Các nhà duy tâm

Các nhà duy vật

Duy vật siêu hình

Duy tâm biện chứng

Các nhà duy tâm

Các nhà duy vật

Duy vật siêu hình

Duy tâm biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm

Chủ nghĩa duy vật thời cổ đại

Chủ nghĩa duy vật thế kỷ XVII–XVIII

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Thales

Anaximens

Đêmôcrit

Hêraclít

Đồng nhất vật chất nói chung với ý niệm tuyệt đối

Đồng nhất vật chất nói chung với một dạng cụ thể hữu hình, cảm tính của vật chất

Đồng nhất vật chất với khối lượng

Cả A,B,C

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy tâm

Nhị nguyên

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Vận động tách rời vật chất

Có vận động nhưng không có vật chất

Vận động là tuyệt đối, đứng im là tương đối

Vận động chỉ là sự tăng giảm về số lượng

4 hình thức

3 hình thức

5 hình thức

6 hình thức

Vận động cơ học

Vận động vật lý, hoá học

Vận động sinh học

Cả A, B, C

Phản ánh vật lý

Phản ánh hoá học

Phản ánh tâm lý

Phản ánh ý thức

Bộ óc con người

Sự tác động của thế giới bên ngoài vào bộ óc con người

Lao động và ngôn ngữ

Thế giới khách quan

Công cụ lao động

Đối tượng lao động

Ngôn ngữ

Công cụ lao động và đối tượng lao động

Là sự phản ánh hiện thực khách quan vào đầu óc con người một cách năng động, sáng tạo

Là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan

Là một hiện tượng xã hội và mang bản chất xã hội

Cả A,B,C

Tri thức

Tình cảm

Niềm tin, ý chí

Ý chí và tư tưởng

Tự ý thức, tiềm thức, vô thức

Tri thức, niềm tin, ý chí

Khái niệm, phán đoán, suy lý

Cả A, B, C

Tuyệt đối hoá vai trò của ý thức

Tuyệt đối hoá vai trò của vật chất, phủ nhận tính độc lập tương đối của ý thức

Khẳng định vật chất quyết định nội dung, hình thức và bản chất của ý thức

Phủ nhận tính độc lập tương đối của ý thức

Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến

Nguyên lý về sự phát triển

Cặp phạm trù nguyên nhân – kết quả

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Chỉ có những quan hệ bề ngoài mang tính ngẫu nhiên

Không thể chuyển hoá lẫn nhau trong những điều kiện nhất định

Có mối liên hệ, quy định, ràng buộc lẫn nhau

Tồn tại biệt lập, tách rời nhau trong sự phát triển

Chỉ các mối ràng buộc tương hỗ, quy định và ảnh hưởng lẫn nhau giữa các yếu tố, bộ phận trong một đối tượng hoặc giữa các đối tượng với nhau

Chỉ các mối ràng buộc tương hỗ, quy định và ảnh hưởng lẫn nhau bên trong đối tượng

Chỉ các mối ràng buộc tương hỗ, quy định và ảnh hưởng giữa các đối tượng với nhau

Chỉ những sự ràng buộc nhưng không chuyển hoá lẫn nhau

Tính khách quan, tính phổ biến, tính đa dạng phong phú

Tính khách quan, tính phổ biến, tính cô lập

Tính chủ quan, tính phổ biến, tính cụ thể

Tính phổ biến, tính chủ quan, tính đa dạng, phong phú

Chỉ nhìn một chiều mà không thấy mặt khác

Tập trung vào những mối liên hệ cơ bản

Lắp ghép vô nguyên tắc các mối liên hệ trái ngược nhau

Đòi hỏi khi nghiên cứu đối tượng cần đặt nó trong chỉnh thể thống nhất của tất cả các mặt, các mối liên hệ

Phân tích sự vật trong điều kiện, hoàn cảnh và quá trình lịch sử của nó

Không cần quan tâm đến điều kiện, hoàn cảnh của sự vật

Không cần quan tâm đến quá trình lịch sử của sự vật

Không cần quan tâm các mối liên hệ liên quan đến sự vật

Không cần chú ý đến điều kiện, hoàn cảnh lịch sử, môi trường cụ thể của sự vật sinh ra

Không cần chú ý đến điều kiện, hoàn cảnh lịch sử cụ trong sự tồn tại và phát triển của sự vật

Cần chú ý đến điều kiện, hoàn cảnh lịch sử – cụ thể của sự vật, hiện tượng do sinh ra, tồn tại, phát triển

Không chú ý đến không gian, thời gian của sự vật

Ý muốn chủ quan của con người quy định sự phát triển của sự vật

Nguồn gốc của sự phát triển nằm ngay trong bản thân sự vật

Nguồn gốc của sự phát triển nằm ở bên ngoài của sự vật

Tính thần khách quan là yếu tố quan trọng nhất quy định sự phát triển của sự vật

Tính khách quan, phổ biến, đa dạng phong phú và kế thừa

Tính chủ quan và phổ biến

Tính chủ quan và cô lập

Tính khách quan và cô lập

Nhận thức cái hiện đang tồn tại ở sự vật

Nhận thức cái đã tồn tại của sự vật

Không chỉ nhận thức đối tượng ở trạng thái hiện tại, mà còn dự báo được khuynh hướng phát triển trong tương lai

Nhận thức sự vật trong tương lai của nó

Bốn cặp phạm trù

Năm cặp phạm trù

Sáu cặp phạm trù

Bảy cặp phạm trù

Dùng để chỉ các mặt, thuộc tính không có ở bất kỳ sự vật, hiện tượng nào

Dùng để chỉ các mặt, các thuộc tính chỉ có ở một sự vật, hiện tượng

Dùng để chỉ các mặt, các thuộc tính lặp lại trong nhiều sự vật, hiện tượng

Là phạm trù triết học dùng để chỉ một sự vật, hiện tượng nhất định

Dùng để chỉ một mặt, một thuộc tính không có ở bất kỳ sự vật, hiện tượng nào

Dùng để chỉ các mặt, các thuộc tính chỉ có ở một sự vật, hiện tượng

Dùng để chỉ những mặt, những thuộc tính không những có ở một sự vật, hiện tượng nào đó, mà còn lặp lại trong nhiều sự vật, hiện tượng khác

Chỉ một sự vật, hiện tượng nhất định

Là cái tồn tại phổ biến ở nhiều sự vật, hiện tượng

Là phạm trù triết học dùng để chỉ các mặt, các đặc điểm chỉ vốn có ở một sự vật, hiện tượng (một cái riêng) nào đó mà không lặp lại ở sự vật, hiện tượng nào khác

Là phạm trù chỉ sự tác động lẫn nhau giữa các mặt hay giữa các sự vật nhằm gây ra một sự biến đổi nhất định

Là một sự vật, hiện tượng sinh ra sự vật hiện tượng khác

Là cái có sau kết quả

Đồng nhất với nguyên cớ và điều kiện

Nguyên nhân không ảnh hưởng đến kết quả

Nguyên nhân sinh ra kết quả

Các kết quả chỉ do một nguyên nhân tạo thành

Các nguyên nhân chỉ sinh ra được một kết quả

Chất của sự vật không tồn tại khách quan

Chất của sự vật do cảm giác của con người quyết định

Chất của sự vật chỉ tính quy định khách quan vốn có của sự vật, là tổng hợp các thuộc tính của sự vật nói lên đặc trưng của sự vật

Chất của sự vật là thuộc tính không cơ bản của sự vật

Là tất cả sự phát triển đột biến

Là sự phát triển không hoàn thiện về chất

Là quá trình biến đổi về chất diễn ra tại điểm nút

Chỉ là sự thay đổi về lượng của sự vật

Sự biến đổi về chất mà lượng không thay đổi

Khoảng giới hạn trong đó sự thay đổi về lượng chưa làm thay đổi căn bản về chất của sự vật, hiện tượng

Khoảng giới hạn trong đó sự thay đổi về lượng bất kỳ cũng làm biến đổi về chất của sự vật, hiện tượng

Cả A, B, C

Vạch ra nguồn gốc, động lực của sự vận động và phát triển

Vạch ra xu hướng của sự phát triển

Vạch ra cách thức của sự phát triển

Vạch ra con đường của sự phát triển

Là những mặt có khuynh hướng biến đổi trái ngược nhau, nhưng cùng tồn tại khách quan trong mỗi sự vật, hiện tượng.

Là những mặt có những thuộc tính, tính chất giống nhau

Là những mặt không có liên hệ với nhau

Là những thuộc tính luôn đồng nhất với nhau

Trong tự nhiên, xã hội và tư duy

Trong xã hội

Trong tự nhiên

Trong tư duy

Hai mặt đối lập tồn tại trong một sự vật, hiện tượng có khuynh hướng biến đổi, phát triển trái ngược nhau

Hai mặt đối lập luôn luôn thống nhất với nhau

Hai mặt đối lập luôn luôn đấu tranh với nhau

Hai mặt tồn tại trong hai sự vật không liên quan đến nhau

Xóa bỏ hoàn toàn cái cũ

Không kế thừa những yếu tố tích cực

Kế thừa những yếu tố thích hợp và loại bỏ yếu tố không thích hợp

Kế thừa những yếu tố tiêu cực

Đường cong

Đường thẳng

Đường xoáy ốc

Đường tròn khép kín