Triết học được coi là "nữ tì của thần học" trong đêm trường Trung cổ.

Triết học được xem là hình thái cao nhất của tri thức, là "khoa học của các khoa học".

Triết học tự nhiên bao hàm tri thức của tất cả các lĩnh vực khoa học khác.

Triết học đã đoạn tuyệt tham vọng đóng vai trò là "khoa học của các khoa học".

Thế giới quan tôn giáo dựa trên tri thức khoa học, còn thế giới quan triết học dựa trên kinh nghiệm.

Thế giới quan tôn giáo lấy lòng tin vào các tín điều làm cơ sở, còn thế giới quan triết học sử dụng công cụ lý tính và tiêu chuẩn lôgích.

Thế giới quan triết học giải thích thế giới trong hệ thống chỉnh thể, còn tôn giáo chỉ giải thích một số hiện tượng riêng lẻ.

Cả hai đều không dùng tri thức trong khoa học và đều mang tính tưởng tượng và niềm tin.

Lao động trí óc chưa tách khỏi lao động chân tay nhưng đã có nhà nước ra đời.

Hình thái kinh tế – xã hội cộng sản nguyên thủy tan rã và chế độ chiếm hữu nô lệ đã hình thành.

Tư duy huyền thoại và tôn giáo nguyên thủy hoàn toàn biến mất khỏi đời sống xã hội.

Mọi của cải trong xã hội còn rất nghèo nàn, chưa xuất hiện sự phân hóa giàu nghèo.

Nhất nguyên luận duy vật

Nhị nguyên luận

Nhất nguyên luận duy tâm

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Từ sự tuyệt đối hóa vai trò của lao động chân tay trong xã hội.

Từ việc xem xét phiến diện, tuyệt đối hóa một mặt, một đặc tính nào đó của quá trình nhận thức biện chứng.

Từ sự thừa nhận vai trò quyết định của thực tiễn đối với lý luận.

Từ việc đồng nhất vật chất với một hay một số chất cụ thể của vật chất.

Về nguyên tắc, con người có thể hiểu được bản chất của sự vật.

Mọi sự vật, hiện tượng chỉ là phức hợp của những cảm giác.

Ý thức con người không thể đạt tới thực tại tuyệt đối hay thực tại như nó vốn có.

Tri thức mà con người có được về sự vật về nguyên tắc là phù hợp với bản thân sự vật.

Phương pháp biện chứng duy vật

Phương pháp biện chứng duy tâm

Phương pháp siêu hình

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Sự tác động của các yếu tố bên ngoài đối tượng.

Sự biến đổi thuần túy về mặt số lượng và các hiện tượng bề ngoài.

Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập của mâu thuẫn nội tại trong bản thân sự vật.

Sự đồng nhất tuyệt đối của đối tượng với trạng thái tĩnh nhất thời.

Lập trường của Triết học cổ điển Đức

Lập trường dân chủ cách mạng

Lập trường giai cấp vô sản và nhân đạo cộng sản

Lập trường của Triết học Feuerbach

Giữa Nhất nguyên luận và Nhị nguyên luận.

Giữa Chủ nghĩa duy vật và Phép biện chứng.

Giữa Chủ nghĩa duy vật chất phác và Chủ nghĩa duy vật siêu hình.

Giữa Thế giới quan tôn giáo và Thế giới quan triết học.

Phát hiện ra tia X và nguyên tử.

Thuyết tương đối và Cơ học lượng tử.

Định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng, Thuyết tế bào, và Thuyết tiến hóa của Darwin.

Lực hấp dẫn của Newton và định luật về chuyển động.

Việc Triết học Mác công khai tính đảng, trở thành vũ khí tinh thần của giai cấp vô sản.

Việc C. Mác từ bỏ hoàn toàn các tư tưởng triết học trước đó.

Việc Triết học Mác thừa nhận tôn giáo là một hình thức thế giới quan.

Việc Triết học Mác chấm dứt vai trò là thế giới quan chung nhất.

Tính giáo điều, bất khả xâm phạm.

Tính sáng tạo, là một hệ thống mở luôn được bổ sung, phát triển.

Tính duy tâm, thần bí trong việc giải thích xã hội.

Tính siêu hình, máy móc, trực quan.

Chủ nghĩa tư bản đang ở giai đoạn tự do cạnh tranh, chưa chuyển thành chủ nghĩa đế quốc.

Chủ nghĩa Mác chưa được truyền bá vào nước Nga, V.I. Lênin là người đầu tiên tiếp nhận.

Cuộc đấu tranh của giai cấp vô sản Nga thất bại và chủ nghĩa Makhơ tấn công Triết học Mác.

Cuộc cách mạng dân chủ tư sản lần thứ nhất thắng lợi hoàn toàn, giai cấp vô sản nắm chính quyền.

Sự khủng hoảng về thế giới quan và phương pháp luận.

Sự bất lực của khoa học trước các hiện tượng siêu nhiên.

Sự sụp đổ hoàn toàn của Chủ nghĩa duy vật.

Sự thiếu hụt các nhà khoa học có tầm nhìn.

Đi tìm nguyên nhân tư tưởng, ý niệm hoặc một lực lượng siêu nhiên đã sáng tạo ra hiện tượng đó.

Tìm kiếm nguyên nhân vật chất, các mối liên hệ khách quan và quy luật chi phối sự vận động của hiện tượng.

Chỉ xem xét hiện tượng đó một cách cô lập, tách rời các mối liên hệ của nó.

Tuyệt đối hóa kinh nghiệm cá nhân và từ chối các tri thức trừu tượng.

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật chất phác

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Thuyết bất khả tri

Phân tích ngữ nghĩa và chú giải các văn bản triết học cổ điển.

Nâng cao hiệu quả của quá trình nhận thức và hoạt động thực tiễn nhằm phục vụ lợi ích của con người.

Chỉ giải thích thế giới hiện tồn mà không tham gia vào việc cải tạo thế giới.

Chứng minh rằng vật chất và ý thức là hai bản nguyên ngang nhau, cùng tồn tại.

Tình cảm

Tri thức

Lý tưởng

Kinh nghiệm

Nó đã gạt bỏ tính thần bí, tư biện của phép biện chứng.

Nó coi sự vận động, phát triển theo quy luật biện chứng là sự phát triển của Ý niệm tuyệt đối, tinh thần thế giới.

Nó coi thế giới hiện thực chỉ là sự phản ánh trực tiếp của vật chất.

Nó bắt đầu và kết thúc ở thực tiễn xã hội.

Triết học chỉ nghiên cứu lĩnh vực tư duy, còn khoa học cụ thể nghiên cứu tự nhiên và xã hội.

Khoa học cụ thể nghiên cứu quy luật trong các lĩnh vực riêng biệt, còn Triết học nghiên cứu quy luật chung nhất, tác động trong cả ba lĩnh vực (tự nhiên, xã hội, tư duy).

Triết học chỉ nghiên cứu lịch sử xã hội, còn khoa học cụ thể nghiên cứu giới tự nhiên.

Cả hai đều nghiên cứu quy luật chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy.

Sự khác nhau về nguyên tắc giữa Triết học Mác với tất cả các học thuyết triết học trước đó.

Sự thiếu hụt của các khoa học cụ thể đối với việc giải thích thế giới.

Việc Triết học Mác chỉ tập trung vào chức năng giải thích thế giới hiện tồn.

Việc Triết học Mác không còn chức năng nhận thức.

Chủ nghĩa duy tâm

Nhị nguyên luận

Thuyết khả tri

Chủ nghĩa duy vật

CNDVBC đã được giải phóng hoàn toàn khỏi phép biện chứng.

Nó làm cho chủ nghĩa duy vật trở nên hoàn bị, mở rộng học thuyết từ chỗ nhận thức giới tự nhiên đến chỗ nhận thức xã hội loài người.

CNDVLS đã phủ nhận hoàn toàn vai trò của các nhà triết học trước đó.

Nó chứng minh rằng lịch sử xã hội chỉ tuân theo các quy luật của tự nhiên.

Thuyết khả tri

Thuyết duy tâm chủ quan

Thuyết bất khả tri

Thuyết nhị nguyên luận

Việc hoàn thành cải tạo dân chủ tư sản

Tình đoàn kết giữa giai cấp vô sản và giai cấp tư sản

Năng suất lao động

Phát minh khoa học mới nhất

Khẳng định cách mạng vô sản chỉ có thể thắng lợi đồng thời ở tất cả các nước tư bản phát triển.

Nêu lên khả năng thắng lợi của cách mạng vô sản ở một số nước riêng lẻ, không nhất thiết phải là nước có trình độ phát triển kinh tế cao nhất.

Khẳng định cách mạng vô sản cần phải chuyển biến từ tự giác lên tự phát.

Nêu lên khả năng thắng lợi của cách mạng vô sản chỉ ở các nước phong kiến.

Coi thường vai trò của triết học, sa vào mò mẫm, tùy tiện.

Tuyệt đối hóa vai trò của triết học, sa vào chủ nghĩa giáo điều.

Thiếu tính giai cấp, không nhận thấy vai trò của giai cấp vô sản.

Không thấy được sự thống nhất giữa vật chất và ý thức.

Tính thống nhất vật chất của thế giới.

Sự ra đời của loài người từ động vật bậc cao.

Định luật về sự bảo toàn khối lượng và năng lượng.

Sự tách rời giữa vật chất và năng lượng.

Thay thế Chủ nghĩa duy vật biện chứng bằng Chủ nghĩa duy vật siêu hình.

Thay thế Chủ nghĩa duy vật siêu hình bằng Chủ nghĩa duy vật biện chứng.

Quay trở lại với Triết học duy tâm khách quan của Hegel.

Hoàn toàn từ bỏ vai trò của triết học đối với khoa học tự nhiên.

Cung cấp “đơn thuốc vạn năng” giải quyết được mọi vấn đề cụ thể.

Trang bị hệ thống các nguyên tắc phương pháp luận chung nhất cùng với các khái niệm, phạm trù, quy luật làm công cụ nhận thức khoa học.

Chỉ tập trung vào việc mô tả những hiện tượng tinh thần.

Chỉ cung cấp tri thức khoa học cụ thể cho một lĩnh vực riêng biệt.

Tri thức

Lý tưởng

Nhân sinh quan

Niềm tin

Sự phân công lao động xã hội đồng đều giữa lao động trí óc và lao động chân tay.

Sự tách rời lao động trí óc với lao động chân tay và địa vị thống trị của lao động trí óc.

Sự ra đời của chủ nghĩa tư bản và sự thống trị của giai cấp vô sản.

Sự thống nhất giữa chủ nghĩa duy vật và phép biện chứng.

Triết học Mác – Lênin là triết học duy tâm khách quan.

Triết học Mác – Lênin càng thể hiện tính đảng (duy vật biện chứng triệt để) thì càng mang bản chất khoa học và cách mạng sâu sắc.

Triết học Mác – Lênin chỉ phục vụ lợi ích của giai cấp thống trị.

Tính đảng và tính khoa học là hai mặt hoàn toàn tách rời nhau.

Triết học Mác – Lênin là cơ sở thế giới quan, phương pháp luận cho các khoa học cụ thể.

Các khoa học cụ thể cung cấp dữ liệu, làm tiền đề cho sự phát triển của triết học.

Triết học là khoa học của mọi khoa học và bao hàm tri thức của các khoa học cụ thể.

Quan hệ giữa quy luật của triết học và quy luật của khoa học cụ thể là quan hệ giữa cái chung và cái riêng.

Tìm kiếm và giải quyết mâu thuẫn nội tại trong chương trình bản thân tổ chức.

Coi sự trì trệ là trạng thái tĩnh nhất thời, chỉ cần thay đổi số lượng thành viên là đủ.

Nhận thức tổ chức trong mối liên hệ phổ biến với các yếu tố bên ngoài.

Xem sự trì trệ là một quá trình vận động tất yếu sẽ dẫn đến phát triển.

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy vật chất phác

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Thực hiện chính sách kinh tế mới, phát triển kinh tế nhiều thành phần và kinh tế hàng hóa.

Thực hiện chính sách kinh tế tập trung quan liêu, bao cấp.

Hoàn toàn từ bỏ đấu tranh giai cấp.

Chỉ phát triển kinh tế ở các nước đã có trình độ phát triển cao.

Chỉ cần tri thức triết học và kinh nghiệm cá nhân.

Chỉ cần tri thức khoa học cụ thể và kinh nghiệm thực tiễn xã hội.

Tri thức triết học, tri thức khoa học cụ thể và kinh nghiệm hoạt động thực tiễn xã hội.

Chỉ cần kinh nghiệm thực tiễn cá nhân.

Sự phân ly giữa Thuyết khả tri và Thuyết bất khả tri.

Sự phân ly giữa Tri thức khoa học cụ thể và Hạt nhân lý luận của thế giới quan.

Sự phân ly giữa Chủ nghĩa duy vật chất phác và Chủ nghĩa duy vật siêu hình.

Sự phân ly giữa Phương pháp siêu hình và Phương pháp biện chứng.

Xác định đối tượng nghiên cứu là giải quyết mối quan hệ giữa cái vật chất và ý thức.

Xác định đối tượng nghiên cứu là các quy luật chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy.

Khẳng định rằng Triết học phải trở thành công cụ để cải tạo thế giới.

Công khai tính giai cấp và tính đảng của mình.

Nguồn gốc nhận thức

Nguồn gốc kinh tế

Nguồn gốc giai cấp

Nguồn gốc xã hội

Phép biện chứng tự phát thời cổ đại

Phép biện chứng duy tâm (Hegel)

Phép biện chứng duy vật

Phương pháp siêu hình

Thừa nhận sự vật hoặc tồn tại hoặc không tồn tại.

Thừa nhận những ranh giới tuyệt đối, không thể dung nhau được.

Thừa nhận một chính thể trong lúc vừa là nó lại vừa không phải là nó, thực hiện sự môi giới giữa các mặt đối lập.

Coi sự vật là cô lập, tĩnh tại.

Năng suất lao động và sự phân chia của cải.

Vị trí của các tập đoàn người trong hệ thống sản xuất xã hội nhất định.

Tình cảm và niềm tin tôn giáo.

Lòng tin vào chủ nghĩa cộng sản khoa học.

Chủ nghĩa duy vật giải thích thế giới bằng nguyên nhân vật chất, còn Chủ nghĩa duy tâm giải thích bằng nguyên nhân tư tưởng, tinh thần.

Chủ nghĩa duy vật giải thích thế giới bằng lý trí, còn Chủ nghĩa duy tâm giải thích bằng kinh nghiệm.

Chủ nghĩa duy vật là thuyết khả tri, còn Chủ nghĩa duy tâm là thuyết bất khả tri.

Chủ nghĩa duy vật là nhất nguyên luận, còn Chủ nghĩa duy tâm là nhị nguyên luận.

Duy vật biện chứng (vì muốn loại bỏ cái phi khoa học).

Duy tâm (vì tìm cách loại trừ vấn đề xã hội chỉ bằng sức mạnh ý chí và pháp luật).

Nhị nguyên luận (vì coi vật chất và tinh thần ngang nhau).

Bất khả tri (vì cho rằng không thể nhận thức được tôn giáo).

Khẳng định rằng triết học đã hoàn thành sứ mệnh của mình.

Từ bỏ chủ nghĩa duy vật để chuyển sang chủ nghĩa duy tâm.

Tổng kết và định hướng ứng dụng các tri thức đó.

Chủ nghĩa duy vật không thể thay đổi hình thức của nó.

Sự ra đời của Chủ nghĩa xã hội không tưởng.

Sự ra đời của Kinh tế chính trị học cổ điển.

Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa lý luận của Chủ nghĩa Mác với phong trào công nhân.

Sự tách rời lao động trí óc khỏi lao động chân tay.

CNDV siêu hình nhìn thế giới ở trạng thái biệt lập, tĩnh tại, chịu tác động của phương pháp cơ học cổ điển.

CNDV chất phác lấy bản thân giới tự nhiên để giải thích thế giới, không viện đến thần linh.

CNDV chất phác đã khắc phục được tính trực quan, ngây thơ.

CNDV siêu hình đã khắc phục được tính siêu hình, máy móc.

Nguyên tắc coi trọng kinh nghiệm cá nhân.

Nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn.

Nguyên tắc tuyệt đối hóa vai trò của các khoa học cụ thể.

Nguyên tắc duy ý chí và giáo điều.

Chủ nghĩa đế quốc, giai đoạn tột cùng của chủ nghĩa tư bản

Về tác dụng của chủ nghĩa duy vật chiến đấu

Bút ký triết học

Nhà nước và cách mạng

Chủ nghĩa tư bản mãi mãi là chế độ tốt nhất.

Chủ nghĩa tư bản sớm muộn cũng được thay thế bởi một chế độ tốt hơn (Chủ nghĩa xã hội).

Xã hội sẽ quay trở lại chế độ chiếm hữu nô lệ.

Xã hội sẽ tiến thẳng lên chủ nghĩa cộng sản không cần giai đoạn trung gian.

Chứng minh được tính ngẫu nhiên, không quy luật của sự vận động thế giới.

Góp phần vạch ra tính biện chứng của sự vận động và phát triển, đối lập với tư duy siêu hình.

Củng cố quan điểm duy tâm về giới tự nhiên.

Củng cố quan điểm CNDV chất phác.

Không có quan điểm đúng đắn về thực tiễn, do đó chỉ duy vật về tự nhiên mà chưa thoát khỏi quan niệm duy tâm về lịch sử xã hội.

Đã áp dụng triệt để phương pháp biện chứng duy tâm.

Khẳng định vật chất là cái có trước, quyết định ý thức.

Tuyệt đối hóa vai trò của khoa học tự nhiên.

Thỏa mãn với các tri thức riêng lẻ và cục bộ về thế giới.

Giải phóng con người, trước hết là giai cấp công nhân và nhân dân lao động khỏi mọi sự áp bức, bóc lột, phát triển tự do, toàn diện con người.

Thiết lập một hệ thống quan điểm triết học đóng kín và cứng nhắc.

Củng cố niềm tin vào các tín điều tôn giáo.

Chủ nghĩa đế quốc, giai đoạn tột cùng của chủ nghĩa tư bản

Bàn về công đoàn

Nhà nước và cách mạng

Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán

Triết học chỉ nghiên cứu duy nhất về tự nhiên mà không đề cập đến xã hội và tư duy.

Triết học bao gồm tất cả những tri thức mà con người có được, trước hết là các tri thức thuộc khoa học tự nhiên sau này (toán học, vật lý học, thiên văn học).

Triết học đã từ bỏ vai trò là "khoa học của các khoa học".

Triết học đã chịu sự quy định và chi phối của hệ tư tưởng Kitô giáo.

Chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp

Triết học cổ điển Đức

Triết học Kinh viện thời Trung cổ

Kinh tế chính trị học cổ điển Anh