Phát triển lực lượng sản xuất

Thay đổi quan hệ sản xuất

Phát triển khoa học công nghệ

Nâng cao trình độ của người lao động

Công cụ lao động

Người lao động

Khoa học kỹ thuật

Tư liệu sản xuất

Quan hệ sản xuất

Quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất

Quan hệ phân phối sản phẩm xã hội

Quan hệ tổ chức, quản lý sản xuất

Kinh tế/ kinh tế

Kinh tế/ khoa học

Kinh tế/ kỹ thuật

Triết học/ pháp luật

Toàn bộ những quan điểm, tư tưởng và những thiết chế xã hội tương ứng được hình thành trên cơ sở hạ tầng nhất định.

Toàn bộ các tư tưởng xã hội và các tổ chức tương ứng.

Toàn bộ ý thức xã hội.

Toàn bộ các quan hệ xã hội được hình thành trong quá trình lao động và hoạt động thực tiễn của con người.

Pháp luật

Triết học

Tôn giáo

Nghệ thuật

Chính trị

Pháp luật

Nhà nước

Triết học

Nguyên thủy, nô lệ, phong kiến, tư sản

Nô lệ, phong kiến, tư sản và xã hội chủ nghĩa

Công xã nguyên thủy, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa, xã hội chủ nghĩa

Nguyên thủy, Á châu, cổ đại, phong kiến và tư sản hiện đại

Nông dân

Trí thức

Vô sản

Tư sản

Phát triển lực lượng sản xuất

Thay đổi quan hệ sản xuất

Phát triển khoa học công nghệ

Nâng cao trình độ của người lao động

Có thể tự do lựa chọn những quan hệ sản xuất nhất định trong phạm vi tính tất yếu của trình độ phát triển của lực lượng sản xuất.

Không thể tự do lựa chọn những quan hệ sản xuất cho mình được.

Có thể tự do lựa chọn nhưng không tùy ý lựa chọn cho mình những quan hệ sản xuất nhất định.

Có thể tự do tùy ý lựa chọn cho mình những quan hệ sản xuất nhất định.

Quan hệ sản xuất thống trị; Quan hệ sản xuất tàn dư; Quan hệ sản xuất mầm mống của xã hội tương lai.

Quan hệ sản xuất; Quan hệ tôn giáo; Quan hệ chính trị.

Quan hệ kinh tế; Quan hệ tôn giáo; Quan hệ chính trị; Quan hệ văn hóa.

Toàn bộ những quan hệ sản xuất thống trị.

Toàn bộ những quan điểm, tư tưởng và những thiết chế xã hội tương ứng được hình thành trên cơ sở hạ tầng nhất định.

Toàn bộ các tư tưởng xã hội và các tổ chức tương ứng.

Toàn bộ ý thức xã hội.

Toàn bộ các quan hệ xã hội được hình thành trong quá trình lao động và hoạt động thực tiễn của con người.

Pháp luật

Triết học

Tôn giáo

Nghệ thuật

Kết hợp đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị.

Đổi mới kinh tế trước, đổi mới chính trị sau.

Đổi mới chính trị trước, đổi mới kinh tế sau.

Chỉ cần đổi mới chính trị.

Lực lượng sản xuất; Quan hệ sản xuất; Kiến trúc thượng tầng.

Tồn tại xã hội; Ý thức xã hội; Các giai cấp trong xã hội.

Cơ sở hạ tầng; Kiến trúc thượng tầng.

Lực lượng sản xuất; Quan hệ sản xuất.

Mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất.

Mâu thuẫn giai cấp trong xã hội có giai cấp.

Ý muốn của các cá nhân, lãnh tụ.

Sự tăng lên không ngừng của năng suất lao động.

Tồn tại xã hội

Ý thức xã hội

Cơ sở hạ tầng

Kiến trúc thượng tầng

3

4

5

6

Duy vật tầm thường

Duy vật chất phác

Duy vật siêu hình

Duy vật biện chứng

Duy tâm, duy ý chí, chủ quan

Duy cảm, cảm tính, nóng vội

Nóng vội, đốt cháy giai đoạn, cảm tính

Xa rời thực tế

Bao hàm cả sự phát triển tuần tự và sự phát triển “bỏ qua”

Phát triển tuần tự

Phát triển bỏ qua

Sự phát triển đa dạng, phong phú

Sự tồn tại của các giai cấp chỉ gắn với những giai đoạn phát triển lịch sử nhất định của sản xuất.

Đấu tranh giai cấp tất yếu dẫn đến chuyên chính vô sản.

Bản thân nền chuyên chính vô sản chỉ là bước quá độ tiến tới thủ tiêu mọi giai cấp và tiến tới xã hội không có giai cấp.

Phạm trù giai cấp là phạm trù vĩnh viễn.

Giai cấp

Tầng lớp

Giai tầng

Nhóm người

Sản xuất vật chất

Nhu cầu ăn, mặc ở

Quan hệ sản xuất

Của cải vật chất

Chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất hoàn toàn bị xóa bỏ

Sự khác biệt về kinh tế không còn

Sự khác biệt về hưởng thụ của cái mất đi

Sự khác biệt trong vai trò của họ đối với sản xuất không còn

Giai cấp thống trị đã trở thành lỗi thời, phản động. (1)

Lợi ích của giai cấp thống trị mâu thuẫn gay gắt với lợi ích dân tộc (2)

Khi giai cấp thống trị bỏ lợi ích dân tộc để bảo vệ lợi ích giai cấp (3)

Tất cả (1), (2), (3)

Đấu tranh giai cấp là hiện tượng vĩnh viễn trong lịch sử.

Đấu tranh giai cấp không phải là hiện tượng vĩnh viễn trong lịch sử.

Đấu tranh giai cấp là cuộc đấu tranh của quần chúng lao động bị áp bức, chống lại giai cấp áp bức.

Đấu tranh giai cấp là một động lực để phát triển xã hội có đối kháng giai cấp.

Thị tộc; Bộ lạc; Bộ tộc; Dân tộc.

Bộ tộc; Bộ lạc; Thị tộc; Dân tộc.

Bộ lạc; Bộ tộc; Thị tộc; Dân tộc.

Thị tộc; Bộ tộc; Bộ lạc; Dân tộc.

Hình thành sớm, gắn liền với nhu cầu dựng nước và giữ nước

Xuất hiện cùng với chế độ tư hữu tư nhân về tư liệu sản xuất

Xuất hiện do nhu cầu liên kết chống xâm lược

Xuất hiện do nhu cầu lao động sản xuất

Nhà nước là một tổ chức chính trị của giai cấp thống trị về kinh tế

Nhà nước bảo vệ trật tự xã hội

Nhà nước là công cụ đàn áp sự phản kháng của giai cấp khác

Kiến tạo xã hội

Phát triển kinh tế - xã hội

Giáo dục chủ nghĩa Mác – Lênin

Giáo dục về đạo đức lối sống

Giải quyết việc làm

Sản xuất tinh thần

Sản xuất khoa học

Sản xuất máy móc

Sản xuất xã hội

Tinh thần

Tư tưởng

Ý thức

Khoa học

Ngôn ngữ và tư duy

Lao động

Tri thức

Khả năng nhận thức

Tầng lớp dân nghèo thành thị

Tầng lớp trí thức

Tầng lớp doanh nhân

Tầng lớp tu sĩ

Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội

Lý luận về biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất

Lý luận về đấu tranh giai cấp

Lý luận về cách mạng xã hội

Con người hiện thực

Sản xuất vật chất

Đời sống xã hội

Các quan hệ xã hội

Vĩ nhân

Lãnh tụ

Quần chúng nhân dân

Cá nhân kiệt xuất

Trí tuệ nhân tạo sẽ thay thế con người

Khoa học kỹ thuật sẽ trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp

Máy móc sẽ thay thế lao động thủ công của con người

Khoa học sẽ thay thế các khí quan của con người bằng những máy móc, thiết bị siêu việt

Lao động

Ngôn ngữ

Thế giới khách quan

Bộ óc

Nhu cầu tái sản xuất xã hội

Nhu cầu tình cảm

Nhu cầu tôn giáo

Nhu cầu ăn, mặc, ở

Cách ứng xử của con người trong xã hội

Phẩm chất và năng lực của con người

Ngôn ngữ và hành động

Các quan hệ hiện thực của con người

Những của cải vật chất

Những tư liệu sinh hoạt của mình

Những máy móc hiện đại

Những công nghệ mới

Là sản phẩm của sự phát triển lâu dài của giới tự nhiên

Là sản phẩm lịch sử xã hội loài người và của chính bản thân con người

Vừa là sản phẩm của sự phát triển lâu dài của giới tự nhiên vừa là sản phẩm của lịch sử xã hội loài người

Là kết quả của sự tiến hóa

Hoạt động chế tạo công cụ lao động

Hoạt động tôn giáo

Hoạt động tín ngưỡng

Hoạt động văn hóa

Cá nhân và xã hội không tách rời nhau

Con người là một thực thể xã hội mang tính cá nhân

Mỗi con người đều sinh ra, lớn lên trong một cộng đồng quốc gia, dân tộc xác định

Cá nhân không mang tính nhân loại

Đó là mối quan hệ thống nhất, biện chứng

Đó là mối quan hệ một chiều, chủ yếu là lãnh tụ tác động đến quần chúng nhân dân

Đó là mối quan hệ gắn bó chặt chẽ

Đó là mối quan hệ giữa thống nhất, trong đó lãnh tụ đóng vai trò quyết định

Cá nhân là sản phẩm của toàn bộ tiến trình lịch sử

Cá nhân là chủ thể sáng tạo lịch sử

Các thời đại lịch sử khác nhau thì có các kiểu cá nhân khác nhau

Cá nhân sáng tạo ra xã hội

Lao động của con người bị tha hóa

Sự tha hóa về đạo đức, lối sống

Sự tha hóa về nhân cách

Sự tha hóa về tư tưởng

Do sự tác động của xã hội

Chế độ chiếm hữu nô lệ và đất đai

Chế độ công hữu về tư liệu sản xuất

Chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất

Tư bản chủ nghĩa

Chiếm hữu nô lệ

Phong kiến

Xã hội chủ nghĩa

Đa hình thức sở hữu

Chế độ công hữu về tư liệu sản xuất

Sở hữu hỗn hợp

Chế độ sở hữu tư nhân

Xóa bỏ chế độ tư hữu tư nhân về tư liệu sản xuất

Xóa bỏ phân biệt giàu nghèo

Lật đổ giai cấp thống trị

Xóa bỏ phân biệt sắc tộc, tôn giáo

Tất cả mọi người

Nhân loại

Giai cấp

Cộng đồng

Những người lao động sản xuất ra của cải vật chất và các giá trị tinh thần

Toàn bộ dân cư trong một vùng lãnh thổ

Là giai cấp tiến bộ của xã hội

Là một tập đoàn người có cùng lợi ích căn bản

Mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất

Mâu thuẫn giai cấp trong xã hội có giai cấp

Ý muốn của các vĩ nhân, lãnh tụ

Sự tăng lên không ngừng của năng suất lao động

Sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội ngoài tuân theo các quy luật chung còn bị chi phối bởi điều kiện lịch sử cụ thể của mỗi quốc gia dân tộc

Sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội cũng giống như sự phát triển của tự nhiên nhưng phụ thuộc vào nhân tố chủ quan của con người

Sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội tuân theo quy luật xã hội

Sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội tuân theo các quy luật chung của quy luật xã hội

Quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất

Quy luật cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng

Quy luật tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội

Quy luật đấu tranh giai cấp

Có tinh thần yêu nước, tự cường dân tộc, phấn đấu vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội... (1)

Có ý thức tập thể, đoàn kết phấn đấu vì lợi ích chung... (2)

Thường xuyên học tập, nâng cao hiểu biết, trình độ chuyên môn, trình độ tham mưu lý luận... (3)

Tất cả (1), (2) và (3)

Do sự xuất hiện chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất

Do sự chênh lệch về khả năng giữa các tập đoàn người

Do sự phân hóa giàu và nghèo trong xã hội

Do phát triển lực lượng sản xuất làm xuất hiện “của dư” tương đối

Do mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất

Do mâu thuẫn lợi ích giữa các giai cấp trong xã hội

Do nhận dân lao động bị áp bức bóc lột nặng nề

Do sự khác biệt về địa vị của các giai cấp trong xã hội nên dẫn đến mâu thuẫn

Vì nó xóa bỏ tận gốc chế độ người bóc lột người, làm thay đổi căn bản sở hữu tư nhân bằng sở hữu xã hội

Nhằm mục đích cuối cùng là thiết lập quyền thống trị của giai cấp vô sản

Để là đấu tranh bạo lực, quyết liệt nhất trong lịch sử

Do nó là đấu tranh chuyên chính vô sản

Là cộng đồng người có thói quen và tín ngưỡng chung

Là một cộng đồng người ổn định trên một vùng lãnh thổ nhất định

Là một cộng đồng thống nhất về ngôn ngữ

Là một cộng đồng thống nhất về kinh tế

Dân tộc có trước giai cấp

Giai cấp có trước dân tộc

Giai cấp quyết định dân tộc

Giữa giai cấp - dân tộc - nhân loại có mối quan hệ biện chứng với nhau

Sự phát triển của lực lượng sản xuất dẫn đến xuất hiện tư hữu

Do mâu thuẫn giữa các giai cấp cần có Nhà nước để điều hòa mâu thuẫn

Do xung đột về lợi ích và địa vị của các giai cấp

Do sự phát triển của trình độ nhận thức con người

Có một bộ máy cai trị và bóc lột

Quản lý dân cư trên một vùng lãnh thổ nhất định

Có một hệ thống các cơ quan quyền lực chuyên nghiệp mang tính cưỡng chế

Có hệ thống thuế khóa để nuôi bộ máy chính quyền

Chức năng thống trị chính trị của giai cấp và chức năng xã hội

Chức năng đàn áp và chức năng cải tạo xã hội

Chức năng quản lý dân cư và chức năng đối ngoại

Chức năng cải tạo xã hội cũ và xây dựng xã hội mới

3

4

5

6

Mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất

Mâu thuẫn giữa hai giai cấp đối kháng nhau về lợi ích

Mâu thuẫn giữa giàu và nghèo

Mâu thuẫn giữa những người vô sản và những người hữu sản

Sự thay đổi có tính chất căn bản về chất của một hình thái kinh tế - xã hội

Là cuộc đấu tranh lật đổ giai cấp thống trị cũ, lỗi thời

Là cuộc đấu tranh thiết lập một chính quyền mới tiến bộ hơn

Là cuộc đấu tranh để đưa nhân dân lao động lên nắm quyền

Phương thức sản xuất, điều kiện tự nhiên, dân số

Phương thức sản xuất, khoa học kỹ thuật, điều kiện tự nhiên

Điều kiện tự nhiên, người lao động và tư liệu sản xuất

Tư liệu lao động, người lao động, điều kiện tự nhiên

Phương thức sản xuất

Môi trường tự nhiên

Dân số

Người lao động

Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội.

Ý thức xã hội là cái phản ánh tồn tại xã hội nên ý thức xã hội luôn lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội.

Các hình thái ý thức xã hội có sự độc lập với nhau, không phụ thuộc lẫn nhau.

Ý thức xã hội có tính phủ định trong quá trình phát triển.

Con người là một bộ phận của giới tự nhiên và đồng thời giới tự nhiên cũng “là thân thể vô cơ của con người”.

Con người về cơ bản có cấu tạo về mặt sinh học giống các loài động vật khác.

Con người là sản phẩm của tự nhiên.

Bản thân con người cũng có những bản năng tự nhiên giống các loài động vật khác.

Sinh học và xã hội.

Xã hội và cá nhân.

Tâm lý và ý thức.

Phẩm chất đạo đức.

Các mối quan hệ xã hội.

Nỗ lực của mỗi cá nhân.

Giáo dục của gia đình và nhà trường.

Hoàn cảnh xã hội.

Quần chúng nhân dân lao động.

Các vĩ nhân, những cá nhân kiệt xuất.

Giai cấp thống trị.

Giai cấp thống trị và những cá nhân kiệt xuất.

Những người lao động sản xuất ra của cải vật chất và các giá trị tinh thần.

Toàn bộ dân cư trong một vùng lãnh thổ nhất định.

Là giai cấp tiến bộ của xã hội.

Là một tập đoàn người có cùng lợi ích căn bản.

Đồng nhất.

Thống nhất biện chứng.

Đối lập.

Phụ thuộc.

Hoạt động thực tiễn của con người.

Điều kiện vật chất bảo đảm.

Ý thức xã hội phải “vượt trước” tồn tại xã hội.

Ý thức xã hội phải phù hợp với tồn tại xã hội.

Phương thức sản xuất.

Người lao động.

Điều kiện dân số.

Điều kiện tự nhiên.

Ý thức đạo đức.

Ý thức chính trị.

Ý thức triết học.

Ý thức thẩm mỹ.

Lãnh tụ có vai trò quan trọng nhưng không được tuyệt đối hóa vai trò của họ dẫn đến tệ sùng bái cá nhân. (1)

Tránh tuyệt đối hóa vai trò của quần chúng nhân dân, xem nhẹ vai trò của cá nhân, lãnh tụ sẽ dẫn đến xem thường các sáng kiến cá nhân. (2)

Kết hợp hài hòa, hợp lý vai trò của quần chúng nhân dân và lãnh tụ trong từng điều kiện cụ thể. (3)

Tất cả (1), (2) và (3).

Vì các thành phần đều cần cho sự phát triển kinh tế.

Vì không thể ngay lập tức xóa bỏ được các thành phần kinh tế ngoài công hữu.

Vì kinh nghiệm các nước trên thế giới cho thấy sự tồn tại của nền kinh tế nhiều thành phần là tất yếu.

Vì thực tế phát triển lực lượng sản xuất ở nước ta còn đang ở nhiều trình độ khác nhau.

Đất đai.

Hầm mỏ.

Máy móc.

Khoáng sản.

Vì sản xuất vật chất và phương thức sản xuất giữ vai trò quyết định đối với đời sống xã hội, còn ý thức chỉ phản ánh và bị quy định bởi tồn tại xã hội.

Vì ý chí của người cầm quyền luôn đúng và có thể quyết định mọi mặt của đời sống xã hội.

Vì tư tưởng là nguồn gốc trực tiếp của mọi biến đổi xã hội, độc lập với hoạt động sản xuất.

Vì pháp luật và nhà nước tự thân quyết định xã hội công dân, không phụ thuộc vào sản xuất.