Mọi sự khác nhau bất kỳ giữa các sự vật

Mâu thuẫn trong tư tưởng chủ quan của con người

Mâu thuẫn giữa con người với tự nhiên

Mối liên hệ thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập tồn tại trong bản thân sự vật, hiện tượng, là nguồn gốc bên trong của sự vận động và phát triển

Phải tìm mọi cách tránh mâu thuẫn

Chỉ quan tâm đến mâu thuẫn nhỏ, dễ giải quyết

Chỉ chú ý duy nhất đến một mặt của mâu thuẫn

Phải biết phát hiện đúng mâu thuẫn, phân tích cụ thể các mặt đối lập, xác định mâu thuẫn cơ bản, chủ yếu và tìm phương pháp giải quyết mâu thuẫn một cách đúng đắn, kịp thời để thúc đẩy sự phát triển

Mối liên hệ do con người đặt ra, không tồn tại độc lập

Mối liên hệ vốn có của bản thân sự vật, hiện tượng, tồn tại độc lập với ý thức con người, con người chỉ có thể nhận thức và vận dụng nó

Mối liên hệ chỉ tồn tại trong tư duy

Mối liên hệ chỉ có trong xã hội loài người

Sự xóa bỏ hoàn toàn, triệt để, không để lại dấu vết cái cũ

Sự thay đổi tùy tiện theo ý chí chủ quan

Sự phủ định do mâu thuẫn nội tại của bản thân sự vật gây ra, mang tính khách quan, tính kế thừa, cái mới ra đời trên cơ sở chọn lọc, giữ lại những yếu tố tích cực của cái cũ

Sự phủ định đơn thuần bằng bạo lực

Đường xoáy ốc (trôn ốc), vừa tiến lên, vừa có những bước lặp lại trên cơ sở cao hơn

Đường thẳng tắp, không có khúc quanh

Đường tròn khép kín, không có cái mới

Đường gấp khúc đi xuống

Quan điểm kinh nghiệm thuần túy

Quan điểm hình thức, phiến diện

Quan điểm toàn diện, quan điểm lịch sử – cụ thể, gắn việc xem xét sự vật với các mối liên hệ và bối cảnh phát triển của nó

Quan điểm trực giác là chủ yếu

Sự đối lập giữa các quan điểm khác nhau trong tranh luận

Mối liên hệ thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập trong một sự vật, hiện tượng

Sự xung đột ngẫu nhiên giữa con người với con người

Những sai sót trong quá trình nhận thức của cá nhân

Sự thay đổi cấu trúc hóa học bên trong vật thể

Sự thay đổi vị trí của các vật thể trong không gian

Sự biến đổi các quan hệ xã hội giữa người với người

Sự vận động của dòng điện và từ trường trong vật chất

Sự thay đổi vị trí đơn thuần của vật thể trong không gian

Sự chuyển động phân tử dưới dạng nhiệt, điện, từ

Những quá trình trao đổi chất, sinh trưởng, sinh sản, thích nghi… của cơ thể sống

Những quá trình phân giải và hợp chất hoá học giữa các chất

Sự biến đổi về chất của các chất do những phản ứng giữa các phân tử, nguyên tử cấu tạo nên chúng

Sự thay đổi vị trí cơ học của vật thể trong không gian

Sự vận động của các chất mang điện, dòng điện, dòng từ trong vật chất

Những quá trình sinh trưởng, phát triển của cơ thể sống

Sự biến đổi phương thức sản xuất và quan hệ giai cấp trong xã hội

Sự trao đổi chất giữa cơ thể sống và môi trường tự nhiên

Sự phân giải và hợp chất hoá học giữa các chất

Những quá trình vận động của các hạt cơ bản, phân tử, điện, từ, nhiệt, phóng xạ… trong các vật thể

Những quá trình diễn ra trong thế giới tự nhiên không phụ thuộc vào con người.

Những biến đổi trong đời sống kinh tế, chính trị, tinh thần… gắn với hoạt động có ý thức của con người và các cộng đồng người.

Sự thay đổi vị trí của các thiên thể trong vũ trụ.

Những biến đổi về cấu trúc sinh học của cơ thể sống.

Các hình thức vận động tồn tại tách rời nhau, không có liên hệ.

Hình thức vận động cao có thể quy hoàn toàn về hình thức vận động thấp hơn.

Mỗi hình thức vận động gắn với một trình độ tổ chức vật chất nhất định, vừa khác biệt về chất, vừa có liên hệ, hình thức cao này sinh trên cơ sở và bao hàm hình thức thấp.

Chỉ có một hình thức vận động cơ bản, các hình thức khác chỉ là biểu hiện bề ngoài.

Phát triển là quá trình đi từ cao xuống thấp, tự hoàn thiện đến kém hoàn thiện hơn.

Phát triển là do lực lượng siêu nhiên quyết định, không phụ thuộc quy luật khách quan.

Phát triển là quá trình tuần hoàn khép kín, mọi cái mới rồi cuộc quay lại cái cũ.

Phát triển chỉ là sự tăng lên hoặc giảm đi đơn thuần về lượng, diễn ra một cách tuần tự, không có bước nhảy, không có sự thay đổi về chất.

Mọi phát triển đều là vận động, nhưng không phải mọi vận động đều là phát triển.

Vận động và phát triển là hai khái niệm hoàn toàn đồng nhất.

Chỉ có phát triển, còn vận động là khái niệm siêu hình, phi hiện thực.

Vận động là sự thay đổi về chất, còn phát triển chỉ là thay đổi về lượng.

Giai đoạn nhận thức cảm tính.

Giai đoạn tri giác cảm tính đơn thuần.

Giai đoạn nhận thức lý tính (nhận thức lý luận).

Giai đoạn phản xạ sinh học của cơ thể.

Phán đoán là sự phản ánh trực tiếp, đơn giản, trọn vẹn đối tượng bằng cảm giác.

Phán đoán là sự ghi lại bề ngoài, rời rạc, tản mạn của đối tượng vào giác quan.

Phán đoán là hình thức tư duy tạo ra các tri thức kinh nghiệm thông thường.

Phán đoán là hình thức tư duy liên kết các khái niệm để khẳng định hoặc phủ định một thuộc tính, một mối liên hệ nào đó của sự vật, hiện tượng.

Nhận thức chỉ nhằm thỏa mãn tò mò trí tuệ thuần túy của con người.

Mọi tri thức đúng đắn cuối cùng phải quay trở lại phục vụ hoạt động thực tiễn, cải tạo tự nhiên và xã hội, nâng cao đời sống con người.

Nhận thức chỉ là quá trình ghi nhớ thông tin mà không cần ứng dụng thực tiễn.

Nhận thức chỉ phục vụ cho việc nghiên cứu lý thuyết mà không liên quan đến thực tiễn.

Sự thống nhất hữu cơ giữa thế giới quan duy vật với phương pháp luận biện chứng.

Sự đề cao tuyệt đối ý thức, coi ý thức quyết định tồn tại.

Sự phủ nhận vai trò của khoa học tự nhiên trong nhận thức triết học.

Sự tuyệt đối hóa các yếu tố tâm linh, tôn giáo trong giải thích thế giới.

Giai đoạn nhận thức cảm tính.

Giai đoạn trực quan sinh động.

Giai đoạn nhận thức lý tính (nhận thức lý luận).

Giai đoạn hình thành kinh nghiệm sinh hoạt hằng ngày.

Thực tiễn là hoạt động tinh thần còn nhận thức là hoạt động vật chất.

Thực tiễn chỉ diễn ra trong phòng thí nghiệm còn nhận thức diễn ra ở đời sống xã hội.

Thực tiễn chỉ là một bộ phận nhỏ trong hoạt động nhận thức.

Thực tiễn là hoạt động vật chất cảm tính, có mục đích, nhằm cải biến thế giới khách quan, còn nhận thức là hoạt động tinh thần phản ánh thế giới đó.

Hai sự vật, hiện tượng bất kỳ trong tự nhiên.

Các mặt đối lập tồn tại trong một sự vật, hiện tượng.

Những thuộc tính giống nhau của nhiều sự vật khác nhau.

Mâu thuẫn giữa chủ quan và khách quan trong nhận thức con người.

Dẫn đến bệnh giáo điều, rập khuôn, xa rời thực tiễn.

Dẫn đến chủ nghĩa hư vô, phủ nhận mọi chân lý.

Dẫn đến thuyết bất khả tri, phủ nhận khả năng nhận thức thế giới.

Dẫn đến chủ nghĩa duy tâm khách quan.

Dẫn đến chủ nghĩa duy tâm chủ quan.

Dẫn đến coi nhẹ vai trò của thực nghiệm khoa học.

Dẫn đến chủ nghĩa chiết trung trong nhận thức.

Dẫn đến chủ nghĩa kinh nghiệm, thực dụng, coi thường vai trò của lý luận.

Chỉ chọn một phương pháp giải quyết mâu thuẫn cho mọi trường hợp.

Tránh giải quyết mâu thuẫn, để mâu thuẫn tự mất đi theo thời gian.

Phân tích cụ thể từng mâu thuẫn, phân biệt mâu thuẫn cơ bản và không cơ bản, chủ yếu và thứ yếu.

Giải quyết mâu thuẫn dựa trên cảm tính cá nhân.

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập.

Quy luật phủ định của phủ định.

Quy luật chuyển hóa từ những thay đổi về lượng thành những thay đổi về chất.

Quy luật cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng.

Tính thống nhất vật chất của thế giới khách quan.

Ý thức chủ quan của con người về các sự vật, hiện tượng.

Quy lực của nhà nước và pháp luật trong xã hội.

Sự tác động của các lực lượng siêu nhiên, thần thánh.

Tác động của lực lượng siêu nhiên

Ảnh hưởng ngẫu nhiên từ môi trường bên ngoài

Như cầu chủ quan của con người

Những mâu thuẫn nội tại, sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập trong bản thân sự vật

Sự thay đổi vị trí trong không gian của các vật thể

Phương thức tồn tại của vật chất, là mọi sự thay đổi nói chung, từ thay đổi vị trí đơn giản đến sự biến đổi trong thế giới sinh vật

Hoạt động tinh thần thuần túy của con người

Hiện tượng chỉ có trong thế giới sinh vật

Ở chỗ chỉ giải thích được tự nhiên, không giải thích được xã hội

Ở chỗ coi ý thức là cái quyết định tồn tại

Ở sự thống nhất hữu cơ giữa thế giới quan duy vật và phương pháp luận biện chứng, gắn với thực tiễn cách mạng, dùng để nhận thức và cải tạo thế giới hiện thực

Ở chỗ phủ nhận vai trò của các khoa học cụ thể

Coi các sự vật tồn tại cô lập, tách rời nhau; nếu có liên hệ thì chỉ là ngẫu nhiên, bên ngoài, không bản chất

Coi mọi sự vật hoàn toàn đồng nhất, không có khác biệt

Coi mọi mối liên hệ đều do ý thức con người đặt ra

Coi mọi sự vật chỉ tồn tại trong ý niệm

Phát triển chỉ là sự tăng lên về lượng, không đổi về chất

Phát triển chỉ là sự lặp lại tuần hoàn, không có cái mới

Phát triển là quá trình đi xuống, thoái hóa dần

Phát triển là quá trình vận động tiến lên, mang tính khách quan, phổ biến, do mâu thuẫn nội tại quy định, diễn ra quanh co nhưng theo khuynh hướng từ thấp đến cao

Đều do con người đặt ra để tiện nghiên cứu

Đều là những mối liên hệ bản chất, tất nhiên, khách quan, lặp đi lặp lại giữa các sự vật, hiện tượng hoặc giữa các mặt của sự vật

Chỉ đúng trong tư duy, không đúng trong hiện thực

Chỉ áp dụng trong một giai đoạn lịch sử nhất định

Vì sự thống nhất chỉ tồn tại trong những điều kiện, phạm vi, giai đoạn nhất định, còn đấu tranh giữa các mặt đối lập diễn ra liên tục trong suốt quá trình tồn tại của mâu thuẫn cho đến khi mâu thuẫn được giải quyết

Vì sự thống nhất không quan trọng bằng đấu tranh

Vì đấu tranh là do ý chí chủ quan, còn thống nhất là khách quan

Vì thống nhất chỉ có trong tư duy, đấu tranh chỉ có trong hiện thực

Có khối lượng và chiếm chỗ trong không gian

Có thể nhìn thấy, sờ thấy được

Tồn tại khách quan, độc lập với ý thức, được đem lại cho con người trong cảm giác và được ý thức phản ánh

Có cấu tạo từ các hạt cơ bản

Ý kiến của số đông

Hệ thống lý luận đã có từ trước

Sự phù hợp với cảm giác chủ quan

Thực tiễn – tiêu chuẩn khách quan của chân lý

Thỏa mãn tính tò mò trí tuệ

Nhằm nắm được quy luật khách quan để chủ động cải tạo tự nhiên và xã hội, phục vụ lợi ích của con người

Khẳng định quan điểm chủ quan của bản thân

Chỉ để lưu giữ tri thức cho thế hệ sau

Mâu thuẫn giữa cá nhân với xã hội

Mâu thuẫn giữa các nhóm lợi ích trong một giai cấp

Mâu thuẫn giữa giai cấp thống trị và giai cấp bị trị, đối kháng về lợi ích cơ bản

Mâu thuẫn giữa con người với tự nhiên

Tính khách quan

Tính cụ thể

Tính lịch sử

Tính đa dạng

Ngôn ngữ hàng ngày của con người

Nội dở bẩm sinh của chủ thể

Thực tiễn – vừa là cơ sở nảy sinh, vừa là mục đích, vừa là tiêu chuẩn kiểm tra của cả hai giai đoạn nhận thức

Truyền thống văn hóa – xã hội

Trạng thái hỗn loạn, vô tổ chức

Trạng thái ngẫu nhiên, tạm bợ

Trạng thái biến đổi chất liên tục

Trạng thái ổn định tương đối, cân bằng tạm thời (trạng thái “đứng im” trong quá trình vận động)

Di truyền

Đấu tranh sinh tồn

Đột biến gen

Phân li độc lập

Nội dung chân lý phụ thuộc vào mong muốn của con người

Nội dung chân lý thay đổi theo ý chí giai cấp cầm quyền

Nội dung chân lý phản ánh đúng hiện thực khách quan, không phụ thuộc vào ý chí, nguyện vọng chủ quan của con người

Chân lý chỉ tồn tại trong tư duy, không có cơ sở hiện thực

Bất kỳ cái gì con người cảm thấy là “có thật”

Phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh, tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác

Vật chất là sản phẩm của tư duy con người

Vật chất là những gì có thể nhìn thấy bằng mắt thường

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Kinh nghiệm cá nhân

Tư duy cảm tính trực quan

Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và phép biện chứng duy vật

Sự giống nhau giữa các sự vật, hiện tượng

Những quan hệ chỉ do con người nghĩ ra

Sự quy định, tác động và chuyển hóa lẫn nhau giữa các sự vật, hiện tượng hoặc giữa các mặt, các yếu tố của mỗi sự vật, hiện tượng

Những quan hệ thuần túy chủ quan, không có cơ sở hiện thực

Vì thế giới vật chất tồn tại vĩnh viễn, không được sinh ra và không bị tiêu diệt, nên quá trình vận động, biến đổi của nó trong thời gian là vô tận

Vì con người luôn có thể tưởng tượng thêm về thời gian

Vì thời gian chỉ là sản phẩm của ý thức con người nên không có giới hạn

Vì các thiên hà trong vũ trụ luôn giãn nở nên thời gian tự động kéo dài mãi mãi

Vì con người luôn tưởng tượng thêm được không gian mới

Vì không gian chỉ tồn tại trong ý thức nên không do được

Vì ngoài vũ trụ còn có các “cõi” siêu nhiên

Vì thế giới vật chất tồn tại vô hạn, phần bố không giới hạn, mà không gian là hình thức tồn tại của vật chất nên cũng vô cùng, vô tận

Chỉ chú ý thay đổi về chất, bỏ qua thay đổi về lượng

Có thể bỏ qua giai đoạn tích lũy, “nhảy cóc” để đạt kết quả nhanh

Phải coi trọng tích lũy về lượng, chống nóng vội và bảo thủ; biết lựa chọn “điểm nút” thích hợp để thực hiện bước nhảy, tạo ra chất mới tiến bộ

Chỉ quan tâm đến những biến đổi nhỏ, không quan tâm bước nhảy

Platon

Democrit

Arixtốt

Hêraclít

Ý thức là cái có trước, vật chất là cái có sau

Cảm giác không liên quan gì đến thế giới bên ngoài

Vật chất là cái có trước, tồn tại khách quan, quyết định ý thức; ý thức là sự phản ánh thế giới vật chất

Cảm giác chỉ do bộ óc tự sinh ra

Lặp lại y nguyên cái cũ, không có gì mới

Thẳng tắp, không có khúc quanh, không lùi bước

Đi xuống dần, ngày càng kém hoàn thiện

Có những bước lùi tương đối, những sự lặp lại ở trình độ cao hơn, quanh co phức tạp nhưng theo khuynh hướng chung là đi lên

Nước

Lửa

Không khí

“Apeiron” – cái vô định, vô hạn, vô hình, không xác định

Xác định nội dung của các ngành khoa học cụ thể

Là tiêu chuẩn phân biệt các lập trường triết học cơ bản: duy vật với duy tâm, khả tri với bất khả tri, từ đó xác định thế giới quan đúng đắn

Chỉ để phân biệt triết học với tôn giáo

Chỉ có ý nghĩa trong triết học cổ đại

Do sự mặc khải của tôn giáo

Do ý chí của các thiên tài có lập với xã hội

Từ nhu cầu giải thích thế giới tự nhiên bằng chính nó, trên cơ sở thực tiễn và sự phát triển của khoa học, chống lại quan niệm thần thoại – tôn giáo

Từ sự đòi của các tôn giáo cổ đại

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy vật cổ điển

Ý thức chỉ tồn tại trong đầu từng cá nhân

Ý thức là sản phẩm của bộ óc người

Một “ý niệm tuyệt đối”, “tinh thần khách quan” hay “lý tính vũ trụ” – một thực thể tinh thần tồn tại khách quan, độc lập với tự nhiên và con người

Các cảm giác riêng lẻ của cá nhân

Hêraclit

Đêmôcrít

Platon

Arixtốt

Thuyết ngũ hành

Thuyết “nước” là bản nguyên

Thuyết “lửa” là bản nguyên

Thuyết nguyên tử của Lơxíp và Đêmôcrít

Thay thế hoàn toàn vai trò của các khoa học cụ thể

Khắc phục hạn chế của các quan niệm duy vật trước đó, phân biệt vật chất với vật thể cảm tính, xác lập cách hiểu khoa học về vật chất như một phạm trù triết học, tạo cơ sở lý luận để đấu tranh chống chủ nghĩa duy tâm và thuyết không thể biết

Phủ nhận mọi thành tựu của chủ nghĩa duy vật trước Mác

Khẳng định vật chất chỉ là các nguyên tử cơ giới

Vận động sinh học

Vận động hóa học

Vận động vật lý

Vận động xã hội

Ấn Độ cổ đại

Hy Lạp cổ đại

Ai Cập cổ đại

Trung Quốc cổ đại

Không có tiến bộ nào

Tiến bộ ở việc xác định vật chất là nguyên tử

Tiến bộ ở việc phân biệt rõ vật chất với ý thức, phát triển các ngành khoa học tự nhiên

Tiến bộ ở việc phủ nhận mọi quan niệm trước đó

Đồng nhất vật chất với “ý niệm tuyệt đối”

Phủ nhận sự tồn tại của thế giới vật chất

Đồng nhất vật chất với một hoặc một số chất cảm tính cụ thể (nước, lửa, không khí, ngũ hành…), mang tính trực quan, chất phác

Đồng nhất vật chất với năng lượng thuần túy

Không thừa nhận thế giới tự nhiên

Phủ nhận vai trò của khoa học

Chưa phân biệt được vật chất với những dạng cụ thể của vật chất; mang tính trực quan, ngây thơ, chưa gắn chặt với thực nghiệm khoa học

Cho rằng ý thức quyết định vật chất

Thuyết nguyên tử duy vật

Thuyết nhị nguyên

Thuyết lực (chủ nghĩa lực luận – dynamism)

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Tri thức

Thế giới quan (lập trường, quan điểm, lý tưởng)

Tình cảm

Ý chí

Truyền thống

Tập quán

Tình cảm

Lợi ích

Thế giới quan tôn giáo → thế giới quan huyền thoại → thế giới quan triết học → thế giới quan khoa học

Thế giới quan huyền thoại → thế giới quan tôn giáo → thế giới quan triết học → thế giới quan khoa học

Thế giới quan triết học → thế giới quan huyền thoại → thế giới quan tôn giáo → thế giới quan khoa học

Thế giới quan khoa học → thế giới quan triết học → thế giới quan tôn giáo → thế giới quan huyền thoại

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Thuyết nhị nguyên

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Cục bộ, ngẫu nhiên, thụ yếu

Tồn tại chủ yếu trong ý thức con người

Chỉ có trong tự nhiên, không có trong xã hội

Vận động là tuyệt đối, phổ biến, đa dạng; đứng im chỉ là tương đối

Đồng nhất với bất kỳ một vật thể cảm tính cụ thể nào

Chỉ là tổng số các hạt cơ giới

Tính trừu tượng, khái quát cao, dùng để chỉ toàn bộ thực tại khách quan, không đồng nhất với bất kỳ dạng vật chất cụ thể nào

Chỉ tồn tại trong tư duy của các nhà khoa học

Tính có khối lượng và chiếm chỗ trong không gian

Tính chia hết được đến vô hạn

Tính quan sát được bằng giác quan trực tiếp

Tính tồn tại khách quan, độc lập với ý thức, được ý thức phản ánh

C. Mác

Ph. Ăngghen

Hêghen

V.I. Lênin

Hoạt động tinh thần

Hoạt động sản xuất vật chất (lao động sản xuất)

Hoạt động chính trị

Hoạt động văn hóa – nghệ thuật

Đề cao tuyệt đối vai trò ý thức, xem nhẹ điều kiện khách quan

Chỉ chú ý đến điều kiện khách quan, phủ nhận vai trò ý thức

Tôn trọng khách quan, chống chủ quan duy ý chí, đồng thời phát huy tính năng động, sáng tạo của ý thức, gắn lý luận với thực tiễn

Xem ý thức và vật chất hoàn toàn tách rời, không tác động qua lại

Tôn giáo và tín ngưỡng

Nghệ thuật và đạo đức

Lao động và ngôn ngữ trong đời sống xã hội của con người

Thiên tài bẩm sinh của một số cá nhân

Ý thức phản ánh trực tiếp, thụ động đối tượng

Ý thức là hình thức phản ánh cao nhất, có tính tự giác, gián tiếp, khái quát, sáng tạo và mang tính xã hội

Ý thức chỉ là sự sao chép y nguyên các ấn tượng cảm giác

Ý thức chỉ phản ánh cảm xúc nhất thời của cá nhân

Tư duy logic

Nhận cách pháp lý

Kết cấu của ý thức (tri thức – tình cảm – ý chí)

Nhu cầu sinh học

2

3 (tri thức về tự nhiên, tri thức về xã hội, tri thức về tư duy)

4

5

Tình cảm

Ý chí

Niềm tin

Tri thức

Chỉ tồn tại trong ý thức con người

Do Thượng đế sáng tạo ra

Hoàn toàn chủ quan

Hoàn toàn khách quan

Sự suy tàn của khoa học tự nhiên, thắng thế của thần học

Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học tự nhiên (đặc biệt là cơ học cổ điển), sự hình thành và phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, yêu cầu đấu tranh chống triết học kinh viện – thần học

Ảnh hưởng của tín ngưỡng nguyên thủy

Sự phát triển của chủ nghĩa xã hội khoa học

Sự phát triển của chủ nghĩa duy tâm tôn giáo

Sự suy tàn của phong trào công nhân

Sự phát triển của khoa học tự nhiên thế kỷ XIX, phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân và sự kế thừa, phê phán, phát triển triết học cổ điển Đức, kinh tế chính trị học cổ điển Anh và chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp

Sự thắng lợi của chủ nghĩa thực chứng

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Thuyết nhị nguyên

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy tâm biện chứng (triết học cổ điển Đức)

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Thuyết nhị nguyên

Luôn luôn vận động, phát triển, chuyển hóa lẫn nhau

Cô lập, tách rời, ổn định, không (hoặc ít) biến đổi và không ràng buộc hữu cơ với nhau

Luôn dung hòa, điều hòa mâu thuẫn

Hoàn toàn phụ thuộc vào ý thức con người

Chủ nghĩa duy vật chất phác cổ đại

Chủ nghĩa duy vật siêu hình thế kỷ XVII–XVIII

Chủ nghĩa duy vật tôn giáo

Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử do Mác và Ăngghen sáng lập

C. Mác

Ph. Ăngghen

Hêghen

V.I. Lênin

Tính năng động

Tính đồng nhất

Tính đa dạng

Tính khách quan

Do lực siêu nhiên bên ngoài tác động

Chỉ là sự thay đổi vị trí đơn thuần trong không gian

Là phương thức tồn tại của vật chất, là thuộc tính cố hữu, tự thân của vật chất, bao gồm mọi sự thay đổi từ cơ học đến tư duy

Chỉ có trong ý thức con người

Đứng im là phủ định hoàn toàn vận động

Đứng im và vận động là hai trạng thái loại trừ tuyệt đối lẫn nhau

Đứng im không tồn tại trong thế giới khách quan

Đứng im là trạng thái cân bằng, ổn định tương đối của sự vật, là một trường hợp đặc biệt của vận động

Không gian và thời gian

Các quy luật tự nhiên

Ý thức (ý thức con người)

Các lực cơ học

Tín ngưỡng tôn giáo

Thiện chí của giai cấp thống trị

Ý thức cách mạng

Sự phát triển khoa học kỹ thuật

Ngôn ngữ

Tập quán

Truyền thống

Hoạt động thực tiễn của con người

Nguyên tắc toàn diện

Nguyên tắc lịch sử – cụ thể

Nguyên tắc phát triển

Nguyên tắc khách quan

Tư duy khái quát

Tính sáng tạo

Chủ quan, duy ý chí, áp đặt ý muốn chủ quan lên hiện thực

Tính cụ thể, linh hoạt

Thành tựu của nghệ thuật, văn chương là chủ yếu

Thành tựu của tôn giáo và thần học

Thành tựu của khoa học tự nhiên hiện đại và thực tiễn đấu tranh cách mạng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động

Thành tựu của chiêm tinh, huyền học