Chỉ từ thiên tài cá nhân của các triết gia

Chỉ từ kinh nghiệm đời sống hằng ngày

Từ nhu cầu thực tiễn và sự phát triển của khoa học trong quá trình con người đấu tranh nhận thức và cải tạo thế giới, chống lại thần thoại và tôn giáo

Từ các mặc khải tôn giáo

Các nước tư bản chủ nghĩa hiện đại

Các nước xã hội chủ nghĩa

Các quốc gia cổ đại như Ấn Độ, Trung Quốc, Hy Lạp

Các nước Trung cổ Tây Âu

Không có gì khác nhau, hai khái niệm hoàn toàn đồng nhất

CNĐVBC là hệ thống thế giới quan và phương pháp luận triết học của giai cấp công nhân; PBCDV là học thuyết về những quy luật phổ biến của sự vận động và phát triển – là công cụ, phương pháp tư duy khoa học rút ra từ CNĐVBC

CNĐVBC chỉ nghiên cứu tự nhiên, PBCDV chỉ nghiên cứu xã hội

CNĐVBC thuộc tôn giáo, PBCDV thuộc khoa học

Khiến khoa học tự nhiên từ bỏ mọi nghiên cứu thực nghiệm

Củng cố và phát triển thế giới quan duy vật khoa học, giúp các nhà khoa học vượt qua khủng hoảng thế giới quan cuối thế kỷ XIX – đầu XX, khẳng định cơ sở khách quan của các hiện tượng tự nhiên mới được phát hiện

Bắt buộc các nhà khoa học quay lại với quan niệm cũ giới cũ

Làm cho khoa học tự nhiên lệ thuộc vào thần học

Không gian

Hình thức

Thời gian

Chất lượng

Trình độ phát triển của tôn giáo

Số lượng người tham gia hoạt động

Mức độ phản ánh đúng đắn hiện thực khách quan và việc được hiện thực hóa thông qua hoạt động thực tiễn của con người

Truyền thống và tập quán lạc hậu

Không, vì đó là quan hệ tinh thần thuần túy

Không, vì chỉ tồn tại trong ý thức pháp lý

Có, đó là những quan hệ vật chất – những quan hệ kinh tế – xã hội hình thành trong quá trình sản xuất vật chất

Không, vì chỉ thuộc lĩnh vực đạo đức và văn hóa

Vật chất ngày càng phong phú, đa dạng hơn

Vật chất “tiêu tan”, quan niệm duy vật về vật chất đã lỗi thời, chỉ còn “cảm giác”, “tinh thần” là cái tồn tại chân thực

Không gian và thời gian là tuyệt đối, bất biến

Thực tiễn không còn là tiêu chuẩn của chân lý

Chủ nghĩa duy vật

Chủ nghĩa duy tâm (một dạng duy tâm không triệt để)

Thuyết hoài nghi

Thuyết bất khả tri

Hệ tuần hoàn

Hệ cơ

Bộ óc (não bộ) người

Tuyến nội tiết

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật siêu hình (cơ giới) thế kỷ XVII – XVIII

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa nhị nguyên

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy vật siêu hình cơ giới (kiểu Niuton)

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Con người do thượng đế sáng tạo ra

Mọi sinh vật không thay đổi theo thời gian

Nguồn gốc tự nhiên và tính phát triển lịch sử của thế giới sinh vật và của bản thân loài người, bác bỏ quan niệm thần học – sáng thế

Chỉ có xã hội mới vận động, tự nhiên thì bất biến

Mối liên hệ nhân quả

Mối liên hệ bộ phận – toàn thể

Mối liên hệ nội tại giữa các mặt đối lập

Mối liên hệ giữa chủ thể và khách thể trong nhận thức

Chỉ là thay đổi ngẫu nhiên, không bản chất

Chỉ là thay đổi nhỏ về lượng, không liên quan chất

Sự thay đổi về chất trong hình thức, phương pháp tổ chức học tập, dựa trên sự thay đổi về lượng (số người tham gia, mức độ hợp tác)

Sự thay đổi thuần tuý về cảm xúc cá nhân

Vì vận động do các lực siêu nhiên bên ngoài áp đặt

Vì vật chất chỉ vận động khi con người tác động

Vì vật chất tồn tại trong quá trình vận động và thông qua vận động; nếu giả định vật chất không vận động thì cũng có nghĩa là không tồn tại

Vì vận động chỉ là cảm giác chủ quan về vật chất

Có, vì đó chính là bản thân thời gian

Không, đó chỉ là những đơn vị đo lường thời gian

Chỉ là khái niệm toán học thuần tuý, không liên quan thời gian

Không, vì thời gian chỉ tồn tại trong ý thức con người

Vận động sinh học

Vận động lý học (vật lý: nhiệt, chuyển trạng thái)

Vận động xã hội

Vận động hóa học

Vận động cơ học thuần túy

Vận động sinh học

Vận động xã hội

Vận động lý học (biến đổi nhiệt – giãn nở)

Yếu tố bẩm sinh, không thay đổi

Hình thức tồn tại của vật chất vô cơ

Phương tiện “vỏ vật chất” của tư duy, hiện thực trực tiếp của tư tưởng

Một dạng bản năng sinh học thuần túy

Quan điểm kinh nghiệm chủ nghĩa

Quan điểm duy tâm chủ quan

Quan điểm thực tiễn – thống nhất giữa nhận thức với hoạt động cải tạo hiện thực

Quan điểm thuần túy lý luận, tách rời thực tiễn

Kế thừa biện chứng

Tinh thần phê phán khoa học

Phủ định siêu hình, “phủ định sạch trơn”, không kế thừa những giá trị tích cực của cái cũ

Tôn trọng truyền thống

Quan điểm siêu hình về sự vận động

Quan điểm nhị nguyên

Quan điểm biện chứng về sự phát triển, niềm tin vào cái mới ra đời trên cơ sở cái cũ – gắn với quy luật phủ định của phủ định

Quan điểm hư vô, bi quan

Thay đổi thuần túy về ý thức tôn giáo

Sự phát triển của lực lượng sản xuất, trên cơ sở đó quan hệ sản xuất dần dần được điều chỉnh cho phù hợp

Sự thay đổi của phong tục tập quán

Sự tăng trưởng dân số đơn thuần

Tư duy siêu hình

Tư duy ngẫu nhiên

Tư duy biện chứng với quan điểm lịch sử – cụ thể

Tư duy trực giác thần bí

Chỉ tồn tại ở con người

Chỉ tồn tại ở động vật bậc cao

Chỉ tồn tại ở các vật thể sống

Là thuộc tính phổ biến của mọi dạng vật chất, biểu hiện ở những trình độ khác nhau từ thấp đến cao

Ý thức là thực thể tinh thần tồn tại độc lập, không liên quan thế giới vật chất

Ý thức chỉ là tổng số cảm giác rời rạc

Ý thức là hình ảnh chủ quan, mang tính tích cực, năng động, sáng tạo của thế giới khách quan, này sinh trên cơ sở thực tiễn xã hội – lịch sử

Ý thức là kết quả thuần túy của bản năng sinh học

Tồn tại xã hội

Hình thái kinh tế – xã hội

Cơ sở hạ tầng

Phương thức sản xuất

Tư liệu lao động

Đối tượng lao động

Người lao động với tri thức, kinh nghiệm, kỹ năng và thể lực của họ

Công cụ lao động hiện đại

Không liên quan, mỗi yếu tố phát triển theo quy luật riêng

Quan hệ sản xuất hoàn toàn quyết định lực lượng sản xuất

Lực lượng sản xuất hoàn toàn phụ thuộc vào kiến trúc thượng tầng

Mối quan hệ biện chứng: lực lượng sản xuất giữ vai trò quyết định, quan hệ sản xuất tác động trở lại, có thể thúc đẩy hoặc kìm hãm lực lượng sản xuất

Khi quan hệ sản xuất không thay đổi

Khi lực lượng sản xuất phát triển mạnh

Khi tư liệu lao động không hiện đại

Khi người lao động không có kỹ năng

Khi quan hệ sản xuất luôn đi trước lực lượng sản xuất

Khi lực lượng sản xuất còn ở trình độ thấp

Khi quan hệ sản xuất trở nên lạc hậu, lỗi thời, không còn phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất

Khi lực lượng sản xuất phát triển chậm

Tổng hòa các đặc điểm sinh học

Tổng hòa những quan hệ xã hội

Tổng hòa các đặc điểm tâm lý cá nhân

Tổng hòa tri thức và niềm tin tôn giáo

Chỉ có thể kìm hãm lực lượng sản xuất

Chỉ có thể thúc đẩy lực lượng sản xuất

Không có tác động đáng kể

Nếu phù hợp với trình độ lực lượng sản xuất thì thúc đẩy; nếu lạc hậu hoặc “vượt trước” một cách giả tạo thì kìm hãm lực lượng sản xuất

Con người với con người trong sản xuất

Con người với kiến trúc thượng tầng

Con người với tự nhiên trong quá trình sản xuất vật chất (thông qua tư liệu, công cụ lao động)

Con người với các hình thái ý thức xã hội

Ý thức xã hội

Hình thái kinh tế – xã hội

Cơ sở hạ tầng

Tồn tại xã hội

Dân số

Điều kiện tự nhiên

Truyền thống văn hóa

Sản xuất vật chất / phương thức sản xuất vật chất

Toàn bộ hoạt động vật chất của con người

Toàn bộ những quan điểm, tư tưởng, tình cảm, tâm trạng, tập quán… của các cộng đồng người, nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội

Toàn bộ đời sống sinh lý – sinh học của con người

Chỉ bao gồm tri thức khoa học

Hoàn toàn tách rời nhau, không liên quan

Ý thức cá nhân hoàn toàn quyết định ý thức xã hội

Ý thức xã hội chỉ là tổng số cơ học các ý thức cá nhân

Có mối quan hệ biện chứng: ý thức xã hội quy định nội dung cơ bản và định hướng cho ý thức cá nhân, đồng thời được cá nhân tiếp thu, cải biến và phát triển

Ý thức tôn giáo và ý thức chính trị

Ý thức đạo đức và ý thức pháp quyền

Tâm lý xã hội và hệ tư tưởng xã hội

Ý thức khoa học và ý thức nghệ thuật

Mức tiêu dùng

Trình độ dân trí

Phương thức sản xuất – tức là cách thức con người sản xuất ra của cải vật chất

Số lượng của cải vật chất

Giai cấp bị trị

Tầng lớp trung gian

Giai cấp thống trị về kinh tế (giai cấp cầm quyền)

Tầng lớp trí thức

Ngôn ngữ bẩm sinh

Tôn giáo

Nghệ thuật

Lao động (lao động sản xuất)

Hệ tư tưởng khoa học

Tâm lý xã hội (ý thức xã hội thông thường)

Hệ tư tưởng chính trị

Hệ tư tưởng pháp quyền

Ý thức cá nhân và ý thức cộng đồng

Ý thức tôn giáo và ý thức đạo đức

Tâm lý xã hội và hệ tư tưởng xã hội

Ý thức khoa học và ý thức nghệ thuật

Đời sống tinh thần phong phú

Thiết chế chính trị – pháp luật

Truyền thống lịch sử

Sản xuất vật chất – sản xuất ra tư liệu sinh hoạt

Lực lượng sản xuất và lực lượng chính trị

Lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng tương ứng

Quan hệ sản xuất và ý thức xã hội

Tồn tại xã hội và ý thức cá nhân

Không, ý thức xã hội hoàn toàn vượt lên trên mọi giai cấp

Có, nhưng chỉ trong lĩnh vực tôn giáo

Có, vì nó phản ánh lợi ích, vị trí, quan hệ của các giai cấp khác nhau trong xã hội

Không, ý thức xã hội chỉ mang tính dân tộc, không mang tính giai cấp