Chất không có tác động gì đến sự thay đổi của lượng

Phát triển của sự vật chỉ bao hàm sự thay đổi về chất

Sự biến đổi về chất là kết quả của sự biến đổi về lượng của sự vật

Không phải sự biến đổi về chất nào cũng là kết quả của sự biến đổi về lượng

Là bước ngoặt trong quá trình vận động, chấm dứt giai đoạn thay đổi về lượng

Là sự tích luỹ nhỏ nhặt về lượng không dẫn đến thay đổi lớn

Là sự thay đổi liên tục không gián đoạn trong quá trình phát triển

Là giai đoạn chuyển hoá cơ bản về chất do sự thay đổi về lượng trước đó gây ra

Chất mới ra đời sẽ không tiếp tục tác động trở lại duy trì sự thay đổi của lượng

Mọi đối tượng đều là sự thống nhất của hai mặt đối lập chất và lượng

Chất quyết định lượng một cách tuyệt đối

Sự thay đổi về chất luôn diễn ra trước sự thay đổi về lượng

Là hạt nhân của phép biện chứng duy vật, vạch ra nguồn gốc bên trong của sự vận động và phát triển

Vạch ra xu hướng của sự phát triển

Vạch ra phương thức của sự phát triển

Vạch ra cách thức của sự phát triển

Phủ định, bài trừ nhau

Ràng buộc nhau

Nương tựa nhau

Đấu tranh với nhau

Sự loại bỏ tất cả các mâu thuẫn

Sự ổn định tuyệt đối của sự vật

Sự đồng nhất hoàn toàn giữa các mặt đối lập

Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập

Áp đặt giải pháp chủ quan

Không điều hoà mâu thuẫn

Đấu tranh giữa các mặt đối lập

Bỏ qua điều kiện khách quan

Quy luật phủ định của phủ định

Quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập

Quy luật lượng - chất

Quy luật chuyển hoá từ những sự thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất và ngược lại

Sự giữ nguyên trạng thái cũ

Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập

Sự đồng thuận tuyệt đối

Sự loại bỏ tất cả yếu tố cũ

Bổ sung yếu tố hợp lý trong cái mới

Loại bỏ hoàn toàn cái cũ

Giữ nguyên mọi thứ như cũ

Giữ lại yếu tố tích cực của cái cũ

Sự phát triển diễn ra một cách ngẫu nhiên

Sự thay đổi không kế thừa từ cái cũ

Sự vận động theo chu kỳ khép kín

Sự phát triển đi lên theo hình xoáy ốc

Phủ định chủ nghĩa tư bản bằng tư duy siêu hình

Phủ định chủ nghĩa tư bản là yêu cầu của thực tiễn Việt Nam

Phủ định hoàn toàn hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa

Phủ định chủ nghĩa tư bản là quá trình khó khăn, phức tạp

Chỉ ra nguồn gốc của sự phát triển

Chỉ ra khuynh hướng của sự phát triển

Chỉ ra hình thức của sự phát triển

Chỉ ra cách thức của sự phát triển

Quy luật chuyển hoá từ những sự thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất và ngược lại

Quy luật phủ định của phủ định

Quy luật mâu thuẫn

Quy luật chất - lượng

Thuộc tính của sự vật không phải là cái vốn có của sự vật

Thuộc tính của sự vật là những đặc tính vốn có của sự vật

Mỗi sự vật có nhiều thuộc tính

Thuộc tính của sự vật bộc lộ thông qua sự tác động giữa các sự vật

Không cần chú ý đến điều kiện chủ quan khi thực hiện bước nhảy

Cần xác định quy mô và nhịp điệu bước nhảy một cách khách quan, khoa học

Thực hiện bước nhảy không cần điều kiện chín muồi

Phải biết tích luỹ về lượng để có biến đổi về chất

Các yếu tố độc lập không liên quan đến nhau

Các mặt đối lập có khuynh hướng biến đổi trái ngược nhau

Sự thống nhất tuyệt đối giữa các mặt đối lập

Các bộ phận, thuộc tính cùng tồn tại khách quan trong mỗi sự vật, hiện tượng

Giống hệt cái cũ

Luôn kém tiến bộ hơn

Có kế thừa và cải tạo những yếu tố tích cực

Hoàn toàn khác biệt, không liên quan

Vì mâu thuẫn là hiện tượng tạm thời

Vì giải quyết mâu thuẫn phải căn cứ vào điều kiện chín muồi

Vì mâu thuẫn luôn tồn tại mãi mãi

Vì mâu thuẫn không quan trọng

Quy luật mâu thuẫn

Quy luật chuyển hoá từ những sự thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất và ngược lại

Quy luật chất - lượng

Quy luật phủ định của phủ định

Hai mặt đối lập biện chứng của sự vật liên hệ với nhau tạo thành mâu thuẫn biện chứng

Các mặt đối lập liên hệ, tác động qua lại với nhau một cách khách quan

Không phải ghép bất kỳ hai mặt đối lập lại với nhau là được mâu thuẫn biện chứng

Ghép hai mặt đối lập lại với nhau là được mâu thuẫn biện chứng

Các mặt đối lập cần đến nhau, nương tựa vào nhau, làm tiền đề cho nhau tồn tại

Sự phát triển diễn ra không ngừng của sự vật, hiện tượng

Sự tác động qua lại theo hướng bài trừ, phủ định lẫn nhau

Các mặt đối lập tác động ngang nhau

Phủ định sạch trơn, không kế thừa

Tạo ra kết quả cuối cùng trong quá trình vận động

Có kế thừa những yếu tố tích cực

Làm tiền đề cho sự phát triển tiếp theo

Vì nó nằm trong bản thân sự vật, không phụ thuộc ý muốn con người

Vì nó chỉ tồn tại trong các hiện tượng xã hội phức tạp

Vì nó được con người tạo ra để giải thích hiện

Vì nó xuất hiện trong mọi lĩnh vực tự nhiên,xã hội và tư duy

Thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập là nguồn gốc vận động và phát triển của sự vật

Phát triển chỉ xảy ra khi loại bỏ hoàn toàn một mặt đối lập

Các mặt đối lập luôn loại trừ nhau, không thể cùng tồn tại trong một sự vật

Phát triển là kết quả của sự đấu tranh và chuyển hóa giữa các mặt đối lập

Lượng đổi dẫn đến chất đổi

Thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Nhân quả

Phủ định của phủ định

Sự đối lập hoàn toàn giữa các sự vật, hiện tượng

Sự thay đổi về chất của sự vật, hiện tượng

Sự liên hệ, tác động theo cách vừa thống nhất, vừa đấu tranh giữa các mặt đối lập

Sự tác động theo cách vừa đối hồi, vừa loại trừ, vừa chuyển hóa lẫn nhau giữa các mặt đối lập

Nôn nóng, muốn thay đổi chất ngay lập tức dù lượng chưa đủ

Bảo thủ, không dám thực hiện bước nhảy dù lượng đã đủ

Linh hoạt trong việc lựa chọn thời điểm thay đổi

Tích cực, chủ động trong việc tạo ra bước nhảy

Sự đấu tranh của các mặt đối lập trong bản thân sự vật

Ý thức con người

Nguồn gốc phát triển nằm ngay trong bản thân sự vật

Lực lượng siêu nhiên

Quá trình diễn ra ở mọi sự vật, hiện tượng

Quá trình có phát triển, bổ sung và hoàn thiện

Quá trình máy móc đơn giản, thụ động và nhất thời

Quá trình phức tạp, làm nảy sinh và giải quyết mâu thuẫn

Mang tính khái quát – lý tính

Mang tính lịch sử – xã hội

Nhằm cải tạo tự nhiên và xã hội

Là hoạt động tư duy trừu tượng

Thực tiễn là cơ sở của nhận thức Đ

Thực tiễn là một loại nhận thức độc lập SAI

Thực tiễn là mục đích của nhận thức Đ

Thực tiễn là tiêu chuẩn của chân lý

Khái niệm

Tri giác

Suy lý

Phán đoán

Phản ánh thuộc tính riêng lẻ của sự vật

Phản ánh sự vật trong trạng thái tĩnh

Phản ánh một cách tổng hợp các thuộc tính của sự vật

Phản ánh trực tiếp sự vật qua các giác quan con người

Là hình ảnh trừu tượng của sự vật

Không liên quan đến giác quan

Không phản ánh sự vật

Tổng hợp của nhiều cảm giác, phản ánh sự vật trọn vẹn hơn

Khái niệm

Tri giác

Suy lý

Biểu tượng

Không liên quan đến lý tính

Là cơ sở của nhận thức

Là động lực, mục đích và khâu kiểm tra chân lý

Là giai đoạn cuối cùng và không lặp lại

Vì phản ánh gián tiếp và khái quát

Vì có thể tách rời thực tiễn

Vì chỉ dựa vào cảm giác

Vì không dựa vào giác quan

Đối lập nhau hoàn toàn

Cái này thay thế cái kia

Thống nhất với nhau

Bổ sung cho nhau

Vì thực tiễn tạo ra mọi hình thức nhận thức

Vì lý tính có nguy cơ xa rời hiện thực nếu không được kiểm tra bởi thực tiễn

Vì nhận thức lý tính không thể tồn tại độc lập

Vì thực tiễn là mục đích duy nhất của nhận thức

Khái niệm – Phán đoán – Suy lý

Trực giác – Lý trí – Trải nghiệm

Cảm giác – Tri giác – Biểu tượng

Trực quan sinh động – Tư duy trừu tượng – Thực tiễn

Chủ nghĩa kinh nghiệm

Chủ nghĩa duy lý

Chủ nghĩa thực chứng

Chủ nghĩa duy cảm

Giúp con người nhận thức sâu sắc hơn về sự vật

Là khâu trung gian giữa cảm giác và biểu tượng

Giúp con người nhận thức bản chất của sự vật

Là hình thức cảm tính gián tiếp của sự vật

Thực tiễn và nhận thức là hai quá trình hoàn toàn độc lập

Nhận thức càng phát triển thì vai trò của thực tiễn càng giảm

Nhận thức không cần kiểm nghiệm thực tiễn nếu đã được tư duy lý tính chứng minh

Thực tiễn kiểm nghiệm, hoàn thiện và thúc đẩy nhận thức phát triển sâu sắc hơn

Biểu tượng

Khái niệm

Phán đoán

Cảm giác

Nhận thức thông thường

Nhận thức cảm tính

Nhận thức lý tính

Nhận thức kinh nghiệm

Diễn ra theo đường xoáy ốc

Đơn giản và bất biến

Đơn giản và ngừng phát triển

Phức tạp và luôn phát triển

Nhận thức khoa học

Nhận thức kinh nghiệm

Nhận thức cảm tính

Nhận thức lý tính

Nhận thức cảm tính

Thực tiễn

Tư duy trừu tượng

Nhận thức lý tính

Phản ánh gián tiếp sự vật

Phản ánh khái quát sự vật

Phản ánh trực tiếp sự vật

Phản ánh cảm tính sự vật

Khái niệm

Suy lý

Cảm giác

Phán đoán

Thế giới khách quan

Khoa học

Tri giác của con người

Ý thức con người

Hoạt động thực nghiệm khoa học

Hoạt động tư duy lý tính

Hoạt động sản xuất vật chất

Hoạt động chính trị xã hội

Tri giác của con người

Hiện thực khách quan

Tư tưởng của con người

Thế giới vật chất

5 loại

3 loại

2 loại

4 loại

Con người nhận thức được bề ngoài sinh động của sự vật hiện tượng, không nhận thức được bản chất của chúng

Thừa nhận sự vật khách quan tồn tại bên ngoài và độc lập với ý thức con người

Ý thức con người có vai trò quyết định và chi phối thế giới khách quan

Cảm giác, tri giác, ý thức nói chung là hình ảnh của thế giới khách quan

Tri thức thực nghiệm khoa học hoặc tri thức khái quát bản chất sự vật

Những tri thức kinh nghiệm thông thường hoặc tri thức khái quát bản chất sự vật

Những tri thức kinh nghiệm thông thường hoặc tri thức mang tính quy luật

Những tri thức kinh nghiệm thông thường hoặc tri thức thực nghiệm khoa học

Thế giới khách quan

Thế giới ý niệm

Thế giới vật chất và ý niệm tuyệt đối

Bản thân con người

Sự phát triển của khoa học và công nghệ

Sự phát triển của khoa học

Sự vận động của mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất

Sự đấu tranh của các giai cấp trong xã hội

Quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất

Quan hệ tổ chức và quản lý sản xuất

Quan hệ phân phối sản phẩm lao động

Quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất

Quan hệ tổ chức và quản lý sản xuất

Quan hệ phân phối sản phẩm lao động

Quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất

Quan hệ tổ chức và quản lý sản xuất

Quan hệ phân phối sản phẩm lao động

Nhà tư bản nông nghiệp

Giai cấp vô sản

Lãnh chúa

Giai cấp công nhân

Sở hữu về trí tuệ

Sở hữu về tư liệu sản xuất

Sở hữu

Sở hữu về công cụ lao động

Tuyệt đối

Vận động

Đứng im

Tương đối

Sự biến đổi, phát triển của cách thức sản xuất

Sự biến đổi, phát triển của kỹ thuật sản xuất

Sự phát triển của khoa học kỹ thuật

Sự biến đổi, phát triển của lực lượng sản xuất

Toàn bộ thiết chế chính trị - xã hội tương ứng

Toàn bộ hệ thống kết cấu các hình thái ý thức xã hội

Toàn bộ thiết chế chính trị của xã hội

Toàn bộ thiết chế chính trị và pháp luật của xã hội

Quan hệ sản xuất thống trị

Quan hệ sản xuất tàn dư

Quan hệ sản xuất mầm mống

Quan hệ phân phối sản phẩm

Quan hệ tổ chức và quản lý sản xuất

Quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất

Quan hệ phân phối sản phẩm

Quan hệ sản xuất mầm mống

Tổ chức nhà nước

Các tổ chức văn hóa – xã hội

Tổ chức chính đảng

Tổ chức tôn giáo

Quan điểm văn hóa, nghệ thuật

Quan điểm chính trị

Ý thức đạo đức

Cơ cấu kinh tế

Lịch sử của các dân tộc

Quan hệ sản xuất

Kiến trúc thượng tầng

Lịch sử nhân loại

Tôn giáo

Đạo đức

Văn hóa, nghệ thuật

Nhà nước

Sự phát triển của tổ chức nhà nước

Sự phát triển của văn hóa

Sự phát triển của xã hội

Sự phát triển kinh tế

Mối quan hệ giữa con người với con người trong quá trình lao động

Mối quan hệ kinh tế trong quá trình sản xuất và tái sản xuất của xã hội

Mối quan hệ giữa con người và con người

Mối quan hệ giữa con người và giới tự nhiên

A.    Khi cơ sở hạ tầng thay đổi, ngay lập tức mọi bộ phận của kiến trúc thượng tầng thay đổi theo.

A.    Cơ sở hạ tầng thay đổi kéo theo sự thay đổi của kiến trúc thượng tầng.

A.    Kiến trúc thượng tầng có tính độc lập tương đôi so với cơ sở hạ tầng.

A.    Kiến trúc thượng tảng không có sự ảnh hưởng đến sự phát triển của cơ sở hạ tầng

Khoa học công nghệ

Công cụ lao động

Phương tiện lao động

Tri thức

Khoa học công nghệ

Công cụ lao động

Phương tiện lao động

Tri thức

Khoa học công nghệ

Công cụ lao động

Phương tiện lao động

Tri thức

Khoa học công nghệ

Công cụ lao động

Phương tiện lao động

Tri thức

Quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất

Phương tiện lao động

Người lao động

Công cụ lao động

Quan hệ sản xuất

Lực lượng sản xuất

Kiến trúc thượng tầng

Phương thức sản xuất

Nhà nước

Văn hóa, nghệ thuật

Triết học

Tôn giáo, đạo đức

Luôn luôn diễn ra theo chiều hướng tích cực

Luôn luôn diễn ra theo chiều hướng tiêu cực

Tiêu cực là cơ bản còn đôi khi theo chiều hướng tích cực

Có thể diễn ra theo chiều hướng tích cực hoặc tiêu cực

Quan hệ giữa đời sống vật chất và đời sống tinh thần của xã hội

Quan hệ giữa vật chất và tinh thần

Quan hệ giữa tồn tại xã hội với ý thức xã hội

Quan hệ giữa kinh tế và chính trị

Hệ thống điện - đường - trường - trạm hiện đại, rộng khắp cả nước

Nền kinh tế thị trường

Nền sản xuất được công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở trình độ tiên tiến

Nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Tư liệu sản xuất

Phương thức sản xuất

Người lao động

Phương tiện lao động

Có lúc hoàn toàn đối lập nhau, có khi hoàn toàn thống nhất với nhau

Thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Luôn luôn đối lập loại trừ nhau

Luôn luôn thống nhất với nhau

Tư liệu sản xuất

Lực lượng sản xuất

Công cụ lao động

Đối tượng lao động

Tư liệu sản xuất

Lực lượng sản xuất

Công cụ lao động

Đối tượng lao động

Tư liệu sản xuất

Lực lượng sản xuất

Công cụ lao động

Đối tượng lao động

Tư liệu sản xuất

Lực lượng sản xuất

Công cụ lao động

Đối tượng lao động

Quan hệ tôn giáo

Quan hệ quyền lực nhà nước

Quan hệ kinh tế

Quan hệ văn hóa

Hình thái kinh tế của xã hội

Hình thái xã hội

Hình thái kinh tế — xã hội

Hình thái kinh tế, xã hội

Quan hệ sản xuất

Lực lượng sản xuất

Kiến trúc thượng tầng

Phương thức sản xuất

Được nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn nhất định

Phương diện sinh hoạt vật chất của xã hội

Những đặc trưng về tâm lý, tính cách của một cộng đồng dân tộc

Phương diện sinh hoạt tinh thần của đời sống xã hội

Phương thức sản xuất

Điều kiện tự nhiên - hoàn cảnh địa lý

Lực lượng sản xuất

Kiến trúc thượng tầng

Phương thức sản xuất ra của cải vật chất

Không có yếu tố nào là cơ bản nhất mà tùy thuộc các điều kiện lịch sử cụ thể khác nhau

Điều kiện dân cư

Điều kiện tự nhiên

Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn tồn tại xã hội

Ý thức xã hội có tính kế thừa tồn tại xã hội

Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội

Ý thức xã hội tác động trở lại tồn tại xã hội

Tính lệ thuộc

Tính lạc hậu

Tính tích cực sáng tạo

Tính kế thừa

Hệ tư tưởng là hệ thống những quan điểm, hệ thống hóa, khái quát hóa các kinh nghiệm xã hội để hình thành nên những quan điểm, những tư tưởng về chính trị, pháp luật, triết học, đạo đức

Tất cả hệ tư tưởng đều là hệ tư tưởng khoa học

Hệ tư tưởng không ảnh hưởng đến sự phát triển của khoa học. Hệ tư tưởng ra đời trực tiếp từ tâm lý xã hội, là sự cô đọng của tâm lý xã hội

Hệ tư tưởng là giai đoạn phát triển cao hơn của ý thức xã hội, là sự nhận thức lý luận về tồn tại xã hội

Ý thức chính trị, ý thức pháp quyền, ý thức đạo đức, ý thức thẩm mỹ, ý thức tôn giáo, ý thức khoa học, ý thức triết học

Ý thức chính trị, ý thức pháp quyền, ý thức văn hóa, ý thức môi trường, ý thức tôn giáo, ý thức khoa học, ý thức triết học

Ý thức chính trị, ý thức pháp quyền, ý thức đạo đức, ý thức giáo dục, ý thức dân tộc, ý thức tôn giáo, ý thức khoa học, ý thức triết học

Ý thức chính trị, ý thức pháp quyền, ý thức đạo đức, ý thức văn hóa, ý thức tôn giáo, ý thức khoa học, ý thức triết học

Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội

Ý thức xã hội có tính độc lập tương đối đối với tồn tại xã hội

Ý thức xã hội luôn lạc hậu hơn tồn tại xã hội

Ý thức xã hội có thể tác động trở lại tồn tại xã hội

Sự tăng lên không ngừng của năng suất lao động

Mâu thuẫn giai cấp trong xã hội có giai cấp

Mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất

Ý muốn của các vĩ nhân, lãnh tụ

Ý thức của giai cấp nắm quyền lực nhà nước

Điều kiện khách quan và chủ quan của mỗi xã hội

Quy luật khách quan

Ý chí của nhân dân

Lịch sử tất yếu theo quy luật

Lịch sử đi lên

Lịch sử của các nước châu Âu

Lịch sử của các dân tộc

Lịch sử - tự nhiên

Hệ tư tưởng của giai cấp thống trị

Toàn bộ những thiết chế xã hội tương ứng

Toàn bộ những quan điểm chính trị, pháp quyền, đạo đức, triết học, tôn giáo

Toàn bộ những quan điểm của xã hội

Quan niệm duy tâm và tôn giáo

Quan niệm trừu tượng, duy vật tầm thường và phi lịch sử

Quan niệm duy tâm khách quan và tôn giáo, huyền thoại

Quan niệm siêu hình và duy tâm, tôn giáo

Phản ánh trực tiếp đời sống hằng ngày

Có tính chỉnh thể, hệ thống

Rất phong phú sinh động

Phản ánh gián tiếp hiện thực và rất phong phú sinh động

Bỏ qua các giai đoạn phát triển tuần tự như các nước tư bản chủ nghĩa Tây Âu

Bỏ qua lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng tư bản chủ nghĩa

Bỏ qua sự thống trị của cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng tư bản chủ nghĩa

Bỏ qua toàn bộ hệ thống kinh tế tư bản chủ nghĩa

Do sự tác động lẫn nhau của các hình thái ý thức xã hội

Do sức mạnh của thói quen, tập quán, truyền thống

Do điều kiện tồn tại xã hội phát triển quá nhanh

Do tính bảo thủ của hình thái ý thức đạo đức

Nội dung và hình thức

Bản chất và hiện tượng

Cái chung và cái riêng

Cái chung và cái đơn nhất

Ý niệm tuyệt đối

Ý muốn chủ quan của con người

Quy luật tự nhiên

Quy luật khách quan của xã hội

Phát triển tuần tự

Phát triển nhảy vọt

Tự phát xã hội

Phát triển đồng đều

Do ý thức xã hội có tính kế thừa

Do ý thức xã hội không phản ánh kịp sự phát triển của cuộc sống

Do ý thức xã hội phản ánh trực tiếp tồn tại xã hội

Do ý thức của tâm lý xã hội

Tâm lý xã hội là sự phản ánh gián tiếp có tính tự phát thường ghi lại những mặt bề ngoài tồn tại xã hội

Tâm lý xã hội mang tính phong phú và phức tạp, nhưng không tuân theo các quy luật tâm lý

Tâm lý xã hội không có vai trò quan trọng trong ý thức xã hội

Tâm lý xã hội là sự phản ánh một cách trực tiếp và tự phát những điều kiện sinh hoạt hằng ngày của con người, nên nó chỉ ghi lại những gì dễ thấy, những gì nằm trên bề mặt của tồn tại xã hội

Ý thức đạo đức

Ý thức pháp quyền

Ý thức chính trị

Ý thức thẩm mỹ

Giải thích đầy đủ mọi hiện tượng xã hội

Xác lập phương pháp luận khoa học chung nhất để giải thích các hiện tượng xã hội

Xác lập phương pháp luận chung ở tầm "duy nhất khoa học" cho mọi quá trình nghiên cứu

Giải thích chính xác và đầy đủ mọi hiện tượng xã hội

Lực lượng sản xuất

Phương thức sản xuất

Quan hệ kinh tế

Kiến trúc thượng tầng

Nguyên thủy, Á châu, cổ đại, phong kiến và tư sản hiện đại

Á châu, cổ đại, phong kiến và tư sản hiện đại

Nô lệ, phong kiến, tư sản và xã hội chủ nghĩa

Cộng sản nguyên thủy, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư sản chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa

Quan hệ xã hội

Tồn tại xã hội

Kiến trúc thượng tầng

Phương thức sản xuất

Tồn tại xã hội có vai trò quyết định đối với các hình thái ý thức xã hội một cách đơn giản, trực tiếp, không qua các khâu trung gian.

Ý thức xã hội không phụ thuộc một cách thụ động vào tồn tại xã hội.

Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội.

Khi tồn tại xã hội đã thay đổi thì toàn bộ các yếu tố cấu thành ý thức xã hội biến đổi ngay lập tức.

Sự phát triển của các hình thái kinh tế — xã hội ngoài tuân theo ý chí của lãnh tụ

Sự phát triển của các hình thái kinh tế — xã hội tuân theo các quy luật chung

Sự phát triển của các hình thái kinh tế — xã hội tuân theo quy luật khách quan của xã hội

Sự phát triển của các hình thái kinh tế — xã hội cũng giống như sự phát triển của tự nhiên không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người