Mâu thuẫn chủ yếu và mâu thuẫn thứ yếu

Mâu thuẫn cơ bản và mâu thuẫn không cơ bản

Mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài

Mâu thuẫn đối kháng và mâu thuẫn không đối kháng

Khách quan; kế thừa; phổ biến; đa dạng, phong phú

Khách quan, toàn diện, phát triển, lịch sử - cụ thể

Khách quan; kế thừa; đặc thù; vượt trước

Khách quan; toàn diện; kế thừa; ngẫu nhiên

Phủ định biện chứng diễn ra trong lĩnh vực tự nhiên

Phủ định biện chứng diễn ra trong mọi lĩnh vực tự nhiên, xã hội và tư duy

Phủ định biện chứng diễn ra trong lĩnh vực xã hội

Phủ định biện chứng diễn ra trong lĩnh vực tư duy

Quy luật

Bản chất

Mối quan hệ

Hình thức

Bản chất của thế giới là gì?

Vật chất có trước, quyết định ý thức hay ý thức có trước, quyết định vật chất?

Con người có nhận thức được thế giới hay không?

Triết học là gì?

Chủ nghĩa hoài nghi

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm khách quan (Hêghen)

Thuyết hoài nghi

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Thuyết không thể biết

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chỉ có những cái mà con người chưa biết chứ không có cái gì không thể biết

Có những cái con người có thể biết và có những cái con người không thể biết

Con người đã biết mọi thứ về thế giới

Con người chưa biết gì về thế giới

Phổ biến

Giai cấp

Lịch sử - xã hội

Toàn diện

Hoạt động sản xuất vật chất; hoạt động kinh tế - xã hội và hoạt động thực nghiệm khoa học

Hoạt động chính trị - xã hội và hoạt động thực nghiệm khoa học

Hoạt động sản xuất vật chất và hoạt động chính trị - xã hội

Hoạt động sản xuất vật chất; hoạt động chính trị - xã hội và hoạt động thực nghiệm khoa học

Tri thức

Thực tiễn

Sự tán thành của số đông

Lợi ích

Thực tiễn

Trực quan sinh động

Tư duy cụ thể

Tư duy khái quát

Một giai đoạn nhận thức

Hai giai đoạn nhận thức

Ba giai đoạn nhận thức

Bốn giai đoạn nhận thức

Cảm giác, tri giác, suy lý (suy luận)

Cảm giác, tri giác, biểu tượng

Cảm giác, tri giác, khái niệm

Cảm giác, biểu tượng, phán đoán

Cảm giác

Khái niệm

Tri giác

Biểu tượng

Suy lý (suy luận)

Biểu tượng

Cảm giác

Khái niệm

Nhận thức cảm tính

Nhận thức lý tính

Tư duy trừu tượng

Giai đoạn cao của nhận thức

Nhận thức cảm tính

Nhận thức lý tính

Trực quan sinh động

Giai đoạn đầu tiên của quá trình nhận thức

Cảm giác, tri giác, biểu tượng

Biểu tượng, khái niệm, phán đoán

Khái niệm, phán đoán, suy lý (suy luận)

Tri giác, biểu tượng, phán đoán

Tính khách quan, toàn diện và lịch sử - cụ thể

Tính khách quan, tính tương đối và tính tuyệt đối, tính cụ thể

Tính khách quan, tính phát triển và tính thực tiễn

Tính khách quan, tính tương đối và tính tuyệt đối, tính trừu tượng

Đồng nhất vật chất với khối lượng; xem vật chất, vận động, không gian thời gian như những thực thể khác nhau, không có mối liên hệ nội tại với nhau

Phủ nhận sự tồn tại khách quan của vật chất

Đồng nhất vật chất với nguyên tử

Đồng nhất vật chất với một nhóm vật thể

Vật chất là thực tại chủ quan - cái tồn tại hiện thực bên ngoài ý thức và luôn lệ thuộc vào ý thức

Vật chất là thực tại khách quan - cái tồn tại hiện thực bên ngoài ý thức và luôn luôn lệ thuộc vào ý thức

Vật chất là thực tại khách quan - cái tồn tại hiện thực bên ngoài ý thức và không lệ thuộc vào ý thức

Vật chất là thực tại chủ quan - cái tồn tại hiện thực bên ngoài ý thức và luôn luôn lệ thuộc vào ý thức

Tồn tại với tư cách là thực tại chủ quan

Tồn tại lệ thuộc vào cảm giác

Tồn tại với tư cách là thực tại khách quan

Tồn tại trừu tượng

Về nguyên tắc, con người không thể nhận thức được thế giới vật chất

Về nguyên tắc, con người có thể nhận thức được thế giới vật chất

Về nguyên tắc, trong thế giới vật chất không có gì là không thể biết

Về nguyên tắc, trong thế giới vật chất chỉ có những cái đã biết và những cái chưa biết

Vận động là kết quả do “cái hích của Thượng đế” tạo ra

Vận động là một phương thức tồn tại của vật chất, là một thuộc tính cố hữu của vật chất, bao gồm mọi sự biến đổi nói chung từ giản đơn cho đến tư duy

Vận động là sự thay đổi vị trí của các sự vật, hiện tượng trong không gian và thời gian

Vận động là do sự tác động của những lực cân bằng nhau

Không gian và thời gian của một sự vật, hiện tượng cụ thể là có tận cùng và hữu hạn

Không gian và thời gian của một sự vật, hiện tượng cụ thể là vô cùng, vô tận, không có giới hạn

Không gian của một sự vật, hiện tượng cụ thể là vô cùng, vô tận; thời gian của một sự vật, hiện tượng cụ thể là hữu hạn

Không gian của một sự vật, hiện tượng cụ thể là hữu hạn; thời gian của một sự vật, hiện tượng cụ thể là vô tận

Vật chất

Tinh thần

Tồn tại

Ý thức

Chỉ có một thế giới duy nhất và thống nhất là thế giới vật chất

Có hai thế giới là thế giới vật chất và thế giới tinh thần

Thế giới vật chất tồn tại khách quan, có trước và độc lập với ý thức của con người, được ý thức con người phản ánh

Mọi bộ phận của thế giới có mối quan hệ và chuyển hóa với nhau

Thế giới vật chất không do ai sinh ra và cũng không tự mất đi, tồn tại vĩnh viễn, vô hạn và vô tận

Trong thế giới, các sự vật, hiện tượng luôn luôn vận động, biến đổi, không ngừng và chuyển hóa lẫn nhau

Trong thế giới, các sự vật, hiện tượng là nguồn gốc, nguyên nhân và kết quả của nhau, về thực chất, đều là những quá trình vật chất

Trong thế giới, các sự vật, hiện tượng tồn tại biệt lập, tách rời, không có mối liên hệ nhân - quả với nhau, về thực chất, đều là những quá trình vật chất

Con người không thể bằng ý thức của mình sản sinh ra được các đối tượng vật chất

Con người bằng ý thức của mình sản sinh ra được các đối tượng vật chất

Con người chỉ có thể cải biến được thế giới vật chất trên cơ sở nắm vững những thuộc tính khách quan cố có của các dạng vật chất và những quy luật vận động của thế giới vật chất

Vật chất không tự nhiên sinh ra và không mất đi, mà luôn chuyển hóa từ dạng này sang dạng khác

Ý thức là một dạng vật chất đặc biệt, do vật chất sản sinh ra

Ý thức là thuộc tính phổ biến của mọi dạng vật chất

Ý thức là nguyên thể đầu tiên, tồn tại vĩnh viễn, là nguyên nhân sinh thành, chi phối sự tồn tại, biến đổi của toàn bộ thế giới vật chất

Ý thức là thuộc tính của một dạng vật chất sống có tổ chức cao nhất là bộ óc con người

Ý thức là một dạng vật chất đặc biệt, do vật chất sản sinh ra

Ý thức là thuộc tính phổ biến của mọi dạng vật chất

Ý thức là nguyên thể đầu tiên, tồn tại vĩnh viễn, là nguyên nhân sinh thành, chi phối sự tồn tại, biến đổi của toàn bộ thế giới vật chất

Ý thức là thuộc tính của một dạng vật chất sống có tổ chức cao nhất là bộ óc con người

Bộ óc người là khách quan vật chất của ý thức

Ý thức là chức năng của bộ óc người hoạt động bình thường

Ý thức là trình độ phản ánh cao nhất của thế giới vật chất

Ý thức chỉ là một dạng vật chất đặc biệt

Ý thức là hình thức phản ánh đặc trưng chỉ có ở con người và động vật bậc cao

Ý thức là hình thức phản ánh đặc trưng chỉ có ở con người

Ý thức là hình thức phản ánh cao nhất của thế giới vật chất

Ý thức là sự phản ánh sáng tạo thế giới hiện thực bởi bộ óc con người

Lao động

Ngôn ngữ

Lao động và ngôn ngữ

Thế giới khách quan

Xem xét nó trong mối quan hệ qua lại với vật chất, mà chủ yếu là đời sống hiện thực có tính thực tiễn của con người

Coi ý thức cũng chỉ là một dạng vật chất

Coi ý thức là sự phản ánh giản đơn, thụ động thế giới vật chất, tách rời thực tiễn xã hội rất phong phú, sinh động

Coi ý thức là một thực thể tồn tại độc lập, thực tại duy nhất và là nguồn gốc sinh ra thế giới vật chất

Thế giới khách quan là nguyên bản, là tính thứ nhất. Còn ý thức chỉ là bản sao, là “hình ảnh” về thế giới đó, là tính thứ hai

Ý niệm tuyệt đối là nguyên bản, là tính thứ nhất. Còn thế giới khách quan chỉ là bản sao, là “hình ảnh” về vật chất, là tính thứ hai

Ý thức là nguyên bản, là tính thứ nhất. Còn Thế giới khách quan chỉ là bản sao, là “hình ảnh” của ý thức, là tính thứ hai

Thế giới chủ quan là nguyên bản, là tính thứ nhất. Còn ý thức chỉ là bản sao, là “hình ảnh” về thế giới đó, là tính thứ hai

Ý thức là tồn tại duy nhất, tuyệt đối, là tính thứ nhất từ đó sinh ra tất cả; còn thế giới vật chất chỉ là bản sao, biểu hiện khác của ý thức tinh thần, là tính thứ hai, do ý thức tinh thần sản sinh ra

Vật chất và ý thức có mối quan hệ biện chứng, trong đó vật chất quyết định ý thức, còn ý thức tác động tích cực trở lại vật chất

Vật chất sinh ra ý thức, quyết định ý thức, ý thức lệ thuộc hoàn toàn vào vật chất

Vật chất và ý thức tồn tại tách rời, không có mối liên hệ tác động qua lại lẫn nhau

Vật chất quyết định nguồn gốc, nội dung, bản chất và sự vận động, phát triển của ý thức

Vật chất quyết định nội dung, bản chất và sự phát triển của ý thức

Vật chất quyết định nội dung, bản chất và sự vận động, phát triển của ý thức

Vật chất quyết định hình thành của ý thức

Ý thức do vật chất sản ra, ý thức lệ thuộc hoàn toàn vào vật chất

Ý thức là một hiện tượng tinh thần, hoàn toàn không có mối quan hệ gì với vật chất

Ý thức một khi ra đời thì có tính độc lập tương đối, tác động trở lại thế giới vật chất

Ý thức có trước, ý thức sinh ra và quyết định vật chất

Các sự vật, hiện tượng của thế giới tồn tại trong mối liên hệ qua lại với nhau, quy định lẫn nhau, thâm nhập, chuyển hóa lẫn nhau, không tách biệt nhau

Các sự vật, hiện tượng của thế giới tồn tại tách rời nhau, cái này bên cạnh cái kia

Các sự vật, hiện tượng tồn tại cô lập, tách rời, không có sự liên hệ chuyển hóa lẫn nhau; hoặc nếu có thì đó chỉ là mối liên hệ có tính ngẫu nhiên, bên ngoài

Các sự vật, hiện tượng của thế giới không có mối liên hệ tất yếu với nhau

Mối liên hệ tồn tại trong giới tự nhiên

Mối liên hệ tồn tại trong tư duy

Mối liên hệ tồn tại trong xã hội loài người

Mối liên hệ tồn tại trong cả tự nhiên, xã hội loài người và tư duy

Sự vật, hiện tượng có nhiều mối liên hệ; việc phân loại các mối liên hệ mang tính tương đối

Sự vật, hiện tượng có nhiều mối liên hệ; việc phân loại các mối liên hệ mang tính tuyệt đối

Sự vật, hiện tượng có nhiều mối liên hệ; việc phân loại các mối liên hệ phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người

Sự vật, hiện tượng có nhiều mối liên hệ; việc phân loại các mối liên hệ mang tính đa dạng

Mọi vận động của vật chất

Vận động theo khuynh hướng đi lên

Vận động theo trạng thái bằng bằng, trong sự ổn định tương đối

Vận động theo khuynh hướng đi xuống

Nguồn gốc của sự phát triển nằm trong chính bản thân sự vật, hiện tượng

Nguồn gốc của sự phát triển là do sự tác động từ bên ngoài sự vật, hiện tượng

Nguồn gốc của sự phát triển là do ý muốn chủ quan của con người

Nguồn gốc của sự phát triển là do nguyên nhân khách quan

Cái đơn nhất và cái chung là những mặt của cái riêng, tồn tại trong cái riêng, gắn bó hữu cơ với nhau, trong những điều kiện xác định chuyển hóa cho nhau

Cái đơn nhất và cái chung là những mặt của cái riêng, tồn tại trong cái riêng, chúng hoàn toàn độc lập với nhau và không có khả năng chuyển hóa cho nhau

Cái chung là cái toàn bộ, có tính hệ thống; cái đơn nhất chỉ là cái bộ phận nằm trong cái chung và là một phần của cái riêng

Chỉ có cái chung trong điều kiện xác định có thể chuyển hóa thành cái đơn nhất; cái đơn nhất không thể chuyển hóa thành cái chung

Cái riêng là cái toàn bộ, cái chung chỉ là bộ phận

Cái riêng là cái bộ phận, cái chung là cái toàn bộ

Cả cái chung và cái riêng đều là bộ phận

Cả cái chung và cái riêng đều là cái toàn bộ

Cái chung và cái đơn nhất là cái toàn bộ

Cái chung và cái đơn nhất là bộ phận

Cái chung là cái toàn bộ và cái đơn nhất là bộ phận

Cái chung là bộ phận và cái đơn nhất là cái toàn bộ

Một nguyên nhân chi sinh ra một kết quả

Một kết quả chỉ do một nguyên nhân sinh ra

Một kết quả do nhiều nguyên nhân sinh ra, các nguyên nhân có vai trò như nhau trong việc sinh ra kết quả

Một kết quả do nhiều nguyên nhân sinh ra, các nguyên nhân có vai trò khác nhau trong việc sinh ra kết quả

Nguyên nhân chủ yếu, nguyên nhân bên trong

Nguyên nhân chủ yếu, nguyên nhân bên ngoài

Nguyên nhân thứ yếu, nguyên nhân bên ngoài

Nguyên nhân thứ yếu, nguyên nhân bên trong

Mọi sự vật, hiện tượng đều có tất nhiên và ngẫu nhiên, ranh giới giữa tất nhiên và ngẫu nhiên có tính tương đối

Mọi sự vật, hiện tượng đều có tất nhiên và ngẫu nhiên, ranh giới giữa tất nhiên và ngẫu nhiên có tính tuyệt đối

Tất nhiên và ngẫu nhiên có vai trò như nhau trong quá trình vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng

Chỉ tất nhiên mới có vai trò trong sự vận động, phát triển của sự vật, ngẫu nhiên không có vai trò trong sự vận động, phát triển ấy

Trong những điều kiện nhất định của sự vận động, phát triển của sự vật, tất nhiên và ngẫu nhiên có thể chuyển hóa cho nhau

Trong những điều kiện nhất định của sự vận động, phát triển của sự vật, tất nhiên và ngẫu nhiên có thể chuyển hóa cho nhau

Chỉ có tất nhiên chuyển hóa thành ngẫu nhiên trong quá trình vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng mà không có chiều ngược lại

Chỉ có ngẫu nhiên chuyển hóa thành tất nhiên trong quá trình vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng mà không có chiều ngược lại

Hình thức là cái biểu hiện ra bên ngoài sự vật, hiện tượng

Hình thức là cái biểu hiện cấu trúc bên trong sự vật, hiện tượng

Hình thức không chỉ là cái biểu hiện ra bên ngoài, mà còn là cái biểu hiện cấu trúc bên trong của sự vật, hiện tượng

Hình thức của sự vật, hiện tượng là yếu tố bất biến, không có sự thay đổi, phát triển

Nội dung và hình thức của sự vật, hiện tượng tồn tại thống nhất chặt chẽ trong mối liên hệ phụ thuộc lẫn nhau, trong đó nội dung giữ vai trò quyết định hình thức

Nội dung và hình thức của sự vật, hiện tượng tồn tại thống nhất chặt chẽ, trong đó hình thức giữ vai trò quyết định nội dung

Nội dung và hình thức của sự vật, hiện tượng tồn tại độc lập không có sự liên hệ, phụ thuộc lẫn nhau

Nội dung và hình thức của sự vật, hiện tượng tồn tại thống nhất chặt chẽ trong mối liên hệ phụ thuộc lẫn nhau, sự tác động qua lại của chúng là như nhau

Bản chất và hiện tượng tồn tại khách quan trong mối liên hệ hữu cơ. Về cơ bản, bản chất và hiện tượng có xu hướng phù hợp với nhau

Bản chất và hiện tượng tồn tại khách quan trong mối liên hệ hữu cơ. Bản chất và hiện tượng hoàn toàn đồng nhất với nhau

Bản chất tồn tại khách quan, hiện tượng tồn tại mang tính chủ quan, giữa chúng không có mối liên hệ hữu cơ với nhau

Bản chất và hiện tượng tồn tại khách quan. Về cơ bản bản chất và hiện tượng có xu hướng đối lập nhau

Bản chất và hiện tượng tồn tại biệt lập, tách rời, giữa chúng không có mối liên hệ qua lại

Bản chất tồn tại thông qua hiện tượng, còn hiện tượng phản ánh là sự thể hiện của bản chất

Hiện tượng là “sự sao chép lại” bản chất

Hiện tượng luôn xuyên tạc bản chất

Bản chất và hiện tượng luôn phù hợp với nhau trong mọi điều kiện

Trong những điều kiện nhất định, hiện tượng biểu hiện bản chất dưới hình thức bị cải biến, xuyên tạc bản chất

Hiện tượng có thể phong phú hay nghèo nàn hơn bản chất

Bản chất luôn là cái tương đối ổn định, ít biến đổi hơn, còn hiện tượng “động” hơn, thường xuyên biến đổi

Hiện thực bao hàm trong mình nhiều khả năng, tất cả các khả năng đó đều được hiện thực hóa

Hiện thực bao hàm trong mình nhiều khả năng, nhưng không phải tất cả các khả năng đó đều được hiện thực hóa

Hiện thực bao hàm trong mình chỉ một khả năng, khả năng đó tất yếu được hiện thực hóa

Hiện thực bao hàm trong mình một khả năng, khả năng đó tất yếu được hiện thực hóa

Mỗi sự vật, hiện tượng chỉ có một chất duy nhất

Mỗi sự vật không chỉ có một chất mà có thể có nhiều chất

Chất trong mọi sự vật, hiện tượng ổn định tuyệt đối

Chất nằm ngoài sự vật, hiện tượng

Điểm nút là điểm bất kỳ trong sự thay đổi về lượng của sự vật, hiện tượng

Điểm nút là điểm mà ở đó chất và lượng của sự vật có sự thống nhất với nhau

Điểm nút là điểm giới hạn mà tại đó sự thay đổi về lượng đạt tới chỗ phá vỡ độ cũ, làm cho chất của sự vật, hiện tượng thay đổi, chuyển thành chất mới

Điểm nút thể hiện sự thay đổi về chất của sự vật

Bước nhảy kết thúc một giai đoạn biến đổi về lượng, là sự gián đoạn trong quá trình vận động liên tục của sự vật, hiện tượng

Bước nhảy là điểm giới hạn mà tại đó sự thay đổi về lượng đạt tới chỗ phá vỡ độ cũ, làm cho chất của sự vật, hiện tượng thay đổi, chuyển thành chất mới

Bước nhảy là giới hạn cuối cùng của sự phát triển về lượng của sự vật, hiện tượng

Bước nhảy kết thúc sự phát triển của sự vật, hiện tượng

Chất và lượng của sự vật, hiện tượng có mối quan hệ thống nhất tuyệt đối

Sự thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất và không có chiều ngược lại

Sự thay đổi về chất dẫn đến sự thay đổi về lượng và không có chiều ngược lại

Lượng và chất của sự vật, hiện tượng có quan hệ biện chứng; những thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất và ngược lại

Bước nhảy làm cho tất cả các mặt, các bộ phận, các yếu tố,… của sự vật, hiện tượng thay đổi

Bước nhảy làm chất của sự vật, hiện tượng biến đổi mau chóng ở tất cả các bộ phận

Bước nhảy chỉ làm thay đổi một số mặt, một số yếu tố, một số bộ phận,… của sự vật, hiện tượng

Là bước nhảy diễn ra trong khoảng thời gian lâu dài

Bước nhảy làm cho tất cả các mặt, các bộ phận, các yếu tố,… của sự vật, hiện tượng thay đổi

Bước nhảy làm chất của sự vật, hiện tượng biến đổi mau chóng ở tất cả các bộ phận

Bước nhảy chỉ làm thay đổi một số mặt, một số yếu tố, một số bộ phận,… của sự vật, hiện tượng

Là bước nhảy diễn ra trong khoảng thời gian lâu dài

Vừa ổn định, vừa phát triển

Vừa thống nhất với nhau, vừa đấu tranh với nhau

Chỉ có sự thống nhất với nhau, không có sự đấu tranh với nhau

Chỉ có sự đấu tranh với nhau, không có sự thống nhất với nhau

Mâu thuẫn cơ bản

Mâu thuẫn bên trong

Mâu thuẫn chủ yếu

Mâu thuẫn bên ngoài

Mâu thuẫn chủ yếu và mâu thuẫn thứ yếu

Mâu thuẫn cơ bản và mâu thuẫn không cơ bản

Mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài

Mâu thuẫn đối kháng và mâu thuẫn không đối kháng

Sự vật, hiện tượng tự phủ định mình; nguyên nhân của sự phủ định nằm bên ngoài sự vật, hiện tượng

Sự vật, hiện tượng tự phủ định mình; nguyên nhân của sự phủ định nằm trong chính bản thân sự vật, hiện tượng

Nguyên nhân của sự phủ định là do điều kiện tự nhiên tác động lên sự vật, hiện tượng

Nguyên nhân của sự phủ định là do tác động của con người lên sự vật hiện tượng

Sự phát triển của sự vật, hiện tượng diễn ra theo đường vòng tròn khép kín

Sự phát triển của sự vật, hiện tượng diễn ra theo đường thẳng từ thấp đến cao

Sự phát triển của sự vật, hiện tượng diễn ra theo đường xoáy ốc

Sự phát triển của sự vật, hiện tượng diễn ra theo đường thẳng nằm ngang

Một lần phủ định

Hai lần phủ định

Nhiều hơn hai lần phủ định

Số lần phủ định tùy thuộc vào sự vật, hiện tượng cụ thể, nhưng ít nhất phải trải qua hai lần phủ định liên tiếp (phủ định của phủ định)

Sự vật mới ra đời lặp lại sự vật cũ

Sự vật mới ra đời khác hoàn toàn sự vật cũ

Sự vật mới ra đời dường như lặp lại sự vật cũ nhưng trên cơ sở cao hơn

Sự vật mới ra đời theo ý muốn chủ quan của con người

Ý thức

Con người

Thế giới khách quan

Hiện thực

Bản chất của nhận thức là sự sao chép y nguyên hình ảnh của thế giới khách quan vào bộ óc con người

Bản chất của nhận thức là quá trình phản ánh hiện thực khách quan một cách tích cực, chủ động, sáng tạo bởi con người trên cơ sở thực tiễn mang tính lịch sử cụ thể

Bản chất của nhận thức là sự phản ánh thế giới vật chất vào bộ óc con người

Bản chất của nhận thức là sự phản ánh trạng thái chủ quan của con người

Nhận thức kinh nghiệm

Nhận thức lý luận

Nhận thức thông thường

Nhận thức khoa học

Nhận thức kinh nghiệm

Nhận thức lý luận

Nhận thức thông thường

Nhận thức khoa học

Nhận thức kinh nghiệm

Nhận thức lý luận

Nhận thức thông thường

Nhận thức khoa học

Nhận thức kinh nghiệm

Nhận thức lý luận

Nhận thức thông thường

Nhận thức khoa học

Nhận thức là quá trình tác động biện chứng giữa chủ thể và khách thể thông qua hoạt động nhận thức của con người

Nhận thức là quá trình tác động biện chứng giữa chủ thể và khách thể thông qua hoạt động thực tiễn của con người

Nhận thức là quá trình tác động biện chứng giữa con người và thế giới khách quan thông qua hoạt động thực tiễn của con người

Nhận thức là quá trình tác động biện chứng giữa con người và thế giới khách quan thông qua hoạt động nhận thức của con người

Thực tiễn là toàn bộ hoạt động của con người

Thực tiễn là hoạt động nhận thức, hoạt động của ý thức, hoạt động của tinh thần nói chung

Thực tiễn là những hoạt động vật chất – cảm tính của con người

Thực tiễn là hoạt động sáng tạo ra vũ trụ của thượng đế

Có tính chất tương đối

Có tính chất tuyệt đối

Vừa có tính chất tuyệt đối, vừa có tính chất tương đối

Có tính chất toàn diện

Nhận thức cảm tính và nhận thức lý tính

Nhận thức cảm giác và nhận thức lý tính

Nhận thức cụ thể và nhận thức trừu tượng

Nhận thức trực tiếp và nhận thức gián tiếp

Biểu tượng

Phán đoán

Khái niệm

Suy lý (suy luận)

Được bắt đầu từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn

Được bắt đầu từ thực tiễn đến trực quan sinh động và tư duy trừu tượng

Được bắt đầu từ tư duy trừu tượng, đến trực quan sinh động và thực tiễn

Được bắt đầu từ trực quan sinh động đến thực tiễn và tư duy trừu tượng

Chân lý là tri thức phù hợp với hiện thực khách quan và được thực tiễn kiểm nghiệm

Chân lý là tri thức phù hợp với thực tiễn và được thực tiễn kiểm nghiệm

Chân lý là tri thức phù hợp với nhận thức và được thực tiễn kiểm nghiệm

Chân lý là tri thức phù hợp với kinh nghiệm và được thực tiễn kiểm nghiệm

Chân lý phụ thuộc vào con người

Chân lý là bản thân hiện thực khách quan

Chân lý là tri thức phản ánh đúng hiện thực khách quan. Nội dung phản ánh của chân lý là khách quan, là phù hợp với khách thể của của nhận thức

Chân lý phụ thuộc vào tính chặt chẽ của lôgic, vào lợi ích của con người

Rơi vào chủ nghĩa khách quan

Rơi vào chủ nghĩa chủ quan, duy tâm, duy ý chí

Rơi vào chủ nghĩa xét lại

Rơi vào chủ nghĩa duy vật siêu hình

Nguyên tắc tôn trọng tính khách quan kết hợp với phát huy tính năng động chủ quan

Nguyên tắc tôn trọng tính khách quan

Nguyên tắc phát huy tính năng động chủ quan

Nguyên tắc lịch sử – cụ thể

Thừa nhận mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng

Thừa nhận mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng nhưng cho rằng nền tảng của các mối liên hệ đó là cảm giác của con người

Thừa nhận sự vật, hiện tượng tồn tại trong nhiều mối liên hệ; cơ sở của các mối liên hệ là tính thống nhất vật chất của thế giới

Thừa nhận mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng nhưng cho rằng nền tảng của các mối liên hệ đó là ý thức chủ quan của con người

Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức

Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến

Nguyên lý về sự phát triển

Các cặp phạm trù cơ bản của phép biện chứng duy vật

Quán triệt quan điểm toàn diện

Quán triệt quan điểm phiến diện

Quán triệt thuật ngụy biện

Quán triệt chủ nghĩa chiết trung

Nguyên tắc toàn diện

Nguyên tắc phát triển, nguyên tắc lịch sử cụ thể

Nguyên tắc khách quan

Nguyên tắc lịch sử – cụ thể

Dựa vào tất nhiên, bỏ qua ngẫu nhiên

Dựa vào tất nhiên và phải có những phương án dự phòng trường hợp các sự cố ngẫu nhiên xuất hiện bất ngờ

Dựa vào ngẫu nhiên, bỏ qua tất nhiên

Dựa vào cả tất nhiên và ngẫu nhiên

Con người không thể nhận thức được cái tất nhiên mà chỉ có thể nhận thức được cái ngẫu nhiên

Con người có thể nhận thức được cái tất nhiên nhưng không thể nhận thức được cái ngẫu nhiên

Con người chỉ có thể chỉ ra được tất nhiên bằng cách nghiên cứu những ngẫu nhiên mà tất nhiên phải đi qua

Con người không thể nhận thức được tất nhiên cũng như ngẫu nhiên

Sự hiện thực hóa từng khả năng đòi hỏi phải có các điều kiện tương ứng

Sự hiện thực hóa các khả năng không cần bất cứ điều kiện gì

Sự hiện thực hóa các khả năng đòi hỏi phải có các điều kiện giống nhau

Không phải hiện thực hóa khả năng nào cũng cần điều kiện

Quán triệt quan điểm phát triển

Quán triệt quan điểm thực tiễn

Quán triệt quan điểm toàn diện

Quán triệt quan điểm lịch sử – cụ thể

Chủ nghĩa duy cảm

Chủ nghĩa duy tâm

Chủ nghĩa duy lý

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy cảm

Chủ nghĩa duy tâm

Chủ nghĩa duy lý

Chủ nghĩa thực dụng

Vai trò của thực tiễn đối với nhận thức

Vai trò của vật chất đối với ý thức

Mối quan hệ giữa chất và lượng

Mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng

Tính năng động sáng tạo của ý thức

Mối liên hệ giữa nguyên nhân và kết quả

Mối liên hệ tất nhiên và ngẫu nhiên

Mối liên hệ giữa bản chất và hiện tượng

Mối liên hệ nhân quả giữa các sự vật, hiện tượng trong thế giới (Hay vật chất nào thì ý thức ấy)

Mối liên hệ giữa nguyên nhân và kết quả

Mối liên hệ giữa khả năng và hiện thực

Mối liên hệ giữa tất nhiên và ngẫu nhiên

Mối quan hệ giữa lượng và chất

Mối quan hệ giữa bản chất và hiện tượng

Mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả

Mối liên hệ giữa khả năng và hiện thực

Mối quan hệ giữa tất nhiên và ngẫu nhiên

Mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng

Mối quan hệ giữa nội dung và hình thức

Sự thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất của sự vật

Phạm trù ngẫu nhiên

Phạm trù tất nhiên

Phạm trù khả năng

Phạm trù hiện thực

Mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả

Mối quan hệ giữa tất nhiên và ngẫu nhiên

Thực tiễn là tiêu chuẩn của chân lý

Mối liên hệ giữa khả năng và hiện thực

Thực tiễn là cơ sở, động lực của nhận thức

Sự thay đổi về lượng dẫn đến thay đổi về chất của sự vật

Vật chất quyết định ý thức

Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội

Quy luật chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất và ngược lại

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Quy luật phủ định của phủ định

Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất

Nguyên nhân sinh ra kết quả

Sự tích lũy về lượng đạt tới điểm nút dẫn đến sự thay đổi về chất của sự vật

Mối quan hệ giữa tất nhiên và ngẫu nhiên

Mối quan hệ giữa nội dung và hình thức

Mối quan hệ giữa bản chất và hiện tượng

Nhấn mạnh vai trò của nội dung trong mối quan hệ với hình thức

Mối quan hệ giữa các mặt đối lập

Mối quan hệ giữa tất nhiên và ngẫu nhiên

Mối quan hệ giữa tất nhiên và ngẫu nhiên

Mối quan hệ giữa bản chất và hiện tượng

Mối quan hệ giữa khả năng và hiện thực

Mối quan hệ giữa nội dung và hình thức

Học tập

Lao động

Sáng tạo

Nghiên cứu

Sản xuất vật chất

Sản xuất

Sản xuất và tái sản xuất

Sản xuất tinh thần

giá trị vật chất và tinh thần

giá trị vật chất và ý thức

giá trị tồn tại và tư duy

giá trị vật chất và phi vật chất

con người

xã hội loài người

đời sống hiện thực

đời sống

của cái - vật chất

vật chất - vật chất

vật chất - xã hội

vật thể - vật chất

nguồn gốc

xuất phát điểm

cơ sở

điểm xuất phát

lao động

sản xuất

tạo ra sản phẩm

phát triển

Văn nghệ

Thể thao

Sản xuất

Tiêu dùng

Sản xuất

Quá trình sản xuất vật chất

Lao động

Lao động sản xuất

Thực tiễn - con người.

Thực tiễn - thực tiễn.

Con người - con người.

Tư duy - con người.

Một phương diện

Hai phương diện

Ba phương diện

Bốn phương diện

kỹ năng - kỹ năng

kỹ năng - năng lực

năng lực - kỹ năng

năng lực - năng lực

thực tiễn

tinh thần

sản xuất

tiêu dùng

thế giới khách quan

nhóm vật chất

thế giới tinh thần

đối tượng lao động

Người với người

Người với tự nhiên

Tự nhiên với người

Tự nhiên với tự nhiên

thực hiện như thế nào

có giá trị bao nhiêu

sản xuất bằng cách nào

sản xuất như thế nào

Một chiều hướng

Hai chiều hướng

Ba chiều hướng

Bốn chiều hướng

quan hệ sản xuất

quan hệ xã hội

quan hệ kinh tế

quan hệ chính trị

thiết chế xã hội

tình cảm

tư tưởng chính trị

quan hệ xã hội

Chính phủ

Nhà nước

Pháp luật

Hệ tư tưởng của giai cấp thống trị

Quan hệ sản xuất

Kiến trúc thượng tầng

Cơ sở hạ tầng

Tồn tại xã hội

cơ sở hạ tầng

kiến trúc thượng tầng

Quan hệ kinh tế

cơ sở kinh tế

Theo một chiều hướng

Theo hai chiều hướng

Theo ba chiều hướng

Theo bốn chiều hướng

Đạo đức

Pháp luật

Cơ sở kinh tế

Giáo dục

hình thái kinh tế - xã hội

học thuyết kinh tế - xã hội

học thuyết chính trị - xã hội

văn hóa - xã hội

Người lao động

Nhà tư bản

Giai cấp

Các tầng lớp

giai cấp

xã hội

loài người

dân tộc

Cộng sản nguyên thủy

Chiếm hữu nô lệ

Phong kiến

Tư bản chủ nghĩa

Đấu tranh kinh tế

Đấu tranh chính trị

Đấu tranh dân tộc

Đấu tranh giai cấp

Hai giai đoạn

Ba giai đoạn

Bốn giai đoạn

Năm giai đoạn

Trong điều kiện mới và có nội dung mới

Có nội dung mới và có hình thức mới

Trong điều kiện mới và có hình thức mới

Trong điều kiện mới, có nội dung mới với hình thức mới

Thị tộc, bộ lạc

Thị tộc, bộ tộc

Bộ lạc, bộ tộc

Thị tộc, bộ lạc, bộ tộc

Cộng đồng người

Cộng đồng người thống nhất

Cộng đồng người ổn định

Cộng đồng người cố định

03 đặc trưng

04 đặc trưng

05 đặc trưng

06 đặc trưng

xây dựng nền văn hóa nông nghiệp lúa nước

xây dựng đất nước

dựng nước và giữ nước

giữ nước và chống giặc ngoại xâm

(1) không ràng buộc - (2) không chi phối

(1) không ràng buộc - (2) bị chi phối

(1) không tách rời - (2) không chi phối

(1) không tách rời - (2) bị chi phối

Cuộc cách mạng bạo lực

Cách mạng vô sản

Cách mạng kinh tế

Cách mạng chính trị

tư liệu sản xuất

tư liệu sản xuất vật chất

tư liệu sinh hoạt

tư liệu sản xuất tinh thần

những quan hệ sản xuất

những quan hệ xã hội

những quan hệ giao tiếp

những quan hệ giai cấp

sáng tạo

lao động

tiến hóa

di truyền