Cơ sở hạ tầng

Lực lượng sản xuất

Quan hệ sản xuất

Kiến trúc thượng tầng

Mối quan hệ giữa con người và giới tự nhiên

Mối quan hệ giữa con người và con người

Mối quan hệ giữa con người với con người trong quá trình lao động

Mối quan hệ kinh tế trong quá trình sản xuất và tái sản xuất của xã hội

Ý thức con người có vai trò quyết định và chi phối thế giới khách quan

Con người nhận thức được bề ngoài sinh động của sự vật hiện tượng, không nhận thức được bản chất của chúng

Thừa nhận sự vật khách quan tồn tại bên ngoài và độc lập với ý thức con người

Cảm giác, tri giác, ý thức nói chung là hình ảnh của thế giới khách quan

Thế giới ý niệm

Thế giới khách quan

Bản thân con người

Thế giới vật chất và ý niệm tuyệt đối

Những tri thức kinh nghiệm thông thường hoặc tri thức thực nghiệm khoa học

Những tri thức kinh nghiệm thông thường hoặc tri thức khái quát bản chất sự vật

Tri thức thực nghiệm khoa học hoặc tri thức khái quát bản chất sự vật

Những tri thức kinh nghiệm thông thường hoặc tri thức mang tính quy luật

Ý thức con người

Thế giới khách quan

Tri giác của con người

Khoa học

2 loại

3 loại

4 loại

5 loại

Mang tính khái quát - lý tính

Mang tính lịch sử - xã hội

Là hoạt động tư duy trừu tượng

Nhằm cải tạo tự nhiên và xã hội

Hoạt động sản xuất vật chất

Hoạt động chính trị xã hội

Hoạt động tư duy lý tính

Hoạt động thực nghiệm khoa học

Thế giới vật chất

Tư tưởng của con người

Hiện thực khách quan

Tri giác của con người

Khái niệm

Phán đoán

Suy lý

Tri giác

Phản ánh thuộc tính riêng lẻ của sự vật

Phản ánh một cách tổng hợp các thuộc tính của sự vật

Phản ánh trực tiếp sự vật qua các giác quan con người

Phản ánh sự vật trong trạng thái tĩnh

Không phản ánh sự vật

Tổng hợp của nhiều cảm giác, phản ánh sự vật trọn vẹn hơn

Là hình ảnh trừu tượng của sự vật

Không liên quan đến giác quan

Biểu tượng

Tri giác

Khái niệm

Suy lý

Là cơ sở của nhận thức

Không liên quan đến lý tính

Là động lực, mục đích và khâu kiểm tra chân lý

Là giai đoạn cuối cùng và không lặp lại

Vì không dựa vào giác quan

Vì chỉ dựa vào cảm giác

Vì phản ánh gián tiếp và khái quát

Vì có thể tách rời thực tiễn

Đối lập nhau hoàn toàn

Thống nhất với nhau

Bổ sung cho nhau

Cái này thay thế cái kia

Vì nhận thức lý tính không thể tồn tại độc lập

Vì thực tiễn là mục đích duy nhất của nhận thức

Vì lý tính có nguy cơ xa rời hiện thực nếu không được kiểm tra bởi thực tiễn

Vì thực tiễn tạo ra mọi hình thức nhận thức

Trực giác – Lý trí – Trải nghiệm

Trực quan sinh động – Tư duy trừu tượng – Thực tiễn

Cảm giác – Tri giác – Biểu tượng

Khái niệm – Phán đoán – Suy lý

Chủ nghĩa kinh nghiệm

Chủ nghĩa duy cảm

Chủ nghĩa duy lý

Chủ nghĩa thực chứng

Giúp con người nhận thức bản chất của sự vật

Là khâu trung gian giữa cảm giác và biểu tượng

Giúp con người nhận thức sâu sắc hơn về sự vật

Là hình thức cảm tính gián tiếp của sự vật

Nhận thức càng phát triển thì vai trò của thực tiễn càng giảm

Nhận thức không cần kiểm nghiệm thực tiễn nếu đã được tư duy lý tính chứng minh

Thực tiễn kiểm nghiệm, hoàn thiện và thúc đẩy nhận thức phát triển sâu sắc hơn

Thực tiễn và nhận thức là hai quá trình hoàn toàn độc lập

Cảm giác

Phán đoán

Biểu tượng

Khái niệm

Nhận thức cảm tính

Nhận thức lý tính

Nhận thức kinh nghiệm

Nhận thức thông thường

Diễn ra theo đường xoáy ốc

Đơn giản và bất biến

Phức tạp và luôn phát triển

Đơn giản và ngừng phát triển

Nhận thức lý tính

Nhận thức kinh nghiệm

Nhận thức khoa học

Nhận thức cảm tính

Nhận thức lý tính

Nhận thức kinh nghiệm

Nhận thức khoa học

Nhận thức cảm tính

Phản ánh trực tiếp sự vật

Phản ánh gián tiếp sự vật

Phản ánh cảm tính sự vật

Phản ánh khái quát sự vật

Suy lý

Phán đoán

Khái niệm

Cảm giác

Chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng động vật bậc cao chưa có ý thức

Chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng động vật bậc cao cũng có ý thức

Chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng chỉ có con người mới có ý thức

Chủ nghĩa duy vật đều cho ý thức có nguồn gốc xã hội và nguồn gốc kinh tế

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan

Chủ nghĩa duy vật cổ đại

Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chủ nghĩa duy tâm

Chủ nghĩa duy vật siêu hình

Chủ nghĩa duy tâm

Cảm giác

Tri thức

Thế giới khách quan

Tư duy

Hình ảnh cảm tính về sự vật

Sự phản ánh trực tiếp khách thể qua giác quan

Sự liên hệ giữa các khái niệm để khẳng định hoặc phủ định

Quá trình tạo nên biểu tượng trong óc người

Một quá trình máy móc, thụ động

Sự phản ánh trên cơ sở thế giới vật chất

Sự phản ánh sáng tạo thế giới vật chất vào bộ óc con người

Một quá trình bất biến, không phát triển

Đồng nhất với toàn bộ thế giới khách quan

Tư duy, tâm lý, tư tưởng, tinh thần, tình cảm

Đồng nhất với đối tượng nhận thức

Một bộ phận của hiện thực khách quan, nằm trong miền hoạt động nhận thức

Chủ nghĩa duy vật tầm thường, duy vật kinh tế

Chủ nghĩa duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy tâm, duy ý chí

Chủ nghĩa duy vật lịch sử

Dựa trên quan sát trực tiếp

Qua tư duy trừu tượng như khái niệm, phán đoán, suy lý

Dưới dạng cảm giác và tri giác

Thông qua trải nghiệm cá nhân

Từ trực giác đến lý luận

Từ thực tiễn đến trí thức rồi dừng lại

Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng đến thực tiễn

Từ lý tính đến cảm tính

Mâu thuẫn giai cấp đối kháng

Mâu thuẫn giai cấp

Mâu thuẫn giữa giàu và nghèo

Mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế nhanh và bảo vệ môi trường bền vững

Đặc điểm tự nhiên của Việt Nam quy định

Thành phần giai cấp trong xã hội Việt Nam quy định

Trình độ của lực lượng sản xuất quy định

Nhận thức chính trị của Việt Nam quy định

Mọi quốc gia đều có thể bỏ qua nếu muốn

Chỉ cần có sự hỗ trợ tài chính từ quốc tế là đủ

Cần hội tụ đủ điều kiện lịch sử, kinh tế, chính trị, xã hội cụ thể

Chỉ cần có đảng chính trị lãnh đạo

Rút ngắn các giai đoạn, bước đi của nền văn minh loài người mà cốt lõi là sự tăng trưởng nhảy vọt của lực lượng sản xuất

Sự phủ định hoàn toàn quy luật phát triển xã hội

Sự vận dụng quy luật phát triển phù hợp với điều kiện lịch sử cụ thể của mỗi quốc gia

Sự phát triển của các hình thái kinh tế — xã hội cũng giống như sự phát triển của tự nhiên không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người

Sự phát triển của các hình thái kinh tế — xã hội tuân theo quy luật khách quan của xã hội

Sự phát triển của các hình thái kinh tế — xã hội ngoài tuân theo ý chí của lãnh tụ

Sự phát triển của các hình thái kinh tế — xã hội tuân theo các quy luật chung

Giải thích đầy đủ mọi hiện tượng xã hội

Giải thích chính xác và đầy đủ mọi hiện tượng xã hội

Xác lập phương pháp luận khoa học chung nhất để giải thích các hiện tượng xã hội

Xác lập phương pháp luận chung ở tầm "duy nhất khoa học" cho mọi quá trình nghiên cứu

Sự tăng lên không ngừng của năng suất lao động

Mâu thuẫn giai cấp trong xã hội có giai cấp

Ý muốn của các vĩ nhân, lãnh tụ

Mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất

Quy luật tự nhiên

Ý muốn chủ quan của con người

Ý niệm tuyệt đối

Quy luật khách quan của xã hội

Quan niệm duy tâm và tôn giáo

Quan niệm trừu tượng, duy vật tầm thường và phi lịch sử

Quan niệm siêu hình và duy tâm, tôn giáo

Quan niệm duy tâm khách quan và tôn giáo, huyền thoại

Do tính bảo thủ của hình thái ý thức đạo đức

Do sức mạnh của thói quen, tập quán, truyền thống

Do điều kiện tồn tại xã hội phát triển quá nhanh

Do sự tác động hạn chế của các hình thái ý thức xã hội

Bỏ qua toàn bộ hệ thống kinh tế tư bản chủ nghĩa

Bỏ qua sự thống trị của cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng tư bản chủ nghĩa

Bỏ qua lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng tư bản chủ nghĩa

Bỏ qua các giai đoạn phát triển tuần tự như các nước tư bản chủ nghĩa Tây Âu

Ý thức của giai cấp nắm quyền lực nhà nước

Ý chí của nhân dân

Quy luật khách quan

Điều kiện khách quan và chủ quan của mỗi xã hội

Lực lượng sản xuất lạc hậu

Quan hệ sản xuất lạc hậu

Cộng sản nguyên thủy

Chiếm hữu nô lệ

Phong kiến

Tư bản chủ nghĩa

Các giai cấp cơ bản và các giai cấp không cơ bản

Tầng lớp trung gian

Giai cấp thống trị và giai cấp bị trị

Các giai cấp đối kháng

Tập đoàn này có thể chiếm đoạt lao động của tập đoàn khác

Khác nhau về quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất xã hội

Khác nhau về vai trò trong tổ chức lao động xã hội

Khác nhau về địa vị trong hệ thống tổ chức xã hội

Cộng đồng xã hội

Tộc người

Toàn bộ nhân dân một nước

Tất cả các dân tộc thiểu số

Toàn bộ nhân dân một nước

Một bộ phận nhân dân

Một số dân tộc

Tất cả các dân tộc thiểu số

Thị tộc

Bộ lạc

Bộ tộc

Dân tộc

Bộ lạc – Bộ tộc – Thị tộc – Dân tộc

Bộ tộc – Thị tộc – Bộ lạc – Dân tộc

Thị tộc – Bộ lạc – Bộ tộc – Dân tộc

Thị tộc – Bộ lạc – Liên minh thị tộc – Bộ tộc – Dân tộc

Dân tộc Việt Nam được hình thành gắn liền với nhu cầu dựng nước và giữ nước, với quá trình đấu tranh chống giặc ngoại xâm, bảo vệ nền văn hóa dân tộc

Các dân tộc Việt Nam liên kết với nhau để chống lại sức mạnh của giới tự nhiên, cải tạo giới tự nhiên phục vụ nhu cầu của cộng đồng

Dân tộc Việt Nam được hình thành do sự đồng hóa các bộ tộc khác nhau thành một dân tộc thống nhất

Dân tộc Việt Nam hình thành trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa đế quốc xâm lược

Đẩy mạnh toàn diện công cuộc đổi mới và sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Đấu tranh làm thất bại mọi âm mưu và hành động chống phá của các thế lực thù địch

Phát triển kinh tế, tạo lập cơ sở vật chất kỹ thuật

Thực hiện công bằng xã hội, chống áp bức, bất công

Giai cấp công nhân Việt Nam trở thành giai cấp lãnh đạo

Khối liên minh giai cấp công nhân – nông dân – trí thức dưới sự lãnh đạo của Đảng được củng cố vững chắc

Giai cấp nông dân đã và đang đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng cuộc sống của toàn xã hội

Tầng lớp trí thức ngày càng phát triển đóng vai trò là lực lượng nòng cốt sáng tạo và truyền bá tri thức

Hệ thống luật pháp

Nhà nước

Hệ tư tưởng

Vị thế chính trị

Lịch sử đấu tranh giai cấp

Lịch sử của văn hóa

Lịch sử của sản xuất vật chất

Lịch sử của tôn giáo

Hệ tư tưởng

Đường lối tổ chức

Lợi ích cơ bản

Đường lối chính trị của giai cấp thống trị

Sự khác nhau về tư tưởng, lối sống

Sự đối lập về lợi ích cơ bản – lợi ích kinh tế

Sự khác nhau giữa giàu và nghèo

Sự khác nhau về mức thu nhập

Nắm được quyền lực nhà nước

Là giai cấp tiến bộ và có hệ tư tưởng khoa học

Nắm được tư liệu sản xuất chủ yếu

Nắm được nguồn lực tài chính trong xã hội

Đấu tranh giai cấp là động lực sâu xa của sự phát triển xã hội

Đấu tranh giai cấp cải tạo xã hội, xóa bỏ các lực lượng xã hội phản động

Đấu tranh giai cấp thực hiện cải tạo chính bản thân các giai cấp cách mạng

Lật đổ các thượng tầng của giai cấp không cơ bản trong xã hội

Do sự phát triển lực lượng sản xuất làm xuất hiện “của dư” tương đối

Do sự chênh lệch về khả năng giữa các tập đoàn người

Do sự xuất hiện chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất

Do sự phân hóa giữa giàu và nghèo trong xã hội

Chiếm hữu nô lệ

Phong kiến

Cộng sản nguyên thủy

Tư bản chủ nghĩa

Chiếm hữu nô lệ

Cộng sản nguyên thủy

Phong kiến

Tư bản chủ nghĩa

Các dân tộc muốn tách ra để thành lập các quốc gia dân tộc độc lập

Các dân tộc muốn liên hiệp lại với nhau

Các dân tộc hợp thành quốc gia thống nhất

Các dân tộc tự quyết định ranh giới lãnh thổ

Sự phát triển của các dân tộc là quá trình liên hợp lại với nhau thành quốc gia thống nhất

Sự phát triển của các dân tộc gắn liền với cuộc cách mạng tư sản do giai cấp tư sản lãnh đạo

Sự phát triển của các dân tộc gắn liền với phong trào đấu tranh chống chủ nghĩa đế quốc giải phóng dân tộc

Sự phát triển của các dân tộc gắn liền với quá trình cải tạo tự nhiên

Lợi ích của tầng lớp trí thức

Lợi ích trước mắt của dân tộc

Lợi ích cơ bản và lâu dài của dân tộc

Lợi ích của giai cấp thống trị

Các dân tộc ở các nước này hình thành rất sớm, không gắn với sự ra đời của chủ nghĩa tư bản

Sự phát triển của các dân tộc gắn liền với cuộc cách mạng tư sản do giai cấp tư sản lãnh đạo

Sự phát triển của các dân tộc gắn liền với nhu cầu phát triển kinh tế

Sự phát triển của các dân tộc gắn liền với quá trình cải tạo tự nhiên

Đấu tranh tư tưởng

Đấu tranh kinh tế

Đấu tranh chính trị

Đấu tranh vũ trang

Hai xu hướng

Ba xu hướng

Bốn xu hướng

Năm xu hướng

Giai cấp đông đảo nhất trong xã hội

Giai cấp đóng vai trò là người tạo ra của cải vật chất chủ yếu của xã hội

Giai cấp nắm quyền sở hữu tư liệu sản xuất chủ yếu của xã hội

Tầng lớp có trình độ hiểu biết về khoa học kĩ thuật cao nhất trong xã hội

Chỉ có giai cấp nắm quyền sở hữu tư liệu sản xuất chủ yếu mới có thể làm cho hệ tư tưởng của nó trở thành hệ tư tưởng thống trị trong toàn xã hội

Chỉ có giai cấp ưu tú trong xã hội mới có thể làm cho hệ tư tưởng của nó trở thành tư tưởng thống trị trong toàn xã hội

Chỉ có đội ngũ trí thức mới có thể làm cho hệ tư tưởng của nó trở thành hệ tư tưởng thống trị trong toàn xã hội

Cứ giai cấp nào thống trị về mặt kinh tế cũng có thể làm cho hệ tư tưởng của nó trở thành hệ tư tưởng thống trị trong toàn xã hội

Trong xã hội có giai cấp, ngoài giai cấp cơ bản còn có giai cấp không cơ bản và tầng lớp trung gian

Giai cấp gắn với phương thức sản xuất tàn dư từ của xã hội cũ là giai cấp cơ bản trong xã hội

Địa chủ, nông dân là giai cấp không cơ bản trong buổi đầu của xã hội tư bản

Tri thức là giai cấp không cơ bản trong xã hội

Dân tộc là một cộng đồng người có một nhà nước và pháp luật thống nhất

Dân tộc là một cộng đồng bền vững về chính trị

Dân tộc là một cộng đồng người ổn định trên một lãnh thổ thống nhất

Dân tộc là một cộng đồng thống nhất về chính trị

Phương diện sinh hoạt vật chất của xã hội

Được nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn nhất định

Phương diện sinh hoạt tinh thần của đời sống xã hội

Những đặc trưng về tâm lý, tính cách của một cộng đồng dân tộc

Phương thức sản xuất

Điều kiện tự nhiên – hoàn cảnh địa lý

Lực lượng sản xuất

Kiến trúc thượng tầng

Có tính chính thể, hệ thống

Phản ánh trực tiếp đời sống hằng ngày

Rất phong phú sinh động

Phản ánh gián tiếp hiện thực và rất phong phú sinh động

Điều kiện tự nhiên

Điều kiện dân cư

Phương thức sản xuất ra của cải vật chất

Không có yếu tố nào là cơ bản nhất mà tùy thuộc các điều kiện lịch sử cụ thể khác nhau

Tâm lý xã hội là sự phản ánh gián tiếp có tính tự phát thường ghi lại những mặt bề ngoài tồn tại xã hội

Tâm lý xã hội là sự phản ánh một cách trực tiếp và tự phát những điều kiện sinh hoạt hằng ngày của con người, nên nó chỉ ghi lại những gì dễ thấy, những gì nằm trên bề mặt của tồn tại xã hội

Tâm lý xã hội mang tính phong phú và phức tạp, nhưng không tuân theo các quy luật tâm lý

Tâm lý xã hội không có vai trò quan trọng trong ý thức xã hội

Do ý thức xã hội không phản ánh kịp sự phát triển của cuộc sống

Do sức ỳ của tâm lý xã hội

Do ý thức xã hội có tính kế thừa

Do ý thức xã hội phản ánh trực tiếp tồn tại xã hội

Tính lạc hậu

Tính lệ thuộc

Tính tích cực sáng tạo

Tính kế thừa

Ý thức đạo đức

Ý thức chính trị

Ý thức pháp quyền

Ý thức thẩm mỹ

Hệ tư tưởng là hệ thống những quan điểm, hệ thống hóa, khái quát hóa các kinh nghiệm xã hội để hình thành nên những quan điểm, những tư tưởng về chính trị, pháp luật, triết học, đạo đức,…

Tất cả hệ tư tưởng đều là hệ tư tưởng khoa học

Hệ tư tưởng là giai đoạn phát triển cao hơn của ý thức xã hội, là sự nhận thức lý luận về tồn tại xã hội

Ý thức chính trị, ý thức pháp quyền, ý thức đạo đức, ý thức văn hóa, ý thức tôn giáo, ý thức khoa học, ý thức triết học.

Ý thức chính trị, ý thức pháp quyền, ý thức đạo đức, ý thức thẩm mỹ, ý thức tôn giáo, ý thức khoa học, ý thức triết học.

Ý thức chính trị, ý thức pháp quyền, ý thức đạo đức, ý thức dân tộc, ý thức tôn giáo, ý thức khoa học, ý thức triết học.

Ý thức chính trị, ý thức pháp quyền, ý thức văn hóa, ý thức môi trường, ý thức tôn giáo, ý thức khoa học, ý thức triết học.

Ý thức xã hội luôn lạc hậu hơn tồn tại xã hội.

Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội.

Ý thức xã hội có thể tác động trở lại tồn tại xã hội.

Ý thức xã hội có tính độc lập tương đối đối với tồn tại xã hội.

Nội dung và hình thức

Cái chung và cái riêng

Bản chất và hiện tượng

Cái chung và cái đơn nhất

Ý thức xã hội không phụ thuộc một cách thụ động vào tồn tại xã hội.

Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội.

Khi tồn tại xã hội đã thay đổi thì toàn bộ các yếu tố cấu thành ý thức xã hội biến đổi ngay lập tức.

Tồn tại xã hội có vai trò quyết định đối với các hình thái ý thức xã hội một cách đơn giản, trực tiếp, không qua các khâu trung gian.

Khả năng xử lý số liệu nhanh chóng.

Phản ánh năng động, sáng tạo hiện thực khách quan thông qua hoạt động nhận thức và thực tiễn.

Khả năng lưu trữ thông tin lâu dài.

Là sự phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc con người nhưng có sự sáng tạo, cải biến của chủ thể nhận thức.

Nguồn gốc văn hóa

Nguồn gốc nhận thức và nguồn gốc xã hội

Nguồn gốc triết học

Nguồn gốc chính trị

Ý thức xã hội thay đổi ngay lập tức và hoàn toàn phù hợp với tồn tại xã hội mới.

Ý thức xã hội luôn đi trước và dự báo trước sự thay đổi của tồn tại xã hội.

Ý thức xã hội có thể thay đổi chậm hơn do tính bảo thủ, kế thừa của tư tưởng.

Ý thức xã hội không bị ảnh hưởng và giữ nguyên trạng thái.

Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội.

Ý thức xã hội có tính độc lập tương đối so với tồn tại xã hội.

Chúng tồn tại trong mối quan hệ biện chứng với nhau, không cái nào quyết định cái nào.

Chúng tồn tại trong mối quan hệ biện chứng với nhau, trong đó, tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội.

Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội  

.Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn tồn tại xã hội 

Ý thức xã hội có tính kế thừa tồn tại xã hội 

Ý thức xã hội tác động trở lại tồn tại xã hội