Các phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc tại các nước bị đô hộ

Cuộc đấu tranh cách mạng do giai cấp công nhân tiến hành

Cuộc cách mạng công nghiệp về khoa học kỹ thuật lần thứ nhất

Sự xuất hiện của một số ngành khoa học nghiên cứu xã hội

Hoàn toàn giống nhau

Là mối liên hệ phổ quát

Là mối quan hệ giữa cái phổ quát (chung) và cái đặc thù (riêng)

Hoàn toàn đối lập nhau

Thuyết cơ học lượng tử

Định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng

Thuyết tương đối

Học thuyết tế bào và thuyết tiến hóa của Darwin

Khẳng định con người có thể nhận thức được thế giới

Phủ nhận mọi khả năng nhận thức của con người

Cho rằng con người không có khả năng nhận thức đầy đủ về thế giới

Khẳng định vật chất và ý thức là hai nguyên tố độc lập

Hoạt động, tư duy

Ngôn ngữ, tư tưởng

Lao động, ngôn ngữ

Tự nhiên, xã hội

Tạo ra sự gắn kết giữa con người với thực tại khách quan

Định hướng cho các hoạt động của con người

Xác định bản chất của thế giới vật chất

Giúp con người tự điều chỉnh và làm chủ hành vi của mình

Thuyết nhất nguyên B

Thuyết nhất nguyên duy tâm C

Thuyết nhị nguyên D

Thuyết nhất nguyên duy vật

Tính khách quan; tính đa dạng, phong phú; tính phổ quát

Tính đa dạng, phong phú; tính kế thừa; tính có chu kỳ

Tính kế thừa D

Tính có chu kỳ

Nội dung và hình thức

Nguyên nhân và kết quả

Khả năng và hiện thực

Bản chất và hiện tượng

Là hệ thống quan điểm duy vật về tự nhiên và xã hội; trở thành thế giới quan và phương pháp luận khoa học, cách mạng cho giai cấp công nhân và quần chúng lao động trong nhận thức.

Là hệ thống quan điểm về tự nhiên, xã hội và tư duy; trở thành thế giới quan và phương pháp luận khoa học, cách mạng cho giai cấp công nhân và quần chúng lao động trong xã hội.

Là hệ thống quan điểm duy vật biện chứng về tự nhiên, xã hội và tư duy; trở thành thế giới quan và phương pháp luận khoa học, cách mạng cho giai cấp công nhân và quần chúng lao động trong nhận thức và cải tạo thế giới.

Là hệ thống quan điểm duy vật về tự nhiên và xã hội; trở thành thế giới quan và phương pháp luận khoa học, cách mạng cho giai cấp công nhân.

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy vật thế kỷ XV - XVIII

Chủ nghĩa duy vật biện chứng Mác - Lênin

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Là sự thay đổi trong các lĩnh vực của đời sống xã hội

Là vận động của các phân tử, các hạt cơ bản

Là sự biến đổi của các chất vô cơ, hữu cơ thông qua các phản ứng tổng hợp và phân giải

Là sự di chuyển vị trí của các vật thể trong không gian

Trở thành một giai cấp đối kháng với giai cấp tư sản

Trở thành một lực lượng chính trị độc lập trong xã hội tư bản

Trở thành lực lượng sản xuất chính trong xã hội tư bản

Trở thành lực lượng nòng cốt của xã hội

Phản ánh sinh học

Phản ánh vật lý, hóa học

Phản ánh tâm lý

Phản ánh ý thức

Các dạng vật chất cụ thể tồn tại trong thế giới bí ẩn

Các dạng vật chất cụ thể tồn tại trong không gian và thời gian, và thông qua vận động để biểu hiện sự tồn tại của mình

Các dạng vật chất cụ thể tồn tại trong vũ trụ và tồn tại nhờ một lực hút siêu nhiên

Các dạng vật chất cụ thể tồn tại ở khắp nơi và thông qua nhận thức của con người

Chủ nghĩa duy vật biện chứng được xem là khoa học của mọi khoa học

Khắc phục sự tách rời giữa thế giới quan duy vật và phương pháp biện chứng trong lịch sử triết học

Khắc phục được tính trực quan và siêu hình của triết học thế kỷ XVIII

Chủ nghĩa duy vật biện chứng đã phủ định hoàn toàn mọi học thuyết triết học

Ý thức là biểu tượng của các sự vật

Ý thức là hình ảnh phản chiếu thế giới khách quan

Ý thức là hình ảnh chủ quan về thế giới khách quan

Ý thức là sự suy luận của con người

Vận động do thần thánh tạo ra

Vận động là thuộc tính vốn có, là sự tự thân vận động của vật chất

Vận động do lực hút và lực đẩy giữa các vật thể

Vận động do lực hút của Trái Đất

Hình thức đầy đủ nội dung phát triển khi nó phù hợp với nội dung

Nội dung thức đẩy hình thức phát triển khi chúng khác biệt nhau

Một hình thức chỉ chứa đựng một nội dung, nhưng nội dung đó có thể được thể hiện bằng nhiều hình thức khác nhau

Xu hướng chủ đạo của nội dung là biến đổi, còn xu hướng chủ đạo của hình thức là tương đối ổn định

Quy luật chuyển hóa từ những thay đổi về lượng dẫn đến thay đổi về chất và ngược lại

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Quy luật phủ định của phủ định

Quy luật tác động của lao động và ngôn ngữ đến sự hình thành và phát triển ý thức

Nguyên tắc toàn diện

Nguyên tắc tôn trọng khách quan kết hợp với phát huy năng lực chủ quan

Nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn

Nguyên tắc phủ định của phủ định

Chỉ xem xét biện chứng trong tư duy mà không xem xét biện chứng trong thực tiễn

Chỉ xem xét biện chứng trong tự nhiên mà không xem xét biện chứng trong xã hội

Chỉ xem xét biện chứng trong xã hội mà không xem xét biện chứng trong tự nhiên

Chỉ xem xét biện chứng trong thực tiễn mà không xem xét biện chứng trong tư duy

Thuyết tương đối của Einstein

Hiện tượng phóng xạ của nguyên tố Uranium do Becquerel phát hiện

Phát minh ra tia X của Röntgen

Phát minh ra điện tử (electron) của Thomson

Các cá thể cùng nhóm sẽ loại trừ những cá thể khác loài và cuối cùng tạo thành một nhóm thuần nhất

Các sự vật, hiện tượng riêng lẻ có mối liên hệ, tương tác và chuyển hóa lẫn nhau, từ đó hình thành nên những thuộc tính, đặc điểm chung

Do chúng cùng tồn tại trong một môi trường giống nhau

Do con người phân loại chứng thành một nhóm để nghiên cứu

Plato

Descartes

Newton

Democritus

Khi kết hợp giữa lao động cụ thể và lao động trừu tượng

Khi xuất hiện lao động trí óc và lao động chân tay

Khi xã hội loài người chưa xuất hiện giai cấp

Khi sản xuất xã hội chưa có sự phân công lao động

Vận động là sự thay đổi chỉ diễn ra trong tư duy con người

Vận động là sự biến đổi về mặt số lượng của vật chất

Vận động là sự thay đổi vị trí của vật thể trong không gian

Vận động bao gồm mọi sự thay đổi và mọi quá trình diễn ra trong vũ trụ

Không gian và thời gian là hình thức tồn tại của vật chất, không thể tách rời vật chất

Không gian và thời gian tồn tại một cách thuần túy, độc lập bên ngoài vật chất

Không gian và thời gian phụ thuộc vào cảm nhận chủ quan của con người

Không gian và thời gian tồn tại là do thói quen nhận thức của con người

Hoạt động chính trị

Hoạt động thí nghiệm khoa học

Hoạt động sản xuất vật chất

Hoạt động xã hội

Quy luật chuyển hóa từ sự thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất và ngược lại

Quy luật sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Quy luật phủ định của phủ định

Tiếp nhận các tác động từ thế giới bên ngoài

Dự đoán những thông tin tiềm ẩn chưa bộc lộ trong thế giới khách quan

Áp dụng các khuôn mẫu kiến thức có sẵn để xử lý thông tin đầu vào

Dùng để chỉ sự đấu tranh giữa các mặt đối lập

Sự tác động theo xu hướng loại trừ và phủ định lẫn nhau giữa các mặt trong các sự vật hiện tượng

Sự tác động theo xu hướng loại trừ và phủ định lẫn nhau giữa các mặt đối lập

Sự tác động giữa các mặt đối lập

Sự tác động qua lại của tất cả các mặt trong cùng một sự vật hiện tượng

Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức

Mối quan hệ giữa vật chất và tư duy

Mối quan hệ giữa vật chất và hiện tượng

Mối quan hệ giữa vật chất và nhận thức

Sự bóc lột giá trị thặng dư bởi giai cấp tư sản

Xuất thân từ những quốc gia, dân tộc kém phát triển

Trình độ học vấn của giai cấp công nhân còn thấp

Số lượng giai cấp công nhân còn ít

Không gian

Khoảng không trống rỗng

Không gian và thời gian

Môi trường chân không

Phản ánh có tính định hướng và lựa chọn

Phản ánh mang tính tự động

Phản ánh có tính phổ biến

Phản ánh mang tính sáng tạo

Chủ thể nhận thức và con người

Chủ thể nhận thức và sự vật

Chủ thể nhận thức và sự phản ánh

Khách thể nhận thức và sự vật, hiện tượng

Phương pháp tư duy phân tích

Phương pháp tư duy siêu hình

Phương pháp tư duy biện chứng

Phương pháp tư duy lô-gích - lịch sử