Đọc di sản - Chuyện của bếp

Open Ended

Nhiệm vụ khởi động: Hãy ngắm nhìn căn bếp của gia đình mình, theo bạn căn bếp có vai trò gì trong ngôi nhà của của gia đình bạn?

Bạn có biết

Không gian bếp không chỉ là nơi nấu nướng mà còn là nơi chứa đựng cả một nền văn hóa dân gian đặc sắc.
Những tộc người từ xa xưa đã quây quần kể cho nhau nghe những câu chuyện về thế giới quanh bếp lửa.
Bếp núc không chỉ đơn thuần là chuẩn bị bữa ăn mà còn là biểu tượng của sự gắn kết trong cộng đồng.

Hãy tham gia vào thử thách khám phá sau đây để chuẩn bị hành trang cho hành trình Đọc di sản - Chuyện của bếp ngày 3/11/2024.

Phần 1: Bếp của người Thái

Thử tài ghi nhớ

Bạn hãy xem video về một dụng cụ bếp vô cùng đặc biệt của người Thái và vượt qua câu hỏi thử thách từ 1 đến 3.

Multiple Choice

Câu 1: Mỏ nửng của người Thái được làm từ chất liệu gì?

• Gỗ

• Đất sét

• Đồng

Multiple Choice

Câu 2: Vì sao người Thái sử dụng mỏ nửng đề làm bếp thay vì các đồ dùng bằng inox hoặc nhôm?

• Làm ra mỏ nửng dễ và rẻ hơn

• Dùng mỏ nửng thức ăn sẽ ngon ngọt và bảo quản được lâu hơn

• Đồ dùng bằng inox và nhôm không phù hợp để nấu trên bếp của họ

Multiple Choice

Câu 3: Trong bếp của người Thái, mỏ nửng được mệnh danh là gì?

• Thần bếp

• Chúa bếp

• Vua bếp

Dụng cụ trong bếp
và câu chuyện văn hoá

Bạn thấy đó, người Thái với truyền thống trồng lúa nếp và món ăn đặc trưng của dân tộc là xôi đã sáng tạo ra dụng cụ làm bếp đặc biệt của riêng mình là mỏ nửng.
Dụng cụ trong bếp không chỉ là đồ dùng để nấu ăn mà còn là những di sản để chúng ta có thể thấu hiểu câu chuyện đời sống, văn hoá của các dân tộc. Các tộc người sinh sống bằng cách nào, văn hoá ẩm thực ra sao sẽ sáng tạo và quen dùng những dụng cụ trong bếp rất riêng của mình.

Draw

Câu 4: Bạn là người dân tộc nào? Theo quan sát của bạn, dụng cụ làm bếp nào trong căn bếp nhà bạn là đặc biệt nhất? Hãy v lại hình ảnh của dụng cụ đó.

Phần 2: Bếp của người Tày

Thử thách đọc và tóm tắt thông tin

Bạn hãy đọc 5 trang thông tin dưới đây về nhà và bếp của người Tày và vượt qua câu hỏi thử thách từ 5 đến 7 bên dưới.

Người Tày và tập quán sinh hoạt trong nhà

Nói đến bếp lửa của người vùng cao không phải chỉ nói đến bếp lửa với thanh củi và hòn than rực lửa mà còn nói đến cả không gian bếp lửa trong những căn nhà truyền thống với những cuộc trò chuyện quây quần. Bếp lửa tuy nhỏ bé nhưng mang trong mình cả hơi thở cuộc sống sinh hoạt và nét đẹp văn hóa truyền thống của người vùng cao, cho nên bếp lửa còn gắn với những vui, buồn và kỷ niệm. Đối với đồng bào các dân tộc vùng cao, ngọn lửa trong căn bếp không chỉ là biểu tượng của sự sống mà còn thể hiện sự chống chọi mãnh liệt của con người với thiên nhiên khắc nghiệt.

Người Tày và tập quán sinh hoạt trong nhà

Trong nhà người Tày phân chia một cách ước lệ thành 4 khu vực: bên trên, bên dưới, bên ngoài, bên trong. Không gian bên trên và bên ngoài dành cho ông chủ gia đình và các thành viên nam giới, cũng là chỗ tiếp khách nam; còn không gian bên dưới và bên trong là chỗ của bà chủ và các thành viên nữ. Tương tự như vậy, sinh hoạt quanh bếp lửa cũng có sự khác biệt giữa các phía: phía trên là chỗ ông chủ ngồi tiếp khách nam, phía trong là chỗ bà chủ tiếp khách nữ, phía ngoài của con trai và con rể, còn phía dưới dành cho con gái và con dâu.

Người Tày và tập quán sinh hoạt trong nhà

Trong mỗi căn nhà của người Tày, kiến trúc và cách bố trí các vật dụng có thể khác nhau nhưng đều có một điểm chung là bếp lửa được đặt ở gần sát tường sao cho ánh nắng không chiếu thẳng vào giữa bếp, xung quanh bếp phải có một khoảng rộng để đi lại và ngồi quây quần. Bếp lửa không chỉ là nơi dành cho phụ nữ nấu chín đồ ăn, thức uống mà còn là nơi để các thành viên quây quần nói chuyện nhất là vào những ngày Đông giá rét. Trước đây, khi chăn không đủ ấm, quần áo không đủ mặc, nếu không có bếp lửa thì làm sao qua được mùa Đông ở vùng núi này, ăn cơm cũng ngồi quanh bếp…. Bên bếp lửa, những người già vẫn kể cho con cháu nghe truyện cổ tích, về dòng họ, về phong tục tập quán dân tộc mình cũng như răn dạy con cháu điều hay lẽ phải. Bếp lửa trở thành sợi dây vô hình gắn kết các thành viên trong gia đình lại với nhau.

Người Tày và tập quán sinh hoạt trong nhà

Bếp lửa xưa của người Tày được làm bằng gạch đất, xung quanh chát bằng đất mịn, không lẫn sỏi. Ở ngay cạnh bếp chính bao giờ cũng đặt một ống tre để thờ Thần Bếp lửa. Đây là nơi trú ngụ của vị Thần Bếp lửa trong nhà. Người Tày luôn tin tưởng, vị thần này sẽ giữ cho ngọn lửa không bao giờ tắt và mang lại may mắn, hạnh phúc cho gia đình. Do đó, vào ngày mùng một, ngày rằm, ngày Tết hay có việc liên quan đến gian bếp, họ thường thắp hương cúng Thần Bếp lửa. Đêm 30 và sáng mùng Một Tết, các gia đình thường cúng Thần Bếp thịt, bánh, rượu, có gia đình cúng thêm cá để cầu mong vị Thần Bếp lửa sẽ giữ ấm ngọn lửa may mắn cho gia đình, dòng tộc.
Ngay trên chỗ đun nấu của người Tày bao giờ cũng có gác bếp. Gác bếp của người Tày thường là các thanh cây hoặc tấm gỗ bắc với nhau, kích thước to nhỏ tùy theo, nhưng thường có chiều dài chừng 2m. Gác bếp được treo ngay phía bên trên bếp lửa, trên tầm người đứng. Gác bếp là nơi bảo quản hạt giống, bó tỏi khô, ngô giống, phân kí, sang, các công cụ nông nghiệp hay bó măng khô cũng được cất giữ trên đó. Do bếp lúc nào cũng đượm hơi lửa, hơi khói nên đồ vật để ở đây không sợ bị hư hỏng, mối mọt, ẩm mốc.

Người Tày và tập quán sinh hoạt trong nhà

Theo phong tục truyền thống của người Tày, khi ngôi nhà được xây xong, việc đầu tiên là rước Thần Lửa vào nhà. Người Tày luôn tin tưởng vị thần này sẽ giữ cho ngọn lửa không bao giờ tắt và mang lại may mắn, hạnh phúc cho ngôi nhà của mình. Người Tày cũng có quy định riêng trong việc bố trí vị trí của bếp lửa. Theo đó, bếp lửa của người Tày không cùng hướng bàn thờ tổ tiên, thường đặt ngang gian bếp. Người Tày coi bếp lửa là vị thần, chính vì vậy bếp của người Tày là không gian linh thiêng và thường gắn với nhiều tập tục kiêng kỵ. Khi ngồi cạnh bếp lửa không được đặt chân lên kiềng, lên bếp hoặc xê dịch ống tre cắm que hương vì theo quan niệm của người Tày, đây là nơi trú ngụ của Thần Lửa. Khi lấy củi vào bếp không được đặt củi xuống nền mạnh, không được bổ củi trong bếp. Không được khạc nhổ ở xung quanh hay ngồi quay lưng lại bếp lửa vì như vậy sẽ thiếu kính trọng với Thần Bếp; đặt quai nồi lên bếp thì phải đặt theo chiều dọc của bếp vì chỉ gia đình có người chết mới đặt chiều ngang….

Multiple Choice

Câu 5: Theo phong tục truyền thống của người Tày, sau khi xây nhà xong, việc đầu tiên họ làm là gì?

• Rước thần lửa vào nhà

• Tưới mái nhà

• Buộc dây may mắn lên xà nhà

Multiple Choice

Câu 6: Theo truyền thống, người Tày thường bảo quản hạt giống ở đâu?

• Dưới đáy bồ thóc

• Trong buồng cô dâu

• Trên gác bếp

Multiple Select

Câu 7: Người Tày có những kiêng kị gì trong bếp? (Chọn tất cả các đáp án đúng).

• Không quay lưng về phía bếp

• Không khạc nhổ trong bếp

• Không đặt chân lên kiềng bếp

• Không đặt ấm nước sàn bếp

Không gian bếp
và đời sống của con người

Bạn đã biết thêm được những thông tin thú vị gì về bếp của người Tày? Bạn có bất ngờ khi thấy bếp không chỉ là một nơi để nấu và ăn mà còn là một không gian sinh hoạt ẩn chứa những niềm tin và nét đẹp văn hoá đặc trưng của các tộc người?
Căn bếp nhà bạn chưa đựng những niềm vui, nỗi buồn và những câu chuyện thú vị gì trong đời sống hằng ngày? Nếu bạn trò chuyện với bố mẹ và người thân của mình về căn bếp, có thể bạn sẽ nhận ra bếp thân thương tới nhường nào.

Phần 3: Bếp của người Việt

Thử thách khám phá và thu thập thông tin

Căn bếp của người Việt/dân tộc Kinh có lẽ đã quen thuộc với các bạn, tuy nhiên bạn có biết rằng căn bếp hiện đại ngày nay đã có rất nhiều thay đổi so với căn bếp truyền thống thuở xa xưa. Hãy thử tài tự nghiên cứu - khám phá và thu thập thông tin về bếp của người Việt để vượt qua câu hỏi thử thách từ 8 đến 10.

Multiple Choice

Câu 8: Kiềng ba chân trong bếp của người Kinh/Việt gợi nhắc đến tích chuyện nào?

• Sự tích trầu cau

• Sự tích Táo quân

• Sự tích vú sữa

Multiple Choice

Câu 9: Trong nhà truyền thống của người Kinh/Việt, bếp thường được đặt ở vị trí nào?

• Ở gian phụ, tách biệt với nhà chính

• Ở chính giữa nhà chính

• Ở góc của nhà chính

Open Ended

Câu 10: Bạn có biết một món ăn ngon mà người Việt thường nấu trong bếp của mình để đãi khách khi có khách đến thăm nhà không? Hãy thảo luận với bố mẹ, người thân và giới thiệu ngắn gọn về món ăn đó.

Sẵn sàng với hành trình đọc di sản

Vượt qua 10 câu hỏi thử thách vừa rồi, bạn đã có một hành trang hữu ích để sẵn sàng tham gia buổi trải nghiệm Đọc di sản: Chuyện của bếp - giữ lửa văn hoá dân gian.
Chúc bạn có nhiều trải nghiệm vui!
Hẹn gặp bạn!!