Lao động, thực tiễn xã hội

Bản năng sinh học

Thiên tai tự nhiên

Giấc mơ và trực giác

Ý thức là sản phẩm của sự tương tác giữa các yếu tố và quá trình hiện thực

Ý thức chỉ tồn tại trong tưởng tượng cá nhân

Ý thức không liên quan đến hoạt động xã hội

Ý thức là hiện tượng thần bí không thể giải thích

Cô lập khỏi cộng đồng để suy tưởng

Hoạt động lao động cải tạo thế giới và tích lũy kinh nghiệm

Chỉ học thuộc lòng khái niệm trừu tượng

Tin tưởng tuyệt đối vào trực giác

Ngôn ngữ là vật cản của tư duy nên ý thức không thể hình thành

Ngôn ngữ vừa là phương tiện giao tiếp vừa là công cụ của tư duy, giúp truyền đạt và khái quát hóa kinh nghiệm

Ngôn ngữ chỉ là âm thanh bản năng không liên hệ tri thức

Ngôn ngữ chỉ để ghi nhớ, không ảnh hưởng đến ý thức

Thấp nhất, thụ động, không lựa chọn

Cao nhất, năng động, sáng tạo, có lựa chọn

Chỉ ở mức phản xạ không điều kiện

Chỉ ở mức phản xạ có điều kiện

Ý thức tồn tại tách rời vật chất

Vật chất quyết định nguồn gốc, nội dung và sự biến đổi của ý thức

Ý thức quyết định sự tồn tại của vật chất

Vật chất và ý thức không hề liên hệ

Ý thức xuất hiện trước khi có con người

Ý thức chỉ xuất hiện khi có con người và thế giới tự nhiên, trên cơ sở quá trình con người nhận thức thực tiễn khách quan

Ý thức là thuộc tính bẩm sinh không liên quan đến thế giới

Ý thức do thần linh ban tặng

Những cảm xúc thuần túy chủ quan không liên hệ hiện thực

Hiện thực khách quan dưới bất kỳ hình thức nào, thông qua các quan điểm, tư tưởng, mong muốn, mục tiêu…

Chỉ các hiện tượng siêu hình

Chỉ các ký ức cá nhân không thể kiểm chứng

Vô cơ phản ánh lựa chọn và sáng tạo; hữu cơ phản ánh thụ động

Vô cơ phản ánh vật lý hoá học đơn giản, thụ động; hữu cơ có phản ứng từ kích thích đến phản xạ có điều kiện; con người phản ánh bằng ý thức

Chỉ có con người mới phản ánh; vật vô cơ và hữu cơ không phản ánh

Mọi dạng vật chất đều phản ánh bằng ý thức

Thiếu giấc ngủ sâu

Thiếu tác động của thế giới bên ngoài lên cơ quan cảm giác và qua đó đến bộ óc

Thiếu dinh dưỡng protein

Thiếu di truyền học phù hợp

Cấu trúc sinh học của bộ não là cần nhưng chưa đủ; ý thức là sản phẩm phản ánh hiện thực, không chỉ là quá trình sinh học

Ý thức hoàn toàn là quá trình thần bí không liên quan sinh học

Ý thức chỉ do ngôn ngữ quyết định

Ý thức không cần đến não bộ

Tình cảm hoàn toàn tự phát, không liên hệ tri thức

Tình cảm bị chi phối bởi tri thức, phản ánh điều kiện tồn tại xã hội và thế giới trên nền tảng hiểu biết của con người

Tình cảm chỉ do bẩm sinh quyết định

Tình cảm không liên hệ hành vi

Niềm tin và ý chí là hai yếu tố quyết định động lực cho hành động thực tiễn, có thể hình thành và củng cố trên nền tảng tri thức

Niềm tin và ý chí không ảnh hưởng đến hành động

Niềm tin hình thành độc lập hoàn toàn với tri thức

Ý chí chỉ là cảm xúc nhất thời nên không liên hệ thực tiễn

Ý thức không thay đổi dù hiện thực biến động

Ý thức phải thay đổi theo sự vận động của hiện thực khách quan; khi thế giới phát triển và tác động đến con người, nội dung và hình thức biểu hiện của ý thức cũng biến đổi

Ý thức chỉ biến đổi do cảm xúc nội tâm

Ý thức biến đổi ngẫu nhiên không liên hệ thực tiễn

Tôn trọng quy luật khách quan, xuất phát từ thực tế khách quan

Dựa vào trực giác cá nhân và cảm hứng chủ quan

Ưu tiên ý chí và niềm tin hơn điều kiện hiện có

Bỏ qua thực tiễn để tập trung vào suy luận thuần túy

Nắm bắt đúng ưu điểm, hạn chế để đề ra chủ trương, giải pháp phù hợp

Tạo cảm giác lạc quan để thúc đẩy tinh thần

Giảm bớt ảnh hưởng của quy luật khách quan

Khẳng định vai trò tuyệt đối của ý chí

Chính bản thân sự vật với những thuộc tính, mối liên hệ bên trong vốn có

Sự mong muốn chủ quan của con người

Ý chí cách mạng thuần túy

Những dự báo chưa có cơ sở

Vì ý thức góp phần chống tư tưởng thụ động, trì trệ và thúc đẩy sáng tạo

Vì ý thức có thể thay thế toàn bộ điều kiện vật chất

Vì ý thức loại bỏ mọi ràng buộc của quy luật khách quan

Vì ý thức giúp bỏ qua giáo dục và khoa học

Nhận thức và vận dụng theo quy luật khách quan, khoa học, không vụ lợi

Tập trung vào lợi ích cá nhân trước hết

Ưu tiên lợi ích chính trị hơn lợi ích kinh tế

Dựa vào niềm tin, bỏ qua tri thức khoa học

Ý thức có quy luật tồn tại và vận động riêng, đôi khi đi trước thực tiễn

Ý thức hoàn toàn đồng nhất với vật chất, không có vận động riêng

Ý thức chỉ phản ánh thụ động, không thể định hướng hoạt động

Ý thức chỉ xuất hiện khi có biến đổi trong vật chất

Tác động trở lại, làm biến đổi điều kiện, hoàn cảnh vật chất

Chỉ tiếp nhận thông tin mà không ảnh hưởng vật chất

Làm tăng tốc độ biến đổi của tự nhiên một cách ngẫu nhiên

Thay thế hoàn toàn các quy luật tự nhiên

Tri thức đúng đắn, khoa học và các dạng thức khác của ý thức

Cảm xúc thuần túy không cần tri thức

Niềm tin cá nhân không kiểm chứng

Sự may mắn và ngẫu nhiên

Vai trò lớn của ý thức trong hoạt động của con người

Tính bất lực của tri thức trước vật chất

Ưu thế tuyệt đối của lao động cơ bắp

Sự vô ích của kế hoạch và dự báo

Vì chúng tạo ra sức mạnh vật chất được nhân lên khi được vận dụng đúng

Vì chúng thay thế hoàn toàn lao động và tư liệu sản xuất

Vì chúng chỉ có giá trị tinh thần, không liên hệ vật chất

Vì chúng loại bỏ sự cần thiết của quy luật khách quan

Hệ thống lý luận về quy luật phổ biến của sự vận động và phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy

Một bộ quy tắc đạo đức trong ứng xử xã hội

Phương pháp suy luận hình thức thuần túy

Học thuyết phủ nhận vai trò của thực tiễn

Sự liên hệ, tương tác, chuyển hóa và vận động không ngừng của thế giới vật chất

Quá trình phản ánh hiện thực trong tư duy con người

Những quy luật chủ quan do con người đặt ra

Sự dừng lại của biến đổi trong tự nhiên

Mặt phản ánh hiện thực khách quan một cách biện chứng trong tư duy

Mặt ổn định bất biến của thế giới vật chất

Mặt cảm xúc thuần túy không liên hệ tri thức

Mặt siêu hình tách rời thực tiễn

Thống nhất với nhau, tạo cơ sở phương pháp luận cho hoạt động thực tiễn cải tạo tự nhiên và xã hội

Đối lập tuyệt đối, không liên quan

Biện chứng chủ quan phủ nhận biện chứng khách quan

Biện chứng khách quan phụ thuộc hoàn toàn vào ý chí cá nhân

Đi trước, định hướng và chỉ đạo hoạt động của con người

Chỉ phản ứng sau khi sự kiện đã xảy ra

Thay thế hoàn toàn các điều kiện vật chất

Loại trừ mọi rủi ro một cách tuyệt đối

Sự tồn tại biệt lập của mỗi sự vật, hiện tượng

Sự tác động và chuyển hóa lẫn nhau giữa các mặt, yếu tố trong mỗi sự vật, hiện tượng hoặc giữa các sự vật, hiện tượng

Quy luật phát triển chỉ theo một chiều cố định của sự vật

Mối quan hệ giữa nhận thức chủ quan và ý chí con người

Mối liên hệ phụ thuộc vào mục đích, ý muốn của con người

Mối liên hệ chỉ có trong lĩnh vực tự nhiên

Mối liên hệ tồn tại ở các sự vật, hiện tượng, quá trình trong thế giới vật chất khách quan, không phụ thuộc vào ý thức con người

Mối liên hệ xuất hiện khi có nghiên cứu khoa học

Chỉ có một số ít sự vật, hiện tượng mới có mối liên hệ

Không có sự vật hiện tượng nào nằm ngoài các mối liên hệ; các mối liên hệ có ở tự nhiên, xã hội và tư duy

Mối liên hệ chỉ biểu hiện trong các hiện tượng xã hội

Mối liên hệ bị giới hạn bởi không gian nhất định

Đánh giá sự vật dựa trên một mối liên hệ nổi bật duy nhất

Muốn nhận thức, đánh giá đúng sự vật, hiện tượng phải có quan điểm toàn diện và quan điểm lịch sử - cụ thể

Chỉ xem xét yếu tố chủ quan vì mối liên hệ phụ thuộc vào ý thức

Loại bỏ các mối liên hệ xã hội để tập trung vào tự nhiên

Chỉ xem xét sự vật trong trạng thái tĩnh và biệt lập

Xem xét nó trong sự liên hệ, tác động qua lại với các sự vật khác và các yếu tố của cùng một sự vật hiện tượng

Chỉ đánh giá vai trò mối liên hệ chính yếu và bỏ qua mối liên hệ khác

Ưu tiên kinh nghiệm cá nhân hơn các mối liên hệ khách quan

Đạt hiệu quả cao trong tác động đến sự tồn tại, vận động, phát triển của sự vật

Loại bỏ mọi mối liên hệ yếu

Giữ nguyên hiện trạng, tránh thay đổi

Cô lập từng yếu tố để dễ kiểm soát

Kết hợp vai trò các mối liên hệ với nhau

Đánh đồng vai trò của các mối liên hệ hoặc kết hợp vô nguyên tắc; đánh tráo vai trò của những mối liên hệ cho nhau

Ưu tiên mối liên hệ quyết định trong điều kiện nhất định

Phân tích vị trí, vai trò từng mối liên hệ

Nhận thức toàn diện, nhiều chiều

Cách đánh giá quá rộng và thiếu trọng tâm

Cái nhìn phiến diện, một chiều, dẫn đến sai lạc bản chất sự vật

Sự chú trọng đến các mối liên hệ quyết định

Đặt sự vật ngoài mọi điều kiện lịch sử để dễ khái quát

Chỉ xét sự vật trong một thời điểm cố định không đổi

Đặt sự vật trong những điều kiện thời gian và không gian nhất định gắn với quá trình tồn tại, phát triển; xem xét trong mối tổng thể các mối liên hệ nhất định

Ưu tiên các điều kiện chung, bỏ qua đặc thù đối tượng

Chỉ có mối liên hệ bên trong mới quyết định sự vật

Mối liên hệ được phân chia theo vai trò, tính chất, vị trí khác nhau như bên trong/bên ngoài, chủ yếu/thứ yếu, bản chất/không bản chất, tùy theo góc độ xem xét và giai đoạn

Mọi mối liên hệ đều ngang nhau, không có tính tương đối

Mối liên hệ chỉ biến đổi trong điều kiện lý tưởng

Những phương pháp tư duy siêu hình và trực giác

Những quy luật phổ biến của sự vận động và phát triển của tự nhiên, xã hội loài người và của tư duy

Các chuẩn mực đạo đức trong xã hội công nghiệp

Các hệ thống giáo điều của triết học cổ đại

Nguyên lý về cái chung và cái riêng; nguyên lý về bản chất và hiện tượng

Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến; nguyên lý về sự phát triển

Nguyên lý về tất nhiên; nguyên lý về ngẫu nhiên

Nguyên lý về nội dung; nguyên lý về hình thức

Thừa nhận sự ràng buộc và phụ thuộc giữa các sự vật

Không chú ý tới các mối liên hệ, tuyệt đối hóa trạng thái tĩnh

Nhấn mạnh phân tích mối liên hệ khách quan giữa sự vật

Khẳng định tính khoa học của biện chứng duy tâm

Sự đồng nhất tuyệt đối giữa các sự vật trong tự nhiên

Phạm trù khái quát tính quy định, tương tác và chuyển hóa giữa các yếu tố cấu thành hoặc giữa các sự vật hiện tượng

Sự gặp gỡ ngẫu nhiên giữa con người và tự nhiên

Một quy luật đạo đức chi phối hành vi xã hội

Phủ nhận hoàn toàn vai trò của tư duy

Chỉ ra cơ sở khoa học của mối liên hệ giữa các sự vật như một ý niệm tuyệt đối

Xây dựng được phép biện chứng duy vật hoàn chỉnh

Khẳng định các quy luật tự nhiên bằng thực nghiệm

Giữa thế giới quan duy vật và phương pháp luận biện chứng; giữa lý luận nhận thức và logic biện chứng

Giữa đạo đức học và mỹ học; giữa tâm lý học và xã hội học

Giữa trực giác và mặc khải; giữa tôn giáo và triết học

Giữa toán học và vật lý học; giữa sinh học và hóa học

Loại bỏ hoàn toàn các giả thuyết thay thế

Đưa ra những nguyên tắc tương ứng trong thực tiễn và là hình thức tư duy hiệu quả để giải thích quá trình phát triển, mối quan hệ chung và bước quá độ

Chỉ tập trung vào hiện tượng riêng lẻ, tránh khái quát

Ưu tiên kinh nghiệm cá nhân hơn bằng chứng

Quy luật nhân quả, quy luật bảo toàn năng lượng, quy luật tiến hóa

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập; quy luật từ những sự thay đổi về lượng dẫn đến những sự thay đổi về chất và ngược lại; quy luật phủ định của phủ định

Quy luật tự do, quy luật tất yếu, quy luật ngẫu nhiên

Quy luật hình thức, quy luật nội dung, quy luật bản chất

Cái chung và cái riêng; nguyên nhân và kết quả

Năng lượng và vật chất; không gian và thời gian

Tự do và trách nhiệm; quyền và nghĩa vụ

Cảm xúc và lý trí; đẹp và xấu

Cái chung tồn tại biệt lập bên cạnh cái riêng

Cái chung chỉ tồn tại thông qua cái riêng và trong cái riêng

Cái riêng bị loại trừ trong sự tồn tại của cái chung

Cái chung là hư vô, không liên hệ với cái riêng

Cái riêng tồn tại độc lập tuyệt đối, không tham gia vào mối liên hệ nào

Cái riêng chỉ tồn tại trong mối liên hệ đưa đến cái chung, nhưng không có nghĩa là hoàn toàn cô lập với cái khác

Cái riêng chỉ là biểu hiện tạm thời của cái chung và sẽ biến mất

Cái riêng luôn đồng nhất với cái đơn nhất

Vì chúng có cùng chức năng sử dụng

Vì qua hàng ngàn mối quan hệ gián tiếp, chúng đều liên hệ với nhau và được cấu tạo từ những nguyên tử, điện tử

Vì chúng cùng xuất hiện trong cùng một khu rừng

Vì chúng đều là sinh vật sống

Cái chung nghèo nàn hơn cái riêng, không phản ánh thuộc tính ổn định

Cái chung sâu sắc hơn cái riêng ở phương diện bản chất, quy định phương hướng tồn tại và phát triển của cái riêng

Cái chung chỉ là phần ngẫu nhiên, thiếu ổn định

Cái chung hoàn toàn bao trùm và loại bỏ cái riêng

Triết học trước Mác đã chứng minh đầy đủ quy luật vận động bằng phương pháp siêu hình

Triết học trước Mác xem thế giới như chỉnh thể thống nhất nhưng không thấy sự chuyển hóa lẫn nhau

Triết học trước Mác tuyệt đối hóa phân tích trạng thái tĩnh, ít chú ý các mối liên hệ và tác động qua lại

Triết học trước Mác coi mối liên hệ phổ biến là cơ sở khoa học rõ ràng

Khả năng và hiện thực

Bản chất và hiện tượng

Nội dung và hình thức

Tự do và tất yếu đạo đức

Sự tăng giảm đơn thuần về lượng theo đường thẳng

Quá trình vận động có khuynh hướng đi lên về chất, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn

Sự lặp lại chu kỳ không thay đổi về bản chất

Sự biến đổi do ý thức chủ quan quyết định tuyệt đối

Ở các lực lượng siêu nhiên

Ở ý thức con người tách rời hiện thực

Ở bên trong sự vật, là kết quả giải quyết mâu thuẫn biện chứng cơ bản của sự vật

Ở sự tích lũy ngẫu nhiên từ bên ngoài

Tính khách quan

Tính phổ biến

Tính kế thừa

Tính đồng nhất tuyệt đối giữa các lĩnh vực

Luôn tiến thẳng đều, không có lùi bước

Vừa có bước tuần tự, vừa có bước nhảy vọt; quanh co, phức tạp, có thể tạm thời thụt lùi

Chỉ theo đường tròn khép kín trở lại điểm xuất phát

Chỉ phụ thuộc vào mệnh lệnh chủ quan

Chỉ nhìn hiện trạng tĩnh tại, tránh nêu xu hướng biến đổi

Đặt sự vật trong vận động, dòng chảy tiến hóa; phát hiện các nhân tố mới và khả năng cơ bản để đề ra mục tiêu cụ thể

Phủ nhận mọi yếu tố cũ

Coi biến đổi là ngẫu nhiên không thể dự kiến

Phát triển là quá trình tăng giảm đơn thuần về lượng, không có thay đổi về chất

Phát triển là do giải quyết mâu thuẫn nội tại

Phát triển có tính khách quan do quy luật vật chất

Phát triển luôn theo đường xoáy ốc

Ở mâu thuẫn nội tại của sự vật

Ở các lực lượng siêu nhiên hay ý thức con người

Ở quy luật khách quan của thế giới vật chất

Ở sự kế thừa nhân tố tích cực

Cái mới phủ định sạch trơn cái cũ

Cái mới ra đời thay thế cái cũ, xuất hiện trên nền tảng của cái cũ và phát huy mặt tích cực phù hợp của cái cũ

Cái mới luôn loại bỏ mọi yếu tố lịch sử

Cái cũ không có ảnh hưởng gì đến cái mới

Giữ nguyên đường lối đã có, tránh điều chỉnh

Phân tích, đánh giá tình hình cụ thể trong nước và bối cảnh thế giới; bổ sung, điều chỉnh cho phù hợp diễn biến

Chỉ dựa vào kinh nghiệm quá khứ

Xác định theo trực giác cá nhân

Bình tĩnh, kiên trì, có niềm tin vào hướng biến đổi

Nôn nóng, chủ quan, muốn đốt cháy giai đoạn; tư tưởng phủ định sạch trơn

Kế thừa nhân tố tích cực

Kết hợp quan điểm lịch sử–cụ thể

Những thuộc tính chung lặp lại trong nhiều sự vật

Một sự vật, hiện tượng, hay quá trình riêng lẻ nhất định

Các đặc điểm vốn có của nhiều cái riêng

Một hệ thống quy luật phổ biến

Chỉ một hiện tượng đặc thù duy nhất

Những mặt, thuộc tính chung không gắn với kết cấu vật chất nhất định, lặp lại trong nhiều sự vật, hiện tượng hay quá trình riêng lẻ khác

Một yếu tố ngẫu nhiên

Một quy ước chủ quan

Các đặc điểm chung của mọi sự vật

Các mặt, đặc điểm chỉ vốn có ở một sự vật, hiện tượng nào đó mà không lặp lại ở sự vật, hiện tượng khác

Những quy luật phổ biến

Những quá trình lặp lại nhiều lần

Các giai đoạn bất kỳ theo cảm tính

Các giai đoạn cơ bản để khái quát khuynh hướng biến đổi chung

Các bước ngẫu nhiên không liên hệ

Các mốc thời gian cố định không thay đổi

Đường thẳng đều, hàm ý không có lặp lại

Vòng tròn khép kín, quay về điểm cũ

Xoáy ốc, có thể trở về điểm giống khởi đầu nhưng trên cơ sở cao hơn

Đường gấp khúc đi xuống

Lý luận thuần túy

Thực nghiệm cô lập

Sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn

Tư duy trừu tượng thuần khiết

Triết học phải tách rời khỏi thực tiễn để giữ tính phổ quát

Triết học chỉ có nhiệm vụ mô tả thế giới một cách trung tính

Triết học gắn chặt với thực tiễn, nhằm nhận thức và biến đổi thế giới

Triết học chỉ bàn về các phạm trù logic hình thức

Mọi cái chung tồn tại độc lập với cái riêng

Khi vận dụng kinh nghiệm phải rút ra những cái thích hợp với điều kiện cụ thể

Có thể áp dụng một quy luật chung cho mọi hiện tượng mà không cần xét điều kiện

Cái đơn nhất không bao giờ trở thành cái chung

Vì cái đơn nhất luôn sai lầm

Vì sự chuyển hoá giúp mở rộng lợi ích và tính phổ biến của giải pháp

Vì cái chung không bao giờ thay đổi

Vì kinh nghiệm cá biệt không thể rút ra quy luật

Kết quả

Nguyên nhân

Hiện tượng

Bản chất

Chỉ có hiện tượng xã hội mới có nguyên nhân

Một số hiện tượng tự nhiên không có nguyên nhân

Mọi hiện tượng đều có nguyên nhân nhất định, dù đã biết hay chưa phát hiện

Nguyên nhân chỉ xuất hiện sau khi có kết quả

Trong mọi hoàn cảnh, vật rơi luôn có gia tốc 9,8 m/s2

Trong điều kiện áp suất 1 atm, nước luôn sôi ở 100°C

Nước sôi ở mọi nhiệt độ tuỳ ý

Gia tốc rơi của vật luôn bằng 0 trong chân không

Nguyên nhân và kết quả không có liên hệ thời gian

Nguyên nhân chỉ đến sau kết quả

Nguyên nhân sinh ra kết quả và kết quả có thể tác động trở lại nguyên nhân trong quan hệ cụ thể

Kết quả hoàn toàn tách rời nguyên nhân

Yếu tố ngẫu nhiên thuần tuý

Hoàn cảnh cụ thể và điều kiện tác động

Ý chí chủ quan của cá nhân

Sự phủ định mọi quy luật

Tính đồng thời và mức độ tác động của từng nguyên nhân trong quan hệ cụ thể

Thứ tự chữ cái tên các nguyên nhân

Số lượng nguyên nhân nhiều nhất có thể

Việc loại bỏ hoàn toàn mọi tác động

Giữ nguyên hệ thống cũ mà không bổ sung

Bảo vệ và phát triển chủ nghĩa duy vật biện chứng, làm rõ bằng những tác phẩm lý luận

Chuyển sang phê phán toàn bộ chủ nghĩa Mác

Tập trung vào cải cách tổ chức chính trị, bỏ qua triết học

Phong kiến phân quyền

Thời kỳ đế quốc chủ nghĩa (chủ nghĩa tư bản độc quyền)

Cách mạng nông nghiệp thế kỷ XVIII

Hậu hiện đại

Phớt lờ điều kiện ngoại tại

Loại bỏ nguyên nhân sinh ra nó

Chứng minh nó không tồn tại trong quá khứ

Tăng cường kết quả để áp đảo nguyên nhân

Những sự vật, hiện tượng xuất hiện đồng thời với nguyên nhân nhưng không trực tiếp sinh ra kết quả

Tác động nội tại tạo ra kết quả

Chuỗi sự kiện tất yếu dẫn đến kết quả

Yếu tố quyết định duy nhất của mọi hiện tượng

Bản thân bóng đèn mới mua

Dòng điện chạy trong dây tóc

Sự tương tác giữa dòng điện và dây tóc (vật liệu) tạo phát sáng

Độ ẩm trong không khí

Là yếu tố luôn trực tiếp sinh ra kết quả

Là những sự vật, hiện tượng gắn liền với nguyên nhân trong cùng không gian, thời gian, tác động vào nguyên nhân làm nguyên nhân phát sinh tác dụng nhưng không trực tiếp sinh ra kết quả

Là sự kiện ngẫu nhiên không liên quan

Là nguyên nhân chủ yếu

Tính chủ quan, phụ thuộc vào ý muốn con người

Tính khách quan, tồn tại ngoài ý muốn con người

Tính thần bí khó chứng minh

Tính bất biến tuyệt đối

Nguyên nhân luôn xuất hiện sau kết quả

Nguyên nhân có trước kết quả hoặc đồng thời trong một số mối liên hệ

Kết quả luôn là nguyên nhân của nguyên nhân

Thời gian không liên quan đến nhân quả

Khẳng định sớm một nguyên nhân duy nhất khi chưa đủ căn cứ

Thu thập bằng chứng đa dạng

Phân tích hoàn cảnh cụ thể

Lựa chọn phương pháp thích hợp

Mối liên hệ chỉ xuất hiện ngẫu nhiên bên ngoài

Mối liên hệ bản chất do nguyên nhân bên trong quy định, trong điều kiện nhất định phải xảy ra đúng như thế

Mối liên hệ phụ thuộc vào cảm xúc cá nhân

Sự liên tưởng tự do không có căn cứ

Mối liên hệ bản chất tất yếu

Mối liên hệ không bản chất, do nguyên nhân, hoàn cảnh bên ngoài quy định, có thể xuất hiện hoặc không, xuất hiện thế này hoặc thế khác

Kết quả tất định duy nhất

Nhân quả siêu hình không có điều kiện

Tách biệt tuyệt đối, không liên hệ

Cùng tồn tại khách quan, tác động đến sự phát triển; cái tất nhiên bao giờ cũng bộc lộ qua hình thức ngẫu nhiên nào đó

Ngẫu nhiên quyết định tất cả

Tất nhiên chỉ là tên gọi khác của ngẫu nhiên

Dựa vào điều bất ngờ ngẫu nhiên

Dựa vào cái tất nhiên đã được nhận thức

Dựa vào cảm hứng nhất thời

Dựa vào ý kiến số đông

Điều kiện

Ngẫu nhiên

Nguyên cớ

Tất nhiên

Phương pháp cũ áp dụng cho mọi hoàn cảnh

Phương pháp thích hợp nhất với điều kiện, hoàn cảnh cụ thể

Chỉ dựa vào kinh nghiệm chủ quan

Loại bỏ mọi nguyên nhân bên trong

Phương thức tồn tại, biểu hiện và phát triển của sự vật

Tổng thể các mặt, yếu tố tạo nên sự vật, hiện tượng

Hệ thống quy tắc chi phối quá trình nhận thức của con người

Hình thức thể hiện bên ngoài của sự vật

Phần ổn định bên trong quy định vận động của sự vật

Tổng thể các mối liên hệ khách quan của hiện thực

Phương thức tồn tại, biểu hiện và phát triển của sự vật, hiện tượng

Toàn bộ yếu tố vật chất cấu thành sự vật

Nội dung luôn quyết định hình thức trong vận động, phát triển

Hình thức luôn quyết định nội dung, còn nội dung chỉ phụ thuộc

Nội dung và hình thức luôn phù hợp tuyệt đối nhau

Hình thức không thể tác động trở lại nội dung

Giữ nguyên hình thức và hạn chế nội dung phát triển

Ưu tiên thay đổi nội dung trước rồi mới xem xét hình thức

Xác định và thay đổi hình thức thích hợp để phù hợp với nội dung

Tạm dừng mọi thay đổi để tránh biến động

Hình thức chỉ làm chậm nội dung, không thể thúc đẩy

Hình thức phù hợp có thể tạo điều kiện thuận lợi thúc đẩy nội dung phát triển

Hình thức không liên quan đến sự phát triển của nội dung

Hình thức luôn gây ra sự thay đổi đột ngột của nội dung

Tư tưởng, chủ đề của tác phẩm

Nhân vật và bối cảnh hiện thực được phản ánh

Hình tượng nghệ thuật, ngôn ngữ, phong cách bút pháp dùng để truyền tải nội dung

Bối cảnh lịch sử của tác phẩm

Biểu hiện bên ngoài dễ biến đổi của sự vật

Tổng thể các mối liên hệ khách quan, tương đối ổn định bên trong, quy định vận động và phát triển của đối tượng

Những thuộc tính cảm tính có thể quan sát trực tiếp

Hệ thống quy tắc chuẩn mực xã hội

Những mối liên hệ bên trong ổn định của đối tượng

Những biểu hiện của các mặt, mối liên hệ tương đối ổn định ở bên ngoài, dễ biến đổi hơn và là hình thức thể hiện của bản chất

Những quy luật phổ biến chi phối tự nhiên

Những điều ngẫu nhiên không có quy luật

Bản chất là tính chất hóa học dễ quan sát, hiện tượng là cấu trúc hạt nhân khó thấy

Bản chất là mối liên hệ giữa điện tử và hạt nhân, hiện tượng là các tính chất hoá học biểu hiện ra khi tương tác với nguyên tố khác

Bản chất là khối lượng nguyên tử, hiện tượng là số electron

Bản chất là màu sắc của nguyên tố, hiện tượng là phản ứng nhiệt

Chỉ cung cấp kiến thức lịch sử, không định hướng thực tiễn

Định hướng nhận thức và hành động, cung cấp phương pháp để hoạch định chủ trương, giải pháp phù hợp thực tiễn

Thay thế hoàn toàn các ngành khoa học cụ thể

Chỉ tập trung vào phê phán triết học phương Tây

Bản chất tồn tại độc lập, không liên quan đến hiện tượng

Hiện tượng có thể tồn tại mà không phản ánh bất kỳ bản chất nào

Bản chất chỉ bộc lộ qua hiện tượng; hiện tượng là sự biểu hiện của bản chất ở mức độ nhất định

Bản chất luôn bộc lộ đầy đủ và trọn vẹn trong mọi hiện tượng

Bản chất thay đổi nhanh hơn hiện tượng nên khó nhận ra

Một bản chất có thể hiện qua nhiều hiện tượng đa dạng, trong khi bản chất tương đối ổn định

Mỗi hiện tượng đều có một bản chất riêng biệt hoàn toàn khác nhau

Hiện tượng luôn ổn định, còn bản chất luôn biến động

Mục tiêu chính là cải thiện đời sống văn hóa của mọi tầng lớp

Chỉ tồn tại trong những nhà nước dân chủ hiện đại

Luôn nhằm mục đích trấn áp sự phản kháng của giai cấp khác và bảo vệ quyền lợi kinh tế, chính trị của giai cấp thống trị

Hoàn toàn tách rời khỏi bản chất của nhà nước và chỉ là hiện tượng tạm thời

Bỏ qua các hiện tượng để đi thẳng vào giả thuyết trừu tượng

Xuất phát từ những hiện tượng đa dạng và quá trình thực tế; phân tích, tổng hợp sự biến đổi của nhiều hiện tượng, nhất là hiện tượng điển hình

Chỉ dựa vào một hiện tượng tiêu biểu duy nhất

Dừng lại ở hiện tượng và không cần tiến đến nhận thức bản chất

Như thực thể độc lập tồn tại khách quan, có thể nhận biết qua cảm giác

Như sản phẩm của ý niệm tuyệt đối, tồn tại nhờ tinh thần

Như hiện tượng thuần túy chủ quan, chỉ là cảm giác của cá nhân

Như cấu trúc toán học không liên hệ với thế giới thực

Khẳng định vật chất là cơ sở của ý thức

Xem vật chất phụ thuộc vào tinh thần hoặc ý niệm

Coi vật chất và ý thức tách rời tuyệt đối, không tác động nhau

Cho rằng vật chất chỉ gồm nguyên tử vật lý

Vật chất là hình thức của ý niệm

Vật chất là thực thể tự có, độc lập với ý thức

Vật chất chỉ là cảm giác trong đầu óc

Vật chất đồng nhất với số học và hình học

Không thể giải thích nguồn gốc của ý thức và mối quan hệ với vật chất

Phủ nhận hoàn toàn khoa học tự nhiên

Nhấn mạnh quá mức vai trò của xã hội học

Đồng nhất vật chất với các quy luật biện chứng

Do các nguyên tử không thể phân chia cấu thành mọi sự vật

Do các trường năng lượng tinh thần vận hành vũ trụ

Do các ý niệm thuần túy tạo thành sự vật

Do sự cảm nhận chủ quan của con người

Chứng minh vật chất chỉ là cảm giác

Phát hiện các quy luật tự nhiên khách quan chi phối vận động của vật chất

Khẳng định vật chất là ý niệm tuyệt đối

Bác bỏ toàn bộ phép đo và thí nghiệm

Mọi sự vật có các mặt đối lập vừa thống nhất vừa đấu tranh

Chỉ có một mặt tích cực, không có mặt đối lập

Các mặt đối lập tồn tại nhờ sự áp đặt chủ quan

Đấu tranh chỉ xảy ra trong tư duy, không trong hiện thực

Những thuộc tính có khuynh hướng biến đổi trái ngược nhau nhưng cùng tồn tại của sự vật

Những yếu tố hoàn toàn giống nhau của sự vật

Các hiện tượng chỉ có trong ý thức cá nhân

Những sai lầm ngẫu nhiên của tư duy

Các mặt đối lập trong bản thân sự vật

Sự áp đặt của người quan sát

Các yếu tố ngoại lai không liên hệ

Những lỗi logic trong lập luận

Khối lượng và nhiệt độ

Điện tích âm và điện tích dương

Ánh sáng và âm thanh

Thời gian và không gian

Phụ thuộc vào ý chí cá nhân

Tồn tại gắn với mối quan hệ giữa các sự vật, không phụ thuộc nhận thức của con người

Chỉ xuất hiện trong tư duy trừu tượng

Do nhà nước quy định

Chỉ xuất hiện trong lĩnh vực tự nhiên

Chỉ có ở xã hội loài người

Tồn tại trong tất cả các sự vật, hiện tượng và các lĩnh vực: tự nhiên, xã hội, tư duy

Chỉ có trong khoa học vật lý

Mâu thuẫn chủ yếu và mâu thuẫn thứ yếu

Mâu thuẫn quá khứ và mâu thuẫn tương lai

Mâu thuẫn cảm tính và mâu thuẫn lý tính

Mâu thuẫn tự nhiên và mâu thuẫn xã hội

Mâu thuẫn quy định bản chất của sự vật

Mâu thuẫn chỉ xảy ra ngẫu nhiên

Mâu thuẫn không liên hệ với bản chất

Mâu thuẫn do chủ quan tạo ra

Chỉ cần ý chí chủ quan mạnh mẽ

Phải có đủ điều kiện cần và đủ để biến khả năng thành hiện thực

Loại bỏ mọi yếu tố khách quan

Dựa vào trực giác thuần túy, không cần kế hoạch

Tính có thể nhìn thấy và sờ nắm được của các sự vật

Tính khách quan của hiện thực, tồn tại độc lập với ý thức

Khả năng được đo lường bằng các công cụ khoa học

Tính vĩnh cửu và bất biến của các cấu trúc vật lý

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy vật lịch sử

Chủ nghĩa duy vật siêu hình (metaphysical materialism)

Chủ nghĩa duy vật thực chứng

Vật chất là tổng hợp các hạt cơ bản và trường lực

Vật chất là phạm trù triết học chỉ thực tại khách quan, được phản ánh trong cảm giác

Vật chất là mọi thứ có khối lượng và chiếm không gian

Vật chất là sản phẩm của tư duy con người

Vì chúng phủ nhận mọi dạng vật chất

Vì chúng cho thấy các thuộc tính vật lý cổ điển như tuyệt đối không gian–thời gian bị thay đổi theo điều kiện, phá vỡ giả định bất biến

Vì chúng không thể kiểm chứng bằng thực nghiệm

Vì chúng chứng minh ý thức tạo ra thế giới vật chất

Quy mọi hiện tượng về cơ học cổ điển

Gắn vật chất với tiêu chí nhận thức luận: cái tồn tại khách quan và có thể được phản ánh trong cảm giác

Bác bỏ các phát hiện mới của khoa học tự nhiên

Đồng nhất vật chất với năng lượng

Cái đang tồn tại với đầy đủ thuộc tính

Cái hiện chưa xảy ra nhưng nhất định sẽ xảy ra khi có điều kiện thích hợp

Cái không thể xảy ra do thiếu điều kiện

Cái đã trở thành hiện thực và đang diễn ra

Cái đang tồn tại gồm các sự vật khách quan và các hiện tượng trong ý thức, là sự thống nhất giữa dấu hiệu và bản chất

Chỉ gồm các vật thể vật lý có thể đo được

Chỉ gồm các hiện tượng tinh thần tự phát

Chỉ là những gì được nhiều người đồng ý

Khả năng xây nhà

Hiện thực làm nhà

Khả năng xuất hiện cái nhà

Hiện thực về vật liệu

Khả năng là cái hiện chưa có, còn hiện thực là cái đã có

Khả năng và hiện thực là hai mặt đối lập hoàn toàn không liên hệ

Khả năng luôn mạnh hơn hiện thực

Hiện thực chỉ tồn tại trong ý thức

Tách rời nhau, không chuyển hóa

Luôn chuyển hóa lẫn nhau; hiện thực được chuẩn bị bằng khả năng và khả năng hướng tới trở thành hiện thực

Khả năng chỉ có trong tư duy, hiện thực chỉ có trong tự nhiên

Chỉ chuyển hóa theo chu kỳ cố định

Chỉ cần một điều kiện bất kỳ là đủ

Cần một tập hợp điều kiện đầy đủ; nếu có đủ thì khả năng nhất định biến thành hiện thực

Không cần điều kiện, chỉ cần ý chí

Phải có thời gian trôi qua tự nhiên

Khẳng định vai trò quyết định của tư duy trong nấu ăn

Minh họa sự chuyển hóa từ khả năng sang hiện thực khi có đủ điều kiện

Bác bỏ mối liên hệ giữa vật chất và ý thức

Chứng minh hiện thực không cần khả năng chuẩn bị

Dựa vào hiện thực đã có và quá trình chuyển hóa được chuẩn bị bằng khả năng

Dựa vào suy đoán về khả năng mà bỏ qua hiện thực

Dựa vào trực giác cá nhân

Dựa vào ngẫu nhiên

Là nguồn gốc tạo ra vật chất

Là sự phản ánh của thực tại khách quan vào ý thức

Là tiêu chí phủ định hiện thực

Là một hình thức của năng lượng

Vì nó gắn vật chất với tính khách quan và tính vận động, phát triển, cho phép dung nạp các phát hiện mới

Vì nó phủ nhận mọi thay đổi khoa học

Vì nó đồng nhất vật chất với hạt nguyên tử cố định

Vì nó chỉ dựa vào cảm tính, không cần lý thuyết