

Do xã hội quy ước và công nhận

Phủ định làm suy giảm tri thức vì mất mát cái cũ

Phủ định biện chứng giúp tích lũy, hoàn thiện và nâng cao trình độ nhận thức

Phủ định chỉ tạo ra sự biến đổi ngẫu nhiên không thể dự đoán

Phủ định khiến quá trình phát triển dừng lại

Chỉ cần một lần phủ định là đủ để đạt hình thái cuối cùng

Cần kiên trì, dự liệu khả năng lặp lại phủ định để đạt trình độ cao hơn

Nên tránh phủ định vì gây lãng phí nguồn lực

Phủ định chỉ áp dụng trong tư duy, không liên quan thực tiễn

Một hiện tượng hiếm gặp chỉ trong lịch sử tư duy

Một quy luật phổ biến, có tác dụng lớn với sự phát triển của tự nhiên, lịch sử và tư duy

Một nguyên tắc đạo đức mang tính khuyên nhủ

Một phương pháp kỹ thuật áp dụng cho sản xuất

Lập kế hoạch tuyến tính, không điều chỉnh theo biến động

Nhận diện bản chất, đặc điểm, mối liên hệ của sự vật để xác định biện pháp tác động thích hợp

Chỉ dựa vào trực giác cá nhân để quyết định

Tránh thay đổi vì sẽ phá vỡ quy luật phát triển

Chấp nhận mọi thứ "mới" để không bỏ lỡ cơ hội

Thẩm định kỹ lưỡng để phân biệt nhân tố mới đích thực, tạo điều kiện bồi dưỡng và bảo vệ nó

Loại bỏ cái mới vì rủi ro cao

Giữ nguyên cái cũ trong mọi tình huống để tiết kiệm

Triết học cổ điển Đức, kinh tế chính trị cổ điển Anh, chủ nghĩa xã hội không tưởng

Triết học kinh nghiệm Anh, chủ nghĩa hiện sinh Pháp, khoa học tự nhiên Hy Lạp

Thần học Trung cổ, triết học Khổng giáo, pháp luật La Mã

Chủ nghĩa siêu hình, chủ nghĩa duy tâm chủ quan, chủ nghĩa dân túy

Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn

Từ cảm tính đến lý tính rồi dừng lại ở lý tính

Từ kinh nghiệm đến thực nghiệm, sau đó đến giả thuyết

Từ tri giác đến tưởng tượng rồi đến niềm tin

Cảm giác, tri giác, biểu tượng

Cảm xúc, trực giác, linh cảm

Suy luận, khái niệm, phán đoán

Tưởng tượng, niềm tin, trực giác

Hình thức đầu tiên, đơn giản nhất phản ánh thuộc tính riêng lẻ của sự vật qua tác động trực tiếp lên giác quan

Kết quả tổng hợp nhiều giác quan cho hình ảnh trọn vẹn về sự vật

Hình ảnh gián tiếp về sự vật được tạo bởi tư duy trừu tượng

Niềm tin bền vững hình thành qua trải nghiệm xã hội

Tri giác là hình ảnh trọn vẹn hơn, tổng hợp nhiều cảm giác về sự vật

Tri giác phản ánh thuộc tính riêng lẻ như màu sắc, âm thanh

Tri giác là hình thức gián tiếp và trừu tượng hoàn toàn

Tri giác chỉ xuất hiện trong nghiên cứu khoa học

Vừa là cơ sở, động lực, mục đích và là tiêu chuẩn kiểm tra chân lý khách quan

Chỉ là nguồn cung cấp dữ liệu ban đầu

Chỉ là bước cuối cùng không liên quan đến kiểm chứng

Là yếu tố phụ trợ mang tính tùy ý

Hình thành tự phát, gắn với đời sống hằng ngày, phản ánh quan hệ người–người và người–tự nhiên

Có tính hệ thống, luận cứ, khái quát cao và sử dụng phương pháp chuyên môn

Mang tính trừu tượng tuyệt đối và chỉ dựa vào suy luận logic

Chỉ hình thành trong phòng thí nghiệm với sự hỗ trợ của thiết bị

Khách quan, hệ thống, có luận cứ, trừu tượng hóa và liên hệ chặt chẽ với thực tiễn

Cảm tính, ngẫu hứng, dựa vào trực giác và niềm tin

Địa phương, phi hệ thống, tránh khái quát hóa

Tự phát, ít yêu cầu về phương pháp và ngôn ngữ

Nhận thức kinh nghiệm là cơ sở của nhận thức lý luận, còn nhận thức lý luận có vai trò chỉ đạo, định hướng cho thực tiễn

Hai loại nhận thức hoàn toàn tách rời, không ảnh hưởng lẫn nhau

Nhận thức lý luận chỉ là tổng hợp cơ học của các kinh nghiệm riêng lẻ

Nhận thức kinh nghiệm luôn cao hơn nhận thức lý luận

Không có lý luận cách mạng thì cũng không có phong trào cách mạng

Cách mạng chỉ cần thực tiễn, không cần lý luận

Lý luận chỉ là phụ trợ cho đạo đức cách mạng

Kinh nghiệm cá nhân quan trọng hơn lý luận

Ngôn ngữ, phương pháp và phương tiện

Niềm tin và cảm xúc cá nhân

Thói quen xã hội và truyền thống văn hóa

Tưởng tượng và trực giác thuần túy

Chủ thể là con người; khách thể không chỉ là thế giới vật chất mà còn là tư duy, tâm lý, tư tưởng, tình cảm mang tính lịch sử–xã hội

Chủ thể là xã hội; khách thể chỉ là vật thể tự nhiên không liên quan đến tinh thần

Chủ thể là giác quan; khách thể là các hiện tượng siêu hình

Chủ thể là nhà nước; khách thể là công cụ sản xuất

Vì gắn bó chặt chẽ với hoạt động thực tiễn, đặc biệt trong thời đại khoa học và công nghệ hiện đại

Vì dựa trên trực giác cá nhân của các nhà khoa học

Vì loại bỏ hoàn toàn mọi yếu tố kinh nghiệm

Vì chỉ phục vụ nhu cầu học thuật thuần túy

Tri thức khoa học, kinh nghiệm khoa học, lý luận khoa học, phương pháp tư duy khoa học, khả năng vận dụng tri thức vào thực tiễn

Cảm giác, tri giác, biểu tượng, tưởng tượng, niềm tin

Trực giác, linh cảm, định kiến, thói quen, truyền thống

Pháp luật, đạo đức, nghệ thuật, tôn giáo, phong tục

Quá trình phản ánh hiện thực khách quan một cách tích cực, chủ động, sáng tạo trên cơ sở thực tiễn mang tính lịch sử–cụ thể

Sự sao chép thụ động các sự vật không cần kiểm chứng

Hoạt động thuần túy tinh thần tách rời thế giới vật chất

Tập hợp niềm tin cá nhân không liên hệ đến thực tiễn

Định luật bảo toàn và chuyển hoá năng lượng

Học thuyết tế bào trong sinh học

Thuyết tiến hoá của Darwin

Thuyết địa tâm về vũ trụ là trung tâm

Định luật bảo toàn động lượng

Định luật bảo toàn và chuyển hoá năng lượng

Định luật vạn vật hấp dẫn

Định luật Ohm

Nó chứng minh sự bất biến của các loài

Nó giải thích quá trình biến đổi và chọn lọc tự nhiên của sinh giới

Nó chỉ ra cơ học lượng tử chi phối sự sống

Nó khẳng định sự sáng tạo tức thời của các loài

Mọi cơ thể sống đều cấu tạo từ tế bào như đơn vị cơ bản

Sự sống là do lực siêu nhiên chi phối

Chỉ có động vật mới có tế bào

Tế bào không liên quan đến di truyền

Tĩnh tại, một lần là xong

Máy móc, đơn giản và nhất thời

Biện chứng, có vận động và phát triển, từ chưa biết đến biết đầy đủ hơn

Tự phát, không có bổ sung hay hoàn thiện

Nhận thức dựa trên suy luận trừu tượng và khái niệm

Nhận thức dựa trên quan sát trực tiếp sự vật, hiện tượng hoặc thí nghiệm thực nghiệm

Nhận thức dựa trên niềm tin tôn giáo

Nhận thức dựa trên trực giác thuần tuý

Tri thức kinh nghiệm thông thường và tri thức kinh nghiệm nghệ thuật

Tri thức kinh nghiệm thông thường và tri thức kinh nghiệm khoa học

Tri thức kinh nghiệm lịch sử và tri thức kinh nghiệm đạo đức

Tri thức kinh nghiệm tôn giáo và tri thức kinh nghiệm chính trị

Kinh nghiệm không liên quan đến lý luận

Kinh nghiệm chỉ dùng để minh hoạ, không ảnh hưởng đến lý luận

Kinh nghiệm là cơ sở để kiểm tra, sửa đổi, bổ sung và khái quát thành lý luận mới

Kinh nghiệm làm cản trở sự hình thành lý luận

Cụ thể, cảm tính, ít khái quát

Khái quát, trừu tượng, phản ánh chính xác bản chất sự vật hơn nhận thức kinh nghiệm

Hoàn toàn trực tiếp và dựa vào giác quan

Thuần tuý mô tả mà không suy luận

Hình ảnh sự vật tái hiện trong óc nhờ trí nhớ, không cần tác động trực tiếp của giác quan

Kết quả của suy luận trừu tượng

Một khái niệm tổng quát hoá

Một định đề logic

Sinh ra trên cơ sở trực giác; cốt lõi là niềm tin

Sinh ra trên cơ sở nhận thức cảm tính; cốt lõi là tư duy với các thao tác như tổng hợp, so sánh, phân tích, khái niệm hoá, trừu tượng hoá

Sinh ra trên cơ sở kinh nghiệm xã hội; cốt lõi là thói quen

Sinh ra trên cơ sở ngôn ngữ; cốt lõi là diễn đạt

Nó biểu thị thuộc tính chung hoặc bản chất của nhóm sự vật bằng từ hay cụm từ

Nó chỉ phản ánh cảm giác tức thời

Nó là hình ảnh trực tiếp của sự vật

Nó là quy tắc ngữ pháp

Phản ánh mối liên hệ giữa các khái niệm về sự vật, hiện tượng

Phản ánh cảm giác đơn lẻ không liên hệ

Phản ánh niềm tin không kiểm chứng

Phản ánh trực giác cá nhân

Phỏng đoán không cần tiền đề

Quy nạp và diễn dịch từ các phán đoán tiền đề để rút ra kết luận

So sánh tuỳ hứng

Mô tả không suy luận

Sắt không dẫn điện

Sắt dẫn điện

Sắt dễ bị gỉ

Sắt là phi kim

Nhận thức cảm tính phản ánh trực tiếp, cụ thể; nhận thức lý tính phản ánh gián tiếp, trừu tượng khái quát

Nhận thức cảm tính mang tính khái quát; nhận thức lý tính chỉ phản ánh hình ảnh bề ngoài

Nhận thức cảm tính phản ánh quan hệ bản chất; nhận thức lý tính chỉ nắm hiện tượng

Nhận thức cảm tính và lý tính hoàn toàn tách rời, không liên hệ

Chúng mâu thuẫn và triệt tiêu nhau

Chúng thống nhất, liên hệ, tác động lẫn nhau, bổ sung và hỗ trợ nhau

Nhận thức cảm tính là độc lập tuyệt đối với nhận thức lý tính

Chỉ nhận thức lý tính mới phản ánh sự vật khách quan

Vì nhận thức lý tính giúp con người ghi nhớ chính xác các cảm giác

Vì không có nhận thức lý tính thì không thể nắm bắt được bản chất và quy luật của sự vật

Vì nhận thức lý tính thay thế hoàn toàn nhận thức cảm tính

Vì nhận thức lý tính chỉ nhằm tổng hợp dữ liệu trải nghiệm

Từ lý tính đến cảm tính là bước nhảy vọt trong nhận thức

Hai giai đoạn độc lập, có thể bỏ qua một trong hai

Từ cảm tính đến lý tính là sự chuyển hóa biện chứng, là bước nhảy vọt từ hiểu biết cụ thể cảm tính đến khái quát về bản chất sự vật

Không có sự chuyển hóa giữa hai giai đoạn

Dừng lại ở nhận thức lý tính

Quay trở về thực tiễn, dùng thực tiễn làm tiêu chuẩn, thước đo tính chân thực

Chỉ cần trực quan sinh động mà không cần tư duy trừu tượng

Tách rời nhận thức khỏi nhu cầu thực tiễn

Nhận thức diễn ra một lần rồi kết thúc

Từ thực tiễn đến nhận thức, từ nhận thức đến thực tiễn, lặp đi lặp lại và mỗi chu kỳ sau thường cao hơn chu kỳ trước

Chỉ từ nhận thức đến thực tiễn

Chỉ từ thực tiễn đến nhận thức, không có vòng lặp

Xuất phát từ chữ “Logos”, nghĩa là lý tính

Bắt nguồn từ chữ “Practica”, nghĩa đen là hoạt động tích cực

Xuất phát từ chữ “Mythos”, nghĩa là huyền thoại

Bắt nguồn từ chữ “Ethos”, nghĩa là thói quen

Hoạt động nhận thức là hoạt động thực tiễn

Hoạt động nhận thức chỉ là trực quan sinh động

Hoạt động của tinh thần nói chung là hoạt động thực tiễn

Hoạt động nhận thức không liên quan đến thực tiễn

Họ hiểu đúng bản chất và vai trò của thực tiễn đối với nhận thức

Họ chưa hiểu đúng bản chất của thực tiễn cũng như vai trò của thực tiễn đối với nhận thức

Họ xem thực tiễn là tiêu chuẩn chân lý tuyệt đối

Họ loại bỏ hoàn toàn khái niệm thực tiễn

Giữ triết học ở bình diện suy tư thuần túy, không can dự thực tiễn

Khẳng định sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, coi thực tiễn là cơ sở, mục đích và tiêu chuẩn của nhận thức

Đề cao trực quan sinh động lên trên thực tiễn

Xem thực tiễn chỉ như bối cảnh phụ trợ cho tư duy trừu tượng

Thực tiễn chỉ là hoạt động phụ trợ, không tạo ra động lực cho nhận thức

Thực tiễn là nền tảng, cơ sở và đồng thời là động lực thúc đẩy nhận thức phát triển

Nhận thức phát triển độc lập, không liên quan đến thực tiễn xã hội

Thực tiễn chỉ phản ánh cảm giác chủ quan nên không thể làm cơ sở cho nhận thức

Phục vụ trang trí, đề cao tư duy thuần túy

Phục vụ các ý tưởng viển vông, phi thực tiễn

Phục vụ thực tiễn, soi đường và chỉ đạo hoạt động thực tiễn

Tách biệt khỏi đời sống xã hội để giữ tính khách quan

Cảm giác trực tiếp của cá nhân

Sự đồng thuận của số đông

Thẩm quyền của nhà khoa học nổi tiếng

Thực tiễn với khả năng chứng minh, kiểm nghiệm chân lý

Vấn đề thuần túy logic học

Vấn đề triết học lý luận trừu tượng, tách khỏi thực tiễn

Không phải là vấn đề lý luận mà là một vấn đề thực tiễn

Vấn đề của tâm lý học cá nhân

Niềm tin chủ quan phù hợp cảm xúc cá nhân

Tri thức phù hợp với hiện thực khách quan và được thực tiễn kiểm nghiệm

Phán đoán do đa số người chấp nhận

Giả thuyết khoa học chưa được kiểm chứng

Tính tuyệt đối của chân lý

Tính tương đối của chân lý

Tính khách quan của chân lý

Tính chủ quan của chân lý

Quan niệm duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm và thuyết không thể biết

Chủ nghĩa hiện thực khoa học

Thực nghiệm khoa học

Chỉ tạo ra tri thức trừu tượng, không ảnh hưởng xã hội

Là hình thức đặc biệt của thực tiễn, góp phần thúc đẩy nhanh sự tiến bộ xã hội

Bị thay thế hoàn toàn bởi hoạt động chính trị

Chỉ áp dụng trong tự nhiên, không liên quan các quan hệ xã hội

Hoạt động chính trị – xã hội

Thực nghiệm khoa học

Sản xuất vật chất

Hoạt động văn hóa tinh thần

Vì nhận thức chỉ dựa vào cảm xúc cá nhân

Vì lý luận không cần ứng dụng

Vì nhận thức không có mục đích phục vụ đời sống và trở nên bế tắc

Vì khoa học chỉ quan tâm đến suy đoán siêu hình

Thực tiễn là tiêu chuẩn tuyệt đối, bất biến cho mọi thời đại

Thực tiễn là tiêu chuẩn khách quan nhất để kiểm tra, nhưng có tính chất vừa tuyệt đối vừa tương đối

Thực tiễn không liên quan đến việc bác bỏ sai lầm của tri thức

Thực tiễn chỉ kiểm tra các chân lý tự nhiên, không áp dụng cho xã hội

Lệ thuộc vào cảm giác của con người

Là hiện thực khách quan, không lệ thuộc vào chủ thể nhận thức

Do thói quen xã hội tạo nên

Chỉ tồn tại trong tư duy cá nhân

Thực tiễn làm giác quan kém nhạy để tránh lệ thuộc vào vật chất

Thực tiễn rèn luyện các giác quan, làm chúng phát triển tinh tế hơn và giúp quá trình nhận thức hiệu quả, đúng đắn hơn

Thực tiễn không ảnh hưởng đến giác quan, chỉ tác động đến lý trí

Thực tiễn khiến con người xa rời hiện thực khách quan

Tạo môi trường xã hội dân chủ, lành mạnh, thuận lợi cho con người phát triển

Khẳng định tính ưu việt của một giai cấp duy nhất

Giảm vai trò của con người trong xã hội

Loại bỏ các quan hệ chính trị – xã hội

Các hình thức thực tiễn độc lập hoàn toàn, không liên quan nhau

Sản xuất vật chất đóng vai trò quan trọng, quyết định hình thức thực tiễn còn lại

Hoạt động văn hóa tinh thần quyết định hết thảy

Thực nghiệm khoa học là cơ sở duy nhất của mọi hoạt động

Vì bản thân sự vật không biến đổi

Vì quá trình vận động, biến đổi của sự vật và của nhận thức về nó

Vì chân lý phụ thuộc vào cảm xúc nhất thời

Vì xã hội phủ nhận mọi thay đổi

Toàn bộ hoạt động tinh thần của con người nhằm khám phá thế giới nội tâm

Toàn bộ những hoạt động vật chất - cảm tính, có tính lịch sử - xã hội của con người nhằm cải tạo tự nhiên và xã hội phục vụ nhân loại tiến bộ

Mọi suy ngẫm tư biện của con người về thế giới khách quan không gắn với hành động

Hoạt động của cá nhân trong đời sống hàng ngày, không liên quan đến lịch sử - xã hội

Mang tính lịch sử - xã hội, diễn ra trong xã hội với sự tham gia của đông đảo con người

Có tính mục đích nhằm cải tạo tự nhiên và xã hội phục vụ con người, thể hiện tính tự giác, chủ động

Chỉ là những hoạt động tinh thần thuần túy, không thể quan sát trực tiếp

Là những hoạt động vật chất - cảm tính có thể quan sát trực tiếp

Hoạt động sản xuất vật chất

Hoạt động chính trị - xã hội

Hoạt động thực nghiệm khoa học

Hoạt động nghệ thuật - thẩm mỹ

Là hoạt động nghiên cứu lý thuyết thuần túy nhằm nhận thức quy luật tự nhiên

Là hoạt động thực tiễn thể hiện tính tự giác cao của con người nhằm biến đổi, cải tạo xã hội, phát triển các thiết chế

Là hoạt động sản xuất ra của cải vật chất, là phương thức tồn tại cơ bản của con người

Là hoạt động giải trí mang tính cá nhân không gắn với mục tiêu xã hội

Chân lý chỉ đúng trong mọi hoàn cảnh và thời điểm, phản ánh đầy đủ hiện thực khách quan

Chân lý phản ánh đúng một mặt, một bộ phận của hiện thực khách quan trong những điều kiện giới hạn xác định, chưa hoàn toàn đầy đủ

Chân lý là ý kiến chủ quan của mỗi người về hiện thực

Chân lý không thể kiểm nghiệm bằng thực tiễn

Là sự phủ nhận hoàn toàn tính tương đối của nhận thức, chỉ chấp nhận một chân lý bất biến

Là chỗ những tri thức của chân lý phản ánh đầy đủ, toàn diện hiện thực khách quan ở một giai đoạn lịch sử cụ thể xác định

Là quan niệm cho rằng mọi chân lý đều sai

Là việc cực đoan hoá kết quả thực nghiệm khoa học

Cường điệu, tuyệt đối hoá tính tuyệt đối; phủ nhận tính tương đối của chân lý; hoặc tuyệt đối hoá tính tương đối dẫn tới phủ nhận tính khách quan của chân lý

Chỉ nhấn mạnh tính tương đối, bỏ qua hoàn toàn tính tuyệt đối

Chỉ dựa vào cảm tính, loại bỏ mọi hình thức thực nghiệm khoa học

Chỉ tin vào kinh nghiệm cá nhân, không xét đến điều kiện lịch sử - xã hội

Chân lý là trừu tượng, chung chung, không gắn với hoàn cảnh

Chân lý luôn phản ánh sự vật, hiện tượng trong những điều kiện cụ thể với hoàn cảnh cụ thể, không gian và thời gian xác định, và được thực tiễn kiểm nghiệm

Chân lý đúng bất kể không gian, thời gian, điều kiện

Chân lý chỉ là sản phẩm của tư duy không liên hệ thực tiễn

Xem xét sự vật chỉ trong hiện tại, bỏ qua bối cảnh lịch sử

Xem xét sự vật vừa cụ thể (trong không gian, thời gian xác định, hoàn cảnh cụ thể) vừa lịch sử, chống giáo điều, máy móc, rập khuôn, xa rời thực tế

Chỉ dựa trên lý thuyết trừu tượng, không cần điều kiện thực nghiệm

Ưu tiên cảm tính, loại bỏ phân tích bối cảnh

Chỉ cung cấp hệ thống khái niệm lý thuyết, không có giá trị định hướng thực tiễn

Giữ vai trò phương pháp luận và thế giới quan khoa học, định hướng hoạt động cải tạo xã hội, vận dụng vào thực tiễn đổi mới

Là học thuyết kinh tế thuần tuý thay thế mọi chính sách cụ thể

Phủ nhận vai trò của thực tiễn trong nhận thức và cải tạo xã hội

Nguyên tắc duy tâm siêu hình về tinh thần tuyệt đối

Nguyên tắc duy vật biện chứng coi thực tiễn là cơ sở, động lực và mục tiêu của nhận thức

Nguyên tắc kinh nghiệm thuần tuý phủ nhận lý luận

Nguyên tắc trực giác thần bí quyết định chân lý

Khác với chủ nghĩa duy vật biện chứng

Khác với các quan điểm triết học và học thuyết duy tâm, siêu hình

Khác với toán học hiện đại

Khác với chủ nghĩa hiện sinh trong nghệ thuật

Chỉ có giá trị lịch sử, không còn tác dụng thực tiễn

Định hướng phương pháp luận khoa học cho nhận thức và hoạt động thực tiễn trong xây dựng chủ nghĩa xã hội

Thay thế hoàn toàn pháp luật và chính sách xã hội

Giảm vai trò của khoa học công nghệ trong phát triển xã hội

Vì chúng làm tăng tính sáng tạo của tư duy và hành động

Vì chúng phiến diện, hoặc tuyệt đối hoá cảm giác hoặc lý tính, dẫn đến sai lầm phương pháp luận

Vì chúng chỉ phù hợp với lĩnh vực nghệ thuật

Vì chúng là các trường phái bắt buộc trong nghiên cứu khoa học

Ý niệm hoặc tinh thần tuyệt đối

Vật thể cảm tính độc lập

Cấu trúc nguyên tử và chân không

Quy luật kinh tế – xã hội khách quan

Mọi sự vật do Thượng đế sáng tạo từ hư vô

Mọi sự vật cấu tạo từ các nguyên tử và chuyển động trong chân không

Mọi sự vật chỉ là hiện tượng của ý thức

Mọi sự vật là các hình thức của lý tính tuyệt đối

Phủ nhận hoàn toàn kinh nghiệm giác quan

Đồng nhất vật chất với một dạng vật thể cụ thể, chưa mang tính phạm trù triết học

Không thừa nhận sự tồn tại của quy luật tự nhiên

Coi ý thức là vật chất thô sơ

Xem chuyển động là ảo ảnh do giác quan tạo ra

Đặt nền tảng thực nghiệm và toán học cho việc nhận thức thế giới vật chất

Khẳng định mọi hiện tượng đều do ý chí thần linh trực tiếp chi phối

Tách triết học khỏi khoa học tự nhiên hoàn toàn

Có thể bị chia nhỏ vô hạn bằng tư duy

Có hình dạng, kích thước, luôn vận động trong chân không

Là thực thể tinh thần bất biến

Chỉ tồn tại khi được cảm nhận bằng giác quan

Là cái có trước và quyết định ý thức

Chỉ là sự biểu hiện của ý thức hoặc sản phẩm của tinh thần

Một tập hợp quy luật khách quan độc lập với con người

Một khái niệm khoa học thuần túy không liên quan thực tiễn

Không thừa nhận sự tồn tại của chân không

Bỏ qua vai trò của hình dạng và chuyển động của nguyên tử

Thiếu cơ sở thực nghiệm và công cụ đo lường chính xác

Dùng mô hình toán học quá phức tạp vượt khả năng thời đại

Làm suy yếu hoàn toàn vị thế của chủ nghĩa duy vật

Cung cấp tri thức tự nhiên học giúp củng cố cách nhìn duy vật về thế giới

Khẳng định ý thức quyết định bản chất của vật chất

Thay thế mọi phạm trù triết học bằng công thức kỹ thuật

Duy tâm coi vật chất là thứ có trước, duy vật coi ý thức có trước

Duy tâm đồng nhất vật chất với tinh thần, duy vật khẳng định vật chất tồn tại khách quan

Duy tâm phủ nhận nhận thức, duy vật phủ nhận thực tiễn

Duy tâm và duy vật đều xem vật chất là khái niệm toán học

Không thể áp dụng cho khoa học tự nhiên

Không bao quát các dạng tồn tại như trường, năng lượng và quá trình

Mâu thuẫn với nguyên tử luận

Vô hiệu trong thực nghiệm

Đưa ra phạm trù vật chất như thực tại khách quan có tính cấu trúc và vận động

Khẳng định thế giới chỉ là hình ảnh trong tâm trí con người

Phủ nhận khả năng nhận thức thế giới bằng lý trí

Coi toán học là vô ích đối với nghiên cứu tự nhiên

Để phù hợp với sự phát triển của khoa học về trường, năng lượng và hệ thống phức tạp

Để quay lại quan điểm duy tâm truyền thống

Vì mọi dạng vật chất đều là sản phẩm của ý thức

Vì vật thể cảm tính là khái niệm không có giá trị nhận thức

Khẳng định ý thức là nguồn gốc sinh ra vật chất

Cho thấy ý thức là sự phản ánh hiện thực vật chất thông qua thực nghiệm và lý thuyết

Phủ nhận vai trò của phương pháp luận khoa học

Tách rời hoàn toàn triết học khỏi tự nhiên

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật tiền Mác-xít

Thần học kinh viện

Kế thừa các hạt nhân hợp lý của duy vật cổ điển và thành tựu khoa học hiện đại để vượt qua hạn chế cơ học

Phủ định toàn bộ truyền thống duy vật trước đó

Đồng nhất triết học với toán học thuần túy

Thay thế khái niệm vật chất bằng khái niệm ý niệm

Tổng hợp các cảm giác của con người về thế giới xung quanh

Thực tại khách quan tồn tại độc lập với ý thức, được phản ánh bởi cảm giác của chúng ta

Bất kỳ thứ gì có khối lượng và chiếm không gian theo vật lý cổ điển

Các cấu trúc toán học mô tả hiện tượng tự nhiên

Vật chất biện chứng

Vật chất lịch sử

Chủ nghĩa duy vật siêu hình (metaphysical materialism)

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Khẳng định vật chất chỉ là tập hợp thuộc tính vật lý đo được

Đồng nhất vật chất với năng lượng trong thuyết tương đối

Xác định vật chất bằng tiêu chí "tồn tại khách quan, độc lập với ý thức"

Phủ nhận sự tồn tại của thế giới bên ngoài ý thức

Vì nó dựa trên các công thức lượng tử

Vì nó tương thích với các phát hiện vật lý mới mà không lệ thuộc vào đặc tính cụ thể của vật thể

Vì nó bác bỏ hoàn toàn thuyết tương đối

Vì nó thay thế mọi khái niệm triết học bằng toán học

Thuộc tính của dữ liệu thống kê

Sự tồn tại độc lập với ý thức cá nhân và tập thể

Quan điểm trung lập của nhà nghiên cứu

Tính định lượng của hiện tượng tự nhiên

Ý thức tạo ra thế giới vật chất

Nhận thức là sự phản ánh của vật chất vào ý thức

Vật chất không thể được nhận biết bằng giác quan

Mọi tri thức đều là chủ quan thuần túy

Sự bất biến của các hạt cơ bản

Phát hiện các hiện tượng phá vỡ khuôn khổ "vật thể cứng rắn" như điện tử, trường, năng lượng

Khẳng định Newton là đúng tuyệt đối

Tăng độ chính xác của đo lường cổ điển

Vì thuyết tương đối phủ nhận khối lượng

Vì các hiện tượng như trường điện từ, lượng tử ánh sáng cho thấy vật chất không chỉ là vật thể rắn hữu hình

Vì thí nghiệm không còn đáng tin cậy

Vì khối lượng không thể đo

Ý thức có trước và quyết định vật chất

Vật chất có trước và quyết định ý thức; ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan

Vật chất và ý thức đồng thời sinh ra nhau

Ý thức và vật chất hoàn toàn độc lập, không liên hệ

Vật chất là sản phẩm của tư duy logic

Vật chất chỉ tồn tại khi được cảm nhận

Vật chất tồn tại độc lập với cảm giác và tư duy của con người

Vật chất là khái niệm ngôn ngữ

Nếu không có người quan sát thì vật chất không tồn tại

Vật chất vẫn tồn tại dù con người có nhận biết hay không

Vật chất chỉ là tập hợp cảm giác nên phụ thuộc chủ thể

Vật chất biến mất khi thay đổi hệ quy chiếu

Giới hạn vật chất vào những thuộc tính cơ học cụ thể

Phủ nhận phương pháp thực nghiệm

Không cho phép dùng khái niệm trường

Đồng nhất năng lượng với ý thức

Thuộc tính là cố định, bất biến cho mọi vật thể

Thuộc tính có thể đa dạng, bao gồm cả tính trường và quá trình, miễn là thuộc về thực tại khách quan

Thuộc tính chỉ là các lượng đo cơ học như khối lượng, thể tích

Thuộc tính phải được định nghĩa bằng hình học Euclid

Con người không thể biết gì về thế giới vì tất cả là chủ quan

Nhận thức là quá trình phản ánh ngày càng đúng đắn hiện thực khách quan vào ý thức thông qua thực tiễn và khoa học

Tri thức chỉ là ước đoán mang tính cảm tính

Hiểu biết chỉ có giá trị trong văn hóa, không liên quan thực tại

Nó đặt ra danh mục cố định các dạng vật chất

Nó cho phép bất kỳ dạng hiện thực khách quan nào, dù là hạt, trường hay quá trình, đều thuộc "vật chất" nếu tồn tại độc lập với ý thức

Nó yêu cầu chứng minh bằng cơ học cổ điển

Nó loại trừ vật lý lượng tử